زیارت آل یاسین (1)

علی اکبر مهدی پور

در شماره‌های پیشین پیرامون دو زیارت صادره از ناحیة مقّدسه سخن گفتیم.1 یکی دیگر از زیارت‌های رسیده از ناحیة مقدّسه «زیارت آل یاسین» است. این زیارت توسط یکی از نوّاب خاص، از ناحیة مقدّسة امام عصر(عج) صادر شده است.

غالب زیارت‌نامه‌های مأثور که از معصومان(ع) رسیده است، پیرامون زیارت دیگر معصومان(ع) صادر شده است. به ندرت زیارت‌نامه‌هایی هست که انشاء‌کننده‌اش را نیز شامل می‌شود؛ مانند:

1. «زیارت امین‌الله»؛ که از امام زین‌العابدین(ع) رسیده، خود آن حضرت را نیز می‌توان با آن زیارت کرد.2

2. «زیارت جامعة کبیره» که از امام هادی(ع) رسیده و خود ایشان را نیز می‌توان با آن زیارت نمود.3

در این میان، زیارت آل‌یاسین یک وضع استثنایی دارد؛ زیرا از سوی حضرت بقیة‌الله(ارواحنا له الفداء) رسیده و به زیارت آن حضرت اختصاص داد. در این شماره، نکاتی پیرامون این زیارت رسیده از ناحیة مقدّسه تقدیم می‌گردد:

واژگان:

٭ آل

٭ یس

٭ آل‌یاسین

٭ الیاس

٭ الیاسین

گلواژة آل

آل در لغت، به معنای خاندان، خانواده، عائله، تیره، عشیره، اهل، پیروان و وابستگان به کار رفته است.

در بیتی حضرت عبدالمطّلب فرموده:

«نَحنُ آلُ‌اللهِ في كَعبَتِه؛4

ما فرزندان خدا هستیم که در کعبه‌اش مقیم می‌باشیم.»

حسین‌بن احمدبن خالویه، متوفّای 370 ه‍ .ق. کتابی نوشته به نام «الآل» که در آن «آل» را به 25 قسم تقسیم کرده است.5

ولی به مناسبت گلواژة آل‌محمّد(ص) شرح حال امامان(ع) را آورده است.6 علیّ‌بن محمّدبن خالویه نیز کتابی به این نام و در همین‌باره دارد.7 مقریزی نیز کتابی در این باره نوشته و وظایف امّت را در برابر آل‌البیت(ع) آورده است.8

بسیاری از مفسّران و محدّثان اهل سنّت، گلواژة آل را به معنای وسیع، شامل بنی‌هاشم، حتّی گاهی شامل امّت دانسته‌اند؛ ولی ریّان بن صلت کتاب مستقلّی در اختلاف آل و امّت نوشته و اثبات کرده است که آل محمّد و آل‌النّبی(ص)، منحصراً به عترت پیامبر از تبار امیرمؤمنان(ع) و حضرت فاطمه(س) اطلاق می‌شود و شامل امّت یا همة بنی‌هاشم نمی‌شود.9

امام صادق(ع) در تفسیر لفظ آل‌محمّد(ص) فرمودند:

آل‌محمّد(ص) فقط کسانی هستند که نکاح با آنها برای پیامبر اکرم(ص) حرام می‌باشد.10

در حدیث دیگر آمده است که آل‌محمّد(ص) یعنی: امامان(ع).11

گلواژة یس

سی و ششمین سورة قرآن «یس» نام دارد. رسول اکرم(ص) فرمودند:

«إِنَّ لِكُلِّ شَيْ‏ءٍ قَلْباً وَ إِنَّ قَلْبَ الْقُرْآنِ يس‏؛12

برای هر چیزی قلبی هست و قلب قرآن سورة یس است.»

آنگاه فرمودند:

«لَوَدِدْتُ أَنَّهَا فِي قَلْبِ كُلِّ إِنْسَانٍ مِنْ أُمَّتِي‏؛13

دوست دارم که آن، در قلب هر انسانی از امّت من باشد.»

امام صادق(ع) در تفسیر گلواژة یس فرمودند:

«آن، نام نامی پیامبر اکرم(ص) می‌باشد.»14

امام باقر(ع) فرمودند:

«برای پیامبر اکرم(ص) ده نام هست که از آن جمله است: محمّد، احمد، عبدالله، یس و نون.»15

پیامبر اکرم(ص) فرمودند:

«خداوند منّان 2000 سال پیش از خلقت حضرت آدم، طه و یس را تلاوت فرمود.»16

از این رهگذر، سعدی می‌گوید:

ثنای تو طه و یس بس است.17

در مورد معنای واژة یس تعبیرات مختلفی هست:

1. امام صادق(ع) فرمودند: «یعنی ای شنوندة وحی!»18

2. ابن‌عبّاس گفته: یعنی ای انسان! - به لغت طیّ- 19

3. عطا گفته: یعنی ای انسان! - به زبان سریانی-20

4. سعید بن جبیر گفته: یعنی یا محمّد!21

5. ابوبکر ورّاق گفته: یعنی یا سیّد البشر!22

گفته می‌شود: یاسین مرکّب از دو کلمه است، «یاء» که حرف نداست و سین که در اصل اَُنَیسین مصغّر انسان بوده که به نیمة دوم آن بسنده شده است.23

در اینجا، تصغیر از برای تعظیم و تکریم پیامبر اکرم(ص) از سوی خداوند متعال می‌باشد.24

گلواژة آل یاسین

این واژه فقط یک بار در منطق وحی آمده است:

«سَلامٌ عَلی آل ياسين‏؛25

درود بر آل یاسین.»

مأمون علما را در مجلسی گرد آورد و در آن مجلس، مطالبی از امام رضا(ع) پرسید، حضرت بیان فرمودند. در پایان پرسید:

آیا چیزی از قرآن در مورد آل در نزد شما هست؟

حضرت فرمودند: «منظور از یس در قرآن چیست؟»

دانشمندان گفتند: هیچکس تردید ندارد که منظور از آن، پیامبر اکرم(ص) می‌باشد.

حضرت فرمودند: «خداوند در قرآن، فقط به پیامبران درود فرستاده، بر نوح، ابراهیم، موسی و هارون. هرگز به آل آنها درود نفرستاده؛ لکن

فرموده: «سلام علی آل یاسین» یعنی درود بر آل محمّد(ص).»

مأمون گفت: من می‌دانستم که شرح و تفسیر آن در معدن نبوّت هست.26

ابن‌عبّاس می‌گوید: یس نام پیامبر است و آل‌یاسین، یعنی آل‌محمّد(ص).27

مولای متّقیان(ع) فرمودند:

«يَاسِينُ مُحَمَّدٌ وَ نَحْنُ آلُ يَاسِين‏؛28

یاسین پیامبر اکرم(ص) و آل یاسین ما هستیم.»

ابن‌عبّاس، ابومالک و ابوعبدالرّحمن گفته‌اند: آل یاسین، یعنی آل‌محمّد(ص).29

علیّ‌بن ابراهیم گوید:

يس مُحَمَّدٌ وَ آلُ مُحَمَّدٍ الْأَئِمَّة؛30

یاسین حضرت محمّد(ص) و آل محمّد، امامان(ع) می‌باشند.

از محضر مولای متّقیان پرسیدند که: چرا خداوند سلامٌ علی آل‌یاسین فرموده و صریحاً نفرموده که سلامٌ علی آل‌محمّد(ص)؟

فرمودند: «خداوند می‌دانست که اگر به صراحت بفرماید، آن را از قرآن ساقط می‌کنند.»31

آری، دشمنان اهل‌بیت(ع) نتوانستند آن را از قرآن کریم ساقط کنند؛ ولی به جای آل‌یاسین، نغمة إلیاسین ساز کردند و آن را جمع الیاس دانستند!!

گلواژة الیاس

حضرت الیاس یکی از پیامبران عظیم الشّأن است که نام مبارکش در قرآن کریم آمده است:

«وَ إِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلين‏؛32

بی‌گمان، الیاس از پیامبران مرسل می‌باشد.»

بسیاری از مفسّران گفته‌اند که الیاس همان ادریس می‌باشد.33

احمدبن حنبل گوید: الیاس همان ادریس است که نامش أخنوخ بن متوشلخ می‌باشد.34

ولی مشهور آن است که حضرت الیاس، فرزند یاسین از تبار هارون، برادر حضرت موسی(ع) می‌باشد.35

ابن‌مسعود آیة مربوط به حضرت الیاس را چنین قرائت کرده:

«وَ إِنَّ ادریس لَمِنَ الْمُرْسَلين‏»36

ولی گوید: الیاس همان ادریس می‌باشد.37

بورسوی گوید: پنج تن از پیامبران در قرآن کریم دو اسم دارند: الیاس و ادریس، یعقوب و اسرائیل، یونس و ذو‌النّون، عیسی و مسیح، محمّد و احمد.38

سیوطی از ابن‌عساکر روایت کرده که چهار تن از پیامبران زنده هستند:

1. دو تن از آنها در روی زمین هستند و آنها الیاس و خضر می‌باشند؛

2. دو تن دیگر در آسمان هستند و آنها عیسی و ادریس می‌باشند.

سپس روایت کرده است که:

حضرت خضر و الیاس عمر جاودان دارند و تا صیحة اولی، همه‌ساله در موسم حجّ همدیگر را می‌بینند.39

در کتاب‌های تفسیر و حدیث، از مبعوث شدن الیاس به «بعلبک» و معارضة پادشاه بعلبک با ایشان، به تفصیل سخن رفته است.40

گلواژة إلیاسین

برخی از قرّاء «إلیاسین» را جایگزین «آل‌یاسین» کرده‌اند.41

نافع، ابن‌عامر و یعقوب، آل یاسین خوانده‌اند.42

طبرانی، ابن ابی‌حاتم و ابن مردویه، از ابن‌عبّاس نقل کرده‌اند که او نیز آل‌یاسین خوانده است.43

مولای متّقیان آل یاسین را تلاوت می‌کردند و می‌فرمودند:

«یاسین پیامبر اکرم(ص) و ما آل‌یاسین هستیم.»44

ابن عبّاس می‌گفت: آل‌یاسین، یعنی آل‌محمّد(ص).45

همة قاریان «مدینه»، آل‌یاسین قرائت کرده و استدلال کرده‌اند که در مصحف، آل‌یاسین جداگانه نوشته می‌شود و اگر إلیاسین بود، لازم بود که متصّل نوشته شود.46

بیضاوی گوید: برخی گفته‌اند که الیاسین جمع الیاس می‌باشد؛ ولی درست نیست؛ زیرا اگر عَلَم جمع بسته شود، باید الف و لام تعریف بر آن وارد شود.47

ابن‌جنّی گوید: الیاس و الیاسین یک چیز است.48

برخی از اهل لغت در توجیه آن گفته‌اند: همانند جبریل و جبرائیل، میکال و میکائیل و میکائین.49

برخی دیگر گفته‌اند: اگر الیاسین جمع باشد، منظور الیاس و پیروان او می‌باشد.50

برخی دیگر گامی فراتر نهاده و گفته‌اند: در آل‌یاسین نیز منظور پیامبر اکرم(ص) و پیروان آیین او می‌باشد.51

کس دیگری که لقب امام‌المشکّکین را به خود اختصاص داده است، می‌گوید: منظور از آل‌یاسین، شخص الیاس است؛ زیرا نام پدرش یاسین می‌باشد.52

البتّه نام پدر الیاس، یاسین می‌باشد؛53 ولی ائمّة اهل‌بیت(ع)، ابن عبّاس، قاریان مدینه و غالب مفسّران گفته‌اند که منظور از آل‌یاسین، آل‌محمّد(ص) می‌باشد.54

مولای متّقیان در تفسیر این آیة شریفه می‌فرمایند:

«إِنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ اسْمُهُ «يَاسِينُ»، وَ نَحْنُ الَّذِينَ قَالَ اللهُ: سَلَامٌ عَلَى آلِ يَاسِين‏؛55

پیامبر اکرم(ص) نام مقدّسش یاسین است و ما کسانی هستیم که خداوند فرموده: «سلام بر آل یاسین.»

ابن‌حجر در ضمن شمارش آیات نازله در شأن اهل‌بیت(ع) می‌نویسد:

سوم: آیة شریفة «سَلَامٌ عَلَى آلِ يَاسِين».

سپس می‌گوید: گروهی از مفسّران از ابن‌عبّاس نقل کرده‌اند که گفته است: منظور از این آیه: سلام بر آل‌محمّد(ص) می‌باشد.56

امام رضا(ع) در مجلس مأمون فرمودند:

«خداوند در قرآن فقط برای پیامبران درود فرستاده، هرگز بر آل آنها درود نفرستاده، جز آل‌محمّد(ص) که فرموده: «سَلَامٌ عَلَی آلِ‌يَاسِين»57

در زمینة گلواژه‌های آل، یس و آل‌یاسین بستر سخن بسیار گسترده است، ما به همین مقدار بسنده کردیم و آن را دیباچة سخن قرار دادیم برای زیارت آل‌یاسین.

پی‌نوشت‌ها: