حجّت الاسلام محمّد جواد شعبانی منفرد
هر روز اینجا کنار متروها، زنانی (و بعضاً مردانی) در سرما از صبح تا شب ایستاده و با کمال ادب، جزوه‌هایی از کلیسا دربارة سعادت و خانواده دوستی و تأثیر خدا برای زندگی شاد، به همه مجّانی می‌دهند و برای گزارش به طرّاحان این برنامه یادداشت می‌کنند که چند نفر مراجعه‌کننده داشته‌اند؛ برای نمونه یکبار من از یک نفر آنها کتاب مقدّس به زبان فارسی خواستم. او همراه نداشت چون برای زبان فارسی تا آن زمان مراجعه نداشت؛ ولی شمارة تلفن مرا گرفت و چند روز بعد، یکی از مبلّغان تاجیکی با کتاب مقدّس و یک جزوة فارسی به خوابگاه محلّ اقامت من آمد و با کمال ادب کتاب را به من داد.
٭٭٭
یکی از دوستان عزیز و یاران گرمابه و گلستان بنده، یعنی آقای حجّت‌الاسلام محمّدجواد شعبانی منفرد که از ثمرات مفید «حوزة علمیّة قم» به شمار می‌روند، ماه‌های گذشته را برای تکمیل زبان روسی در کشور «روسیه» سپری کرده‌اند.
ایشان که در سال‌های گذشته، مجموعة کتاب‌های ارزشمند «جرعه‌ای از دریا» مشتمل بر آثار و خاطرات جناب آیت‌الله سیّدموسی شبیری
زنجانی را تدوین و منتشر نموده بودند، در ایّام اقامت در روسیه، مجموعه‌ای از «گفتارها و مواعظ جناب عیسی مسیح(ع) به روایت رسول مکرّم(ص)» و اهل بیت عالی مقام(ع) را در کشور روسیه منتشر کردند.
جناب شعبانی در ایّام اقامت در سرزمین تزارها، خاطرات و تألّمات بسیاری داشتند. در جریان گفت‌وگوهایی که با ایشان داشتم، دیدگاه‌های ایشان دربارة ترویج تشیّع در روسیه و کشورهای روسی زبان را جدّی یافتم و از ایشان درخواست کردم تا شرحی از سفر و فعّالیت‌های خود در مجامع علمی روسیه را بنگارند. ایشان نیز دعوتم را لبّیک گفتند و نوشتاری با عنوان «مسافر روس» تدوین کردند.
مسافر روس گزارش سفر هفتادوپنج روزه به سنت‌پترزبورگ
اینجا شهر «سنت پترزبورگ» و به قول روس‌ها، قلب و پایتخت فرهنگی روسیه است؛ شهری بسیار زیبا که هنر از سر و رویش می‌بارد. هر گوشه‌ای که رد می‌شوی، هنرمندی نشسته و هنرنمایی می‌کند. سنت‌پترزبورگی‌ها خود را از مسکویی‌ها برتر و بافرهنگ‌تر می‌دانند و ظاهراً هم همین‌طور است. من چون ماه‌ها قبل در ایران، ارتباط‌هایی با برخی از دانشجویان و هنرمندان این شهر گرفته بودم، خیلی زود توانستم در روزهای اوّل، دیدارها را آغاز کنم. به نظر من، هنر در روسیه راه ورود به همه جاست. با همین بهانه و با اندک بضاعتی که بود، با برخی از هنرمندان و دانشجویان رشته‌های هنر مرتبط شدیم. باید با کمال تأسّف بگویم که مردم اینجا (با آن همه ادّعا درعلم و فرهنگ) از ایران و هنر ایران و فرهنگ ایران اطّلاعات درستی ندارند یا هیچ اطّلاعی ندارند؛ البتّه تقصیر از خودمان است که برای این مهم، کوچک‌ترین تلاشی نکرده‌ایم. بله تنها در «دانشکدة شرق شناسی دانشگاه دولتی سنت پترزبورگ» می‌شد، دانشجویان رشتة زبان فارسی و تاریخ ایران را دید که به ایران علاقه‌ای و از آن اطّلاعاتی دارند. تاکنون حدود ده بار من به این دانشکده رفته‌ام و با دوستانم، با عنوان استاد زبان فارسی تدریس داشته‌ایم. باید تأسّف خورد که در این دانشکده، همه جور نماد و مجسّمه از همة کشورها هست؛ ولی حتّی یک تمثال از یک دانشمند ایرانی دیده نمی‌شود و کاش می‌دیدید که «چین» همه جای این دانشکده و حیاط آن را با مجسّمه‌های الهه‌ها و دانشمندان خود پر کرده است و هر کس وارد می‌شود، چنین می‌پندارد که شرق یعنی چین و بس و گویی ایران در شرق وجود خارجی نداشته است. شاعران ما در آنجا، گاهی به اسم شاعر تاجیک شناخته می‌شوند. در حیاط دانشکده، باغچه‌ای است مانند قبرستان که در آن، سنگ‌هایی به یادبود قرارداد دانشکده با دانشگاه‌های جهان گذاشته شده؛ ولی حتّی یک سنگ به یادبود قرارداد با ایران، دیده نمی‌شود. دانشجویان سال اوّل زبان فارسی، تنها در همان سال اوّل، فارسی سلیس و ایرانی را از استادی خوب، به نام ایرینا کنستانتینونا ایوانوا می‌آموزند؛ ولی در سال دوم به بعد با تغییر دروس و جایگزینی اساتید تاجیک، لهجه و گویش به فارسی تاجیکی برمی‌گردد؛ یعنی چیزی شبیه به لهجة افغانی. البتّه افغانی خیلی گویاتر از تاجیکی است. هنوز در اتاق پروفسور علی کالیسی سنیکوف در انستیتو نسخ خطّی شرقی (بزرگترین و مهم‌ترین کتابخانة نسخ خطّی روسیه و یکی از بزرگترین کتابخانه‌های خطّی جهان) هنوز پرچم شیر و خورشید است؛ نه به خاطر مخالفتش با ایران، بلکه به این جهت که قبل از انقلاب، سفارت ایران در شهر سنت‌پترزبورگ آن را به وی اهدا کرده و بعد از انقلاب، کسی پرچم جدید را به وی نداده است. این یعنی عدم مراودة فرهنگی با چنین مرکز فرهنگی مهمّی در روسیه که حاوی مهم‌ترین تراث ایران، از جمله «کتابخانة بقعة شیخ صفی‌الدّین اردبیلی» است.
عدم ارتباط نمایندگان فرهنگی ایران را باید به بی‌خبری مراکز دینی‌امان ضمیمه کرد. در بخش اسلام موزة تاریخ ادیان سنت‌پترزبورگ که یکی از بزرگترین و مهم‌ترین موزه‌های تاریخ ادیان است، ارائة ناهمگون و نامتوازن باورهای اسلامی به‌رغم وجود آثار اسلامی قابل توجّه و به ویژه شیعی، از عدم ارتباط مراکز مذهبی ما با اين موزه خبر می‌دهد؛ براي نمونه نمایش تشیّع در کنار تصوّف و عدم تفکیک آن دو، در نگاه هر بازدید کننده، ايجاد ترديد مي‌کند يا نشان دادن عزاداری و قمه‌زني به عنوان نماد شیعه يا نصب شمشیر ذوالفقار علی(ع) در کنار تابلوی قمه‌زنی با وجود اغلاطی نوشتاري در تابلو‌ها، نظیر زنجیل‌زنی، به جای زنجیرزنی و مهم‌تر از همه، فقدان بسياري از نمادها و آثار اسلامی دیگر، کاستی‌هایی است که در بخش اسلام دیده می‌شود واین نتیجة بی‌خبری یا عدم تعامل کارشناسان و متخصّصان مرتبط این مرکز با حوزة تشیّع است.
اینجا از اسلام برداشت خوبی ندارند و مسلمانان قریب به اتّفاق، از منطقة «تاتارستان» هستند و برای روس‌ها، شهروندان درجة دوم به حساب می‌آیند؛ به دلیل عملکرد نازیبایشان. کارهای پست را معمولاً تاتارها انجام می‌دهند و مشاغل اداری و سطح بالا را اکثراً روس‌ها. ایرانی با عرب فرقی گذاشته نمی‌شود. در برخورد با یک روس، معمولاً عراق را با ایران اشتباه می‌گیرد، ابتدا باید خود را از آنها متمایز کنی و ابتدایی‌ترین سؤالات را پاسخ دهی که ما عرب نیستیم؛ امّا مسلمان ایرانی هستیم. اگر مخاطبت از جنس زن باشد، باید به شبهاتی که کشورهای عربی دربارة زن در ذهنشان ایجاد کرده‌اند هم پاسخ دهی. فکر می‌کنند هر یک از ما چند زن داریم و زن‌ها همه در ایران نقاب می‌زنند. جواب به این سؤالات شاید کار یک دقیقه باشد، ولی درد این است که این سؤالات در اذهان همه است و نیاز به کاری فرهنگی است.
با کمال تأسّف، باید بگویم از سال 91 به بعد از فروپاشی جماهیر شوروی، از عربستان ده‌ها هزار طلبة مسلّط به زبان روسی به این کشور گسیل شد و حاصل زحمت 25سالة ایشان، جمعیت بیست تا سی میلیونی مسلمانان سنّی روسیه است که در نمازهای عید فطر هر سال در نماز میلیونی عید، خود را نشان می‌دهد.
اینجا تاتارها همه کارة اسلام هستند و با سلفی‌ها رابطة بدی ندارند. باید گفت:
افسوس که این مزرعه را خواب گرفته
دهقان مصیبت زده را خواب گرفته
(روح ادیب الممالک فراهانی شاد ... بخوانید شعرش را که باید در اینجورجاها خواند)
از شیعه، به عنوان یک جریان زنده خبری نیست و تنها آذری‌ها در
اینجا، چراغ شیعه را روشن نگه داشته‌اند؛ بی‌حمایت ایران و مراجع که آن هم به دلیل اصرار بر تکلّم به زبان آذری (به‌رغم دانستن زبان روسی) هیچگاه از روس‌ها کسی با اهل بیت(ع) آشنا نمی‌شود.
اجتماع شش هزار نفری آذری‌ها در روز عاشورا در سنت پترزبورگ در سالن بزرگ تئاتر شهر، به نظر من هیچ جنبة تبلیغی نداشت و حتّی نگهبان سالن تئاتر هم از این مراسم بهره نبرد و نفهمید حسین یعنی که؟! چون فقط به زبان آذری بود و بس!!!
هر روز اینجا، کنار متروها زنانی (و بعضاً مردانی) در سرما از صبح تا شب ایستاده و با کمال ادب جزوه‌هایی از کلیسا دربارة سعادت و خانواده‌دوستی و تأثیر خدا برای زندگی شاد را به همه مجّانی می‌دهد و یادداشت می‌کند که چند نفر مراجعه کننده داشته است؛ برای نمونه یک بار از یک نفر از آنها کتاب مقدّس به زبان فارسی خواستم. او همراه نداشت؛ ولی شمارة تلفن مرا گرفت و چند روز بعد، یکی ازمبلّغان تاجیکی، با کتاب مقدّس و یک جزوة فارسی به خوابگاه محلّ اقامت من آمد و با کمال ادب کتاب را به من داد.
[عکس]
اینها اعضای سازمانی، به نام شاهدان یهوه (Свидетел Иеговы) هستند که فعّالیتشان در راستای ترویج گرایشی خاص در مسیحیت است و در بسیاری از کشورهای جهان شعبه دارد و نشریه‌ای ماهیانه به 220 زبان زنده، از جمله فارسی منتشر می‌کنند؛ به نام «برج دیده‌بان» که یکی از پرتیراژترین نشریات جهان، با تیراژی حدود 45 میلیون است و سایت http://www.jw.org/ru نیز تمام جزوه‌های عرضه شده را به صورت دیجیتال مجدّداً در اختیار مخاطبان قرار می‌دهد. تمام محصولات این سازمان به صورت مجّانی به متقاضیان ارائه می‌شود. زبان روسی این نشریه در بلاروس با 030/220 شمارگان چاپ می‌شود و در روسیه در سنت پتربورگ با 000/190 شمارگان.
کلیساهای اینجا زیباست. در نهایت زیبایی، جلب توجّه می‌کند و کشیش در کلیسا عزیز است و نزاعی بین هیئت امنای کلیسا و کشیش نیست!!
به نظر من ارتدوکس، خیلی به شیعه نزدیک است و فرصتی است برای ورود ما به جامعة روس از طریقی غیر از طریق مسلمانان سنّی تاتار. قبل از سفر، کتابچة کوچکی به نام مواعظ مسیح(ع) آماده کرده بودیم، از قول پیامبر و اهل بیت(ع) که در گفت‌وگو با روس‌ها بسیارکارگشا و برایشان جالب بود از این نظر که نگاه اسلام به مسیح تا این حد زیباست. آنها کلماتی از مسیح برای اوّلین بار می‌دیدند که هیچگاه در کلیسا هم نشنیده بودند.
اینجا هر روز صبح در کنار ایستگاهای مترو، پرتیراژترین روزنامة شهر به نام «مترو» توزیع و در هر شماره‌اش، لااقل چهار تبلیغ از تورهای تفریحی اسرائیل دیده می‌شود.
از خیلی‌ها، به ویژه دخترها که سؤال می‌کنی، یکی از جاهایی که سفر کرده‌اند یا برنامة سفر دارند، اسرائیل است؛ امّا در اینجا، ایران در برنامة مسافرت کسی نیست. گویی اسرائیل امن‌ترین جای دنیاست و ایران ناامن! اگر یک هزارم این تبلیغات را ایران هم انجام می‌داد، به نظرم سیل توریست به ایران هم سرازیر می‌شد.
اینجا تعمیرات شهری بی‌ضابطه نیست و در هر تعمیری، چهرة شهر نباید زشت شود. این تصویر را من از ساختمانی در حال تعمیر تهیه کردم که به اندازة ارتفاع ساختمان، بر روی آن کاوری نقاشی شده متناسب با طرح ساختمان‌های اطراف کشیده شده است.
در سنت‌پترزبورگ و کلّاً در روسیه، آمار مطالعه بالاست. در مترو کمتر کسی با موبایل بازی می‌کند. از هر ده نفر، یک نفر کتاب قطور در دست دارد که هر روز قسمتی از آن را می‌خوانند و کاغذ نشانة لای کتاب نشان می‌دهد که این کتاب سنگین چند سفر دیگر باید در مترو همراه او باشد. شاید بتوان گفت از هر ده نفر، چهار نفر دستگاه «ای بوک» (Ebook) دارند و بلافاصله در مترو، شروع به خواندن کتاب می‌کنند. برخی هم با تبلت و موبایل مطالعه می‌کنند. برخی هم روزنامه می‌خوانند. خلاصه روس‌ها اهل مطالعه هستند. اینها مشاهدات من است.
سخن آخر و چند پیشنهاد
به نظرم در روسیه، مهم‌ترین ابزارهای تبلیغی ما این موارد است:
1. معرفی معماری ایرانی، اسلامی؛
2. معرفی میراث فرهنگی و تاریخی ایران و اسلام و ارتباط با موزه‌ها؛
3. از همه مهم‌تر، آموزش زبان فارسی، به عنوان راحت‌ترین و تأثیرگذارترین راه که داستان مفصّلی دارد و در یک جمله: فارسی زبان فرهنگ شیعه و مهم‌ترین راه حضور ایران در همة کشورهاست.
٭٭٭
متأسّفانه درد اصلی، پس از ایجاد ارتباط و جذب افراد نخبه است که مجموعه یا سایتی متمرکز برای تبلیغ در این راستا نیست. مثلاً با شخصی پس از هفته‌ها گفت‌وگو از امام حسین(ع) یا شیعه می‌گویم و او با یک جست‌وجو در اینترنت، چیزهایی از شیعه و عاشورا می‌بیند که با گفته‌های من تفاوت دارد!!
من برای شناساندن زیبایی‌های ایران، باید دربه‌در دنبال سایتی مناسب باشم!!
برای نشان دادن زیبایی محرّم، باید خیلی بگردم و انتخاب کنم!!
برای معرفی سادة شیعه برای یک مسیحی، باید پدرم در بیاید و متنی مناسب نیابم!!
برای نشان دادن زیبایی حجاب باید عکس‌های اینترنت را غربال کنم تا یکی هم پیدا نشود!!
امّا در طرف مقابل، سایت‌های سنّی، مطالب و مواردی آماده برای معرفی اسلام دارند با تفسیر خودشان، برای نشان دادن حجاب زیبای زن و هر چه که بخواهند.
برای همین، راه انداختن سایتی برای زیباسازی چهرة ایران و تسهیل دسترسی به مطالبی دربارة اسلام و شیعه و نگاه صحیح به زندگی، البتّه با نگاه شیعی و بین‌المللی و اشباع از همة محاسن و پرهیز از معایب و اختلاف‌ها، کاملاً ضروری به نظر می‌رسد.
این همه، برداشت‌های شخصی من است که خالی از اشتباه هم نیست.