موعود در قرآن و ادیان بودایی

آمنه شاهنده

ﻣﻮﻋﻮد ﻳﺎ منجی

منجی در ﻟﻐﺖ، ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎی ﻧﺠﺎت دﻫﻨﺪه، ﻣﺼﻠﺢ اﺟﺘﻤﺎعی و ﻣﻮﻋﻮد اﺳﺖ 7 و در اﺻﻄﻼح ﺑﻪ شخصی ﮔﻔﺘﻪ میﺷﻮد ﻛﻪ در دورة آخرالزّمان و ﭘﺎﻳﺎن ﺟﻬﺎن ﻇﻬﻮر ﻛﺮده و ﺟﻬﺎن را از ﻇﻠﻢ و ﺳﺘﻢ و ﺣﻖکشیﻫﺎ و ﻣﺼﺎﺋﺐ رﻫﺎﻧﻴﺪه و ﭘﺮ از ﻋﺪل و داد می‌کند. از ﻃﺮفی ﺑﻪ کلّیة ﻣﻜﺎﺗﺐ و ﻧﺤﻠﻪﻫﺎی ﻓﻜﺮی ﻛﻪ ﺷﺎخصة اصلی و ﻣﺤﻮرﻳﺖ اﺳﺎسی آن، ﺑﺎور داﺷﺘﻦ و اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ ﻇﻬﻮر رﻫﺎﻧﻨﺪه و ﻳﻚ منجی آخرالزّمانی ﺑﺎﺷﺪ، ﻣﻬﺪوﻳﺖ میﮔﻮﻳﻨﺪ.گفتنی اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻓﺮد ﻳﺎ ﮔﺮوهی ﻛﻪ در وﺿﻌﻴﺖ اسفبار و ﻣﺸﻜﻼتی ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ، ﭼﺸﻢ ﺑﻪ راه آﻣﺪن ﻓﺮدی اﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﺘﻮاﻧﺪ وی را از ﻣﺼﺎﺋﺐ، سختیﻫﺎ و ﻣﺸﻜﻼت رﻫﺎ ﻛﻨﺪ و ﻣﺴﻴﺮ ﻫﺪاﻳﺖ و ﻧﻮر را ﺑﺮاﻳﺶ ﻫﻤﻮار ﮔﺮداﻧﺪ. منجی ﮔﺮایی و ﻣﻮﻋﻮد ﺑﺎوری ﻣﺸﻤﻮل ﮔﺬر زﻣﺎن و ﻣﻜﺎن ﻧﺒﻮده و ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﻗﻮم، ﻗﺒﻴﻠﻪ، ﺷﻬﺮ ﻳﺎ ﻛﺸﻮر و ﻣنطقة ﺧﺎصّی ارﺗﺒﺎط ﻧﺪارد؛ ﻟﺬا همة اﻓﺮاد، ﻃﺒﻖ ﻓﻄﺮت و ﻧﻬﺎد و ذات ﭘﺎك وﺟﻮدی ﺧﻮد، ﻣﻨﺘﻈﺮ روزی ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ اذن ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻓﺮدی آﻣﺪه و ﺟﻬﺎن ﺑﺸﺮﻳﺖ را از ﻇﻠﻢ و ﺟﻮر و ﺳﺘﻢ ﻧﺠﺎت دﻫﺪ.

ﻣﻮﻋﻮد در اﻗﻮام و ﻣﻠﻞ مختلف دﻧﻴﺎ

«منجی ﻣﻮﻋﻮد» و ﻧﺠﺎت‌ﺑﺨﺶ در ﻧﺰد اﻗﻮام و ﻣﻠﻞ مختلف، ﺑﺎ آﻳﻴﻦﻫﺎ و ﻓﺮﻫﻨﮓﻫﺎی کاملاً متفاوت، به اﺷﻜﺎل و ﺻﻮر ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن و ﻣﺘﻨﻮّعی ﻣﻄﺮح ﺷﺪه اﺳﺖ؛ اﻣّﺎ گفتنی اﺳﺖ ﻛﻪ همگی ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً در ﻳﻚ ﻧﻜﺘﻪ ﻣﺘّﻔﻖ اﻟﻘﻮل ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ، ﻧﺠﺎت بخشی ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ و آﻧﺎن را از یوغ بندگی ﺟﺒّﺎران و ﺳﺘﻤﻜﺎران و ﺣﺎﻛﻤﺎن زورﮔﻮ رﻫﺎﻧﻴﺪه، ﺟﺎﻣﻌﻪای ﭘﺮ از ﻋﺪل و داد ﺑﻪ وﺟﻮد ﺧﻮاﻫﺪ آورد. ﻫﻨﺪوﻫﺎ اﻧﺘﻈﺎر دﻫﻤﻴﻦ تجلّی وﻳﺸﻨﻮ ﻳﺎ کالکی را دارﻧﺪ؛ ﺑﻮداییﻫﺎ ﻇﻬﻮر ﺑﻮدای ﭘﻨﺠﻢ را ﻣﻨﺘﻈﺮﻧﺪ؛ ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﺑﻪ ﺟﺰ ﻣﺴﻴﺢ (ﻣﺎﺷﻴﺢ) 8 ﻧﺠﺎت دﻫﻨﺪه‌ای نمیﺷﻨﺎﺳﻨﺪ؛ ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن فارقلیط 9 را میﻃﻠﺒﻨﺪ ﻛﻪ عیسی ﻣﺴﻴﺢ ﻣﮋدة آﻣﺪﻧﺶ را داده اﺳﺖ و ﺑﺎلأﺧﺮه، ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻪ ﻇﻬﻮر ﺣﻀﺮت مهدی(عج) و ﻣﻨﺘﻈﺮ اﻳﺸﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ. اﻟﺒﺘّﻪ ﭼﻨﻴﻦ اﻧﺪﻳﺸﻪای ﻣﺨﺘﺺّ ﻣﻜﺎﺗﺐ و ادﻳﺎن یاد شده ﻧﻴﺴﺖ، ﺑﻠﻜﻪ ﭼﻨﻴﻦ رواﻳﺎتی در اﺷﻜﺎل مختلف، از ﻗﺼﺺ ﻣﺬهبی ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺗﺎ اﺳﺎﻃﻴﺮ و اﻓﺴﺎﻧﻪﻫﺎ، در ﻣﻴﺎن همة اﻗﻮام و ﻣﻠﻞ ﻣﺘﻤﺪّن و ﻏﻴﺮﻣﺘﻤﺪّن ﺟﻬﺎن و حتّی ﻗﺒﺎﻳﻞ ﺑﺪوی وﺟﻮد داﺷﺘﻪ و دارد؛ ﻣﺜﻼً ژرﻣﻦﻫﺎ 10 ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻓﺎتحی از ﻃﻮایف آﻧﺎن ﻗﻴﺎم ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﻧﮋاد ژرﻣﻦ را در ﺟﻬﺎن ﺑﺮﺗﺮی ﺑﺨﺸﺪ. ﻧﮋاد اﺳﻼو ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎور ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ از ﻣﺸﺮق زﻣﻴﻦ، ﻳﻚ ﻧﻔﺮ ﺑﺮﺧﻴﺰد و ﺗﻤﺎم ﻗﺒﺎﻳﻞ اﺳﻼو را ﻣﺘّﺤﺪ ﺳﺎزد و ﺑﺮ دﻧﻴﺎ ﻣﺴﻠّﻂ ﮔﺮداﻧﺪ. اﻫﺎلی ﻳﻮﮔﺴﻼوی ﺻﺮﺑﺴﺘﺎن ﻧﻴﺰ در ﺳﺮودﻫﺎی ﺣﻤﺎسی ﺧﻮﻳﺶ از شخصی ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﺎرﻛﻮ ﻛﺮاﻟﻴﻪوﻳﭻ ﻧﺎم میﺑﺮﻧﺪ و اﻧﺘﻈﺎر ﻇﻬﻮر وی را دارﻧﺪ.11 ﺳﺎﻛﻨﺎن ﺟﺰاﻳﺮ اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن از دﻳﺮﺑﺎز ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻇﻬﻮر آرﺗﻮر هستند 12 ﻛﻪ در ﺟﺰﻳﺮة «آواﻟﻮن» ﺳﻜﻮﻧﺖ دارد. ﺑﻨﺎﺑﺮ عقیدة اﻳﺸﺎن وی روزی ﻇﺎﻫﺮ می‌شود و ﻧﮋاد «ﺳﺎﻛﺴﻮن»13 را در دﻧﻴﺎ ﻏﺎﻟﺐ میﮔﺮداﻧﺪ و ﺳﻴﺎدت ﺟﻬﺎن، ﻧﺼﻴﺐ آنها می‌گردد.14 اﻧﺪیشة ﻣﻮﻋﻮد در ﻣﻴﺎن ﻗﺒﺎﻳﻞ ﺑﺪوی و ﺗﻤﺪّنﻫﺎی آﻣﺮﻳﻜﺎی ﻣﻴﺎﻧﻪ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺻﻮرتﻫﺎی ﻣﺘﻨﻮّع و ﺟﺎلبی وﺟﻮد دارد. ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺑﺎور آﻧﻬﺎ، ﺷﺨﺼﻴّﺖﻫﺎی اﺳﻄﻮره‌ای اﻳﺸﺎن ﻛﻪ ﺑﻌﻀﺎً ﺗﺎ ﻣﻘﺎم ﺧﺪایی ﻧﻴﺰ ارﺗﻘﺎ ﻳﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ، ﻫﻤﺎن‌ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻧﺎﮔﻬﺎنی و اﺳﺮار آﻣﻴﺰی ﻧﺎﭘﺪﻳﺪ ﺷﺪﻧﺪ، دوﺑﺎره روزی ﻣﺮاﺟﻌﺖ میﻛﻨﻨﺪ و سبب ﻧﺠﺎت ﻣﺮدم و ﺳﺎﻣﺎن ﺑﺨﺸﻴﺪن ﺑﻪ اوﺿﺎع ﺟﺎمعة ﺧﻮﻳﺶ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ. ﻣﺜﻼً از ﻣﻴﺎن ﺳﺮﺧﭙﻮﺳﺘﺎن آﻣﺮﻳﻜﺎی ﻣﻴﺎنی، «آزﺗﻚﻫﺎ»15 از ﻛﺘﺴﺎل ﻛﻮاﺗﻞ و «ﺗﻮﻟﺘﻚﻫﺎ»16 از سه آﻛﺎﺗﻞ ﺗﻮﭘﻴﻠﺘﺴﻴﻦ و «ﻣﺎﻳﺎﻫﺎ» از ﻛﻮﻛﻮﻟﻜﺎن در اﺳﺎﻃﻴﺮ ﺧﻮﻳﺶ ﻳﺎد می‌کنند ﻛﻪ اﺣﺘﻤﺎﻻً ﻫﺮ ﺳﻪ یکی اﺳﺖ.

ﺑﻨﺎﺑﺮ رواﻳﺎت ﺳﻪ آﻛﺎﺗﻞ ﺗﻮﭘﻴﻠﺘﺴﻴﻦ، ﺷﺎﻫﺰادة ﻣﺎﻳﺎ، ﺑﺰرگترﻳﻦ ﺷﺨﺼﻴﺖ اﺳﻄﻮره‌ای آﻣﺮﻳﻜﺎی ﻛﻬﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺳﺎل 977م. ﺑﻪ ﺗﺨﺖ ﻧﺸﺴﺖ و ﺑﺎﻋﺚ ﺷﻜﻮﻓﺎیی «ﺗﻮﻻن» ﺷﺪ؛ ولی در ﻣﺪّتی ﻛﻮﺗﺎه ﺑﻪ دﻻﻳﻞ دینی، دﺷﻤﻨﺎﻧﺶ وی را ﻃﺮد ﻛﺮدﻧﺪ و او ﺑﺎ ﭘﻴﺮواﻧﺶ ﺑﻪ ﺳﺎﺣﻞ ﺧﻠﻴﺞ «ﻳﻮﻛﺎﺗﺎن» رﻓﺖ. ﺑﻪ روایتی، درسال 999 م. ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺮاﺟﻌﺖ مُرد و ﺑﻪ روایتی دﻳﮕﺮ، غیب شد؛ ﭼﻨﺎنﻛﻪ در اﻓﺴﺎﻧﻪ ﻫﺎ آﻣﺪه است، ﺳﻪ آﻛﺎﺗﻞ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﺮك مردمش از کلکی از ﻣﺎرﻫﺎی ﺑﻪ ﻫﻢ ﺗﺎﺑﻴﺪه ﺳﻮار ﺷﺪ و رﻓﺖ و ﻗﻮل داد ﻛﻪ روزی از ﺳﻤﺖ ﻃﻠﻮع ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﺑﺎز ﮔﺮدد. ﺗﺎرﻳﺦ آن را ﻧﻴﺰ ﻣﻌﻴّﻦ ﻛﺮد. اﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺎ ﺳﺎل 1519م. سال ورود اﺳﭙﺎﻧﻴﺎییﻫﺎ ﺑﻪ ﺳﺮزﻣﻴﻦ «آزﺗﻚ» ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ دارد. رواﻳﺖﻫﺎ در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺑﺴﻴﺎر ﻣﺘﻔﺎوﺗﻨﺪ. ﺑﻨﺎ ﺑﻪ روایتی، ﺳﻪ آﻛﺎﺗﻞ ﻛﻪ ﺳﺮﺧﭙﻮﺳﺘﺎن وی را ﭘﺎﭘﺎ میﻧﺎﻣﻴﺪﻧﺪ، ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﺮك ﺳﺮزﻣﻴﻦ و ﻣﺮدﻣﺎﻧﺶ، ورود دﺳﺘﻪای از ﺑﻴﮕﺎﻧﮕﺎن را از ﺟﺎﻧﺐ ﻣﺸﺮق، پیش‌گویی ﻛﺮد و ﺑﻪ آﻧﺎن ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﭼﻬﺎرﻣﻴﻦ ﻳﺎ ﭘﻨﺠﻤﻴﻦ ﻧﺴﻞ ﺑﺎ ﺑﻴﮕﺎﻧﮕﺎن رو به رو ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ و آنها ﺳﺮﺧﭙﻮﺳﺘﺎن را ﺑﺮدة ﺧﻮﻳﺶ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد. درﺳﺖ ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ اﻛﻨﻮن آنها ﺑﺎ او ﭼﻨﻴﻦ رﻓﺘﺎری می‌کنند و وی ﺑﻪ ﺟﻬﺖ اذﻳّﺖ و آزار ﻣﺮدان اﻫﺮﻳﻤﻦ ﺻﻔﺖ، ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ ﺗﺮك آﻧﺠﺎﺳﺖ. ﺳﭙﺲ رو ﮔﺮداﻧﺪ و رﻓﺖ. ﻣﺮدم «ﺗﻮﻻ» آﻧﭽﻪ را وی ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮد، در ﻛﺘﺎبﻫﺎی ﺧﻮﻳﺶ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻛﺮدﻧﺪ و ﻣﻨﺘﻈﺮ ﺣﻮادث ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ. وی از ﺷﻬﺮﻫﺎ و ﺗﭙّﻪﻫﺎ ﮔﺬﺷﺖ و ﺑﺮ ﻫﺮ ﻳﻚ، ﻧﺎمی ﻧﻬﺎد. ﺑﺴﻴﺎری از ﻣﺮدم ﻧﻴﺰ ﺑﻪ دﻧﺒﺎﻟﺶ روان ﺷﺪﻧﺪ. بعضی ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ: ﺗﭙّﻪای را ﮔﺸﻮد؛ ﺑﻪ درون آن رﻓﺖ و ﻧﺎﭘﺪﻳﺪ ﺷﺪ. بعضی دﻳﮕﺮ ﮔﻔﺘﻪ‌اﻧﺪ: ردای ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﺮ درﻳﺎ ﮔﺴﺘﺮد؛ ﻋﻼمتی روی آن ﻛﺸﻴﺪ؛ بر روی آن نشست، ﺳﭙﺲ ﺑﻪ درﻳﺎ زد و از ﻧﻈﺮﻫﺎ ﻧﺎﭘﺪﻳﺪ ﮔﺸﺖ.17 «اﻳﻨﻜﺎﻫﺎ»18 ﻧﻴﺰ از اﻳﺰدی آﻓﺮﻳﻨﻨﺪه، ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ وﻳﺮاﻛﻮﭼﺎ 19 ﻧﺎم میﺑﺮﻧﺪ و ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﭘﺲ از آنکه ﻛﺎر آﻓﺮﻳﻨﺶ ﺑﻪ دﺳﺖ وی ﭘﺎﻳﺎن ﮔﺮﻓﺖ، دﺳﺘﻮرﻫﺎیی ﺑﺮای ﻣﺮدﻣﺶ ﺑﺮ ﺟﺎی ﮔﺬاﺷﺖ و ﻗﺒﻞ از آنکه در آﺳﻤﺎن ﻧﺎﭘﺪﻳﺪ ﺷﻮد، ﻗﻮل داد ﻛﻪ روزی ﻣﺮاﺟﻌﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد.20

در ادﺑﻴﺎت ﻣﺘﺄﺧّﺮ ﺳﺮﺧﭙﻮستی، ﺑﻪ ﭼﻬﺮة دﻳﮕﺮی ﺑﻪ ﻧﺎم «اﻳﻨﻜﺎری» ﺑﺮمیﺧﻮرﻳﻢ ﻛﻪ در اﺳﺎﻃﻴﺮ، بیشتر از او، ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ «ﭘﺴﺮ ﺧﻮرﺷﻴﺪ» و «زنی وحشی» ﻳﺎد می‌شود؛ اﻣّﺎ او ﻳﻚّ ﺧﺪای ﺳﺮﺧﭙﻮستی ﻧﻴﺴﺖ؛ ﺑﻠﻜﻪ ﺧﺎﻃﺮه‌ای ﻛﻤﺮﻧﮓ از ﭘﺎدﺷﺎهی ﺑﺎﺳﺘﺎنی اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﺲ از سالیان دراز اﻧﺘﻈﺎر، زﻧﺪه می‌شود ﺗﺎ ﺣﻘﻮق از دﺳﺖ رفتة ﺳﺮﺧﭙﻮﺳﺘﺎن را ﺑﺎز ﭘﺲ گیرد.21 ﺑﻮﻣﻴﺎن ﺟﺰﻳﺮة «ﻫﺎوایی» ﻧﻴﺰ در اﻓﺴﺎﻧﻪﻫﺎی ﺧﻮد، از ﭘﻬﻠﻮانی اﺳﻄﻮره‌ای ﺑﻪ ﻧﺎم رواو ﻳﺎد می‌کنند. وی ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻓﺴﺎﻧﻪﻫﺎ، روزی ﺑﻪ ﻃﻮر ﻧﺎﮔﻬﺎنی ﺳﻮار ﺑﺮ زورقی ﺷﺪ و در دل درﻳﺎ ﮔﻢ ﺷﺪ؛ اﻣّﺎ ﭘﻴﺶ از آنکه ﺑﺮود، وﻋﺪه داد ﻛﻪ دوﺑﺎره روزی ﺳﻮار ﺑﺮ ﻳﻚ ﭘﺮﻧﺪة ﻏﻮل آﺳﺎ ﺑﺎز خواهد ﮔﺸﺖ.22

ﺳﺎﻛﻨﺎن ﺟﺰاﻳﺮ «ﻣﻼﻧﺌﻴﺪ»، واﻗﻊ در ﺟﻨﻮب «اﻗﻴﺎﻧﻮس آرام»، در اﻳﻦ‌ﺑﺎره اﻓﺴﺎﻧﻪای دارﻧﺪ، مبنی ﺑﺮ اینکه در زﻣﺎنﻫﺎی دور، ﭘﺎدﺷﺎه ﻳﻚ ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﻧﺎﺷﻨﺎس ﻛﻪ «آﻣﺮﻳﻜﺎ» ﻧﺎم داﺷﺖ، ﺑﻪ دﻳﺪار آنها آﻣﺪه ﺑﻮد. ﻧﺎم اﻳﻦ ﺧﺪا ﺟﺎن ﻓﺮام ﺑﻮد، ﻛﻪ ﺑﻪ آنها ﻗﻮل داد در روزی از روزﻫﺎ، ﺑﺎ ﭘﻨﺠﺎه ﻫﺰار ﺗﻦ از پیروان آسمانی‌اش از دهانة آﺗﺸﻔﺸﺎن «ﻣﺎزور» ﺑﻴﺮون آﻳﺪ و زندگی فقیرانة ﺑﻮﻣﻴﺎن را ﺑﻬﺒﻮد ﺑﺨﺸﺪ و ﺑﺮای آنها ﺧﻮشبختی ﺑﻪ ارﻣﻐﺎن آورد؛ ولی ﺑﻮﻣﻴﺎن میﮔﻮﻳﻨﺪ اﻳﻦ ﺧﺪا ﻓﻘﻂ در ﺻﻮرتی ﻧﺰد آنها ﺑﺎز ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺸﺖ ﻛﻪ آنها سنّت‌ها را زﻧﺪه ﻧﮕﺎه داﺷﺘﻪ و ﺧﺪاﻳﺎن را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻛﻨﻨﺪ.23

در ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻋﺎمّة ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن، ﺧﺎﺻّﻪ ﺷﻴﻌﻪ، اﺻﻄﻼح آخرالزّمان ﺣﻜﺎﻳﺖ از ﻋﺼﺮی میﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻬﺪی ﻣﻮﻋﻮد(ع) در آن ﻇﻬﻮر می‌کند و ﺗﺤﻮّﻻت وﻳﮋه‌ای در ﺟﻬﺎن رخ می‌دﻫﺪ. در رواﻳﺖ‌ﻫﺎی ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن، ﺑﺮای اﻳﻦ ﻋﺼﺮ، ﻣﺸﺨﺼّﻪﻫﺎی وﻳﮋه‌ای ﺑﻪ ﻧﺎم ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎی آخرالزّمان ﻧﻘﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ.

ﮔﻠﺪزﻳﻬﺮ،24 ﺧﺎور ﺷﻨﺎس و ﻳﻬﻮدی ﻣﺘﻌﺼّﺐ، درﺑﺎرة جهانی ﺑﻮدن مسئلة اﻧﺘﻈﺎر و ﻋﻤﻮﻣﻴﺖ اﻧﺘﻈﺎر اﻗﻮام مختلف ﺑﺮای ﻇﻬﻮر ﻳﻚ منجی ﺑﺰرگ، می‌ﮔﻮﻳﺪ: اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ ﺑﺎزﮔﺸﺖ و ﻇﻬﻮر منجی ﻣﻮﻋﻮد، اﺧﺘﺼﺎص ﺑﻪ اﺳﻼم ﻧﺪارد ... ﭘﻨﺪارﻫﺎی ﻣﺸﺎبهی را میﺗﻮان در ﻣﻴﺎن اﻗﻮام دﻳﮕﺮی ﻧﻴﺰ، ﺑﻪ ﻓﺮاوانی ﻳﺎﻓﺖ. ﻋﻘﻴﺪه ﺑﻪ ﻇﻬﻮر ﻳﻚ ﻣﺼﻠﺢ ﺑﺰرگ جهانی، در ﻧﺰد ﺑﺴﻴﺎری از ﺟﻮاﻣﻊ ﻗﺪیمی دﻳﺪه میﺷﻮد. اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه ﻛﻪ در واﻗﻊ ﻫﻤﺎن اﻧﺘﻈﺎر ﻓﺮج ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﺳﺖ، دارای اﺑﻌﺎد ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن فلسفی، اﺟﺘﻤﺎعی، ﺳﻴﺎسی، ﻓﺮهنگی و ﻣﺬهبی اﺳﺖ ﻛﻪ در زمینة آن، ﺻﺎﺣﺒﺎن ادﻳﺎن و ﻣﺬاﻫﺐ، ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن و ﺟﺎﻣﻌﻪ‌ﺷﻨﺎﺳﺎن، رواﻧﻜﺎوان و رواﻧﺸﻨﺎﺳﺎن و ﻃﺮﻓﺪاران اﺣﺰاب و ﻣﻜﺎﺗﺐ، ﺑﺤﺚ ﺑﺴﻴﺎر ﻛﺮده اﻧﺪ و از اﻳﻦ‌رو ﻣﺴﻠﻤﺎن از همة ﻣﺬاﻫﺐ ﻣﺨﺘﻠﻔﺶ، در اﻧﺘﻈﺎر ﻇﻬﻮر ﺣﻀﺮت ﻣﻬﺪی (ع) و ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺣﻀﺮت ﻋﻴﺴﻰ (ع) اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻋﺪل واقعی را در آخرالزّمان، در ﺳﺮاﺳﺮ ﺟﻬﺎن از ﻛﺮان ﺗﺎ ﻛﺮان ﺑﻨﻴﺎن ﻧﻬﻨﺪ.25

منجی و موعود منتظر در ادیان مختلف

آﻣﻮزة منجی ﻣﻮﻋﻮد در آیین زرتشتی

1. ﺳﻴﺮی ﻛﻮﺗﺎه در آیین زرتشتی

ﺑﻨﺎﺑﺮ ﮔﻮاهی ﺗﺎرﻳﺦ، زرﺗﺸﺖ 26 قدیمی‌ترین پیامبر آریایی است. اﻓﻼﻃﻮن 27 (348-428ق.م.) در ﻛﺘﺎﺑﺶ ﺑﺮای ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺑﺎر از او ﻧﺎم ﺑﺮده اﺳﺖ و ﺑﺮخی از داﻧﺸﻤﻨﺪان زﻣﺎن ﻗﺪﻳﻢ ﻧﻴﺰ در آﺛﺎر ﺧﻮد، ﻣﻔﺼّﻼً از وی ﻳﺎد ﻛﺮده‌اﻧﺪ و او را ﺷﺶ ﻫﺰار ﺳﺎل ﭘﻴﺶ از اﻓﻼﻃﻮن داﻧﺴﺘﻪ‌اﻧﺪ. سخنی ﻛﻪ اﻛﺜﺮ ﻣﺤﻘّﻘﺎن ﺑﺎ آن ﻣﻮاﻓﻘﻨﺪ، آن اﺳﺖ که اﻳﻦ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ در 1000 ﺳﺎل ﭘﻴﺶ از ﻣﻴﻼد ﻇﻬﻮر ﻛﺮده اﺳﺖ. ﻧﺎم اﻳﻦ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ در «اوﺳﺘﺎ»،28 زره ﺗﻮﺷﺘﺮه 29 آﻣﺪه ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎی ﺻﺎﺣﺐ ﺷﺘﺮ زرد ﻳﺎ اﺷﺘﺮ ﻧﻴﺮوﻣﻨﺪ اﺳﺖ و او را از ﺧﺎﻧﻮادة «اﺳﭙﻴﺘﻤﻪ»30 ﻳﺎ «اﺳﭙﻴﺘﻤﺎن»31 یعنی: ﺧﺎﻧﺪان ﺳﭙﻴﺪ داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ.

زرﺗﺸﺖ ﺑﻪ ﺧﺪای ﻳﻜﺘﺎیی ﻗﺎﺋﻞ ﺷﺪ ﻛﻪ او را اﻫﻮرا ﻣﺰدا، یعنی داﻧﺎی ﺗﻮاﻧﺎ میﺧﻮاﻧﺪ.٣٢ وی ﺟﻬﺎن را ﺑﻪ دو ﻗﺴﻤﺖ ﻣﺘﻤﺎﻳﺰ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺮد. اﺻﻞ و ریشة یکی از آﻧﻬﺎ را ﻛﻪ منشأ همة ﺧﻴﺮﻫﺎ و ﺧﻮبیﻫﺎ ﺑﻮد، «اﺳﭙﻨﺘﻪ ﻣﻴﻨﻮ»33 ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎی: ﻣﻘﺪّس می‌داﻧﺴﺖ و اﺻﻞ دﻳﮕﺮ را ﻛﻪ همة زشتیﻫﺎ و ﺑﺪیﻫﺎ و ﺗﺎریکیﻫﺎ از آن ﺻﺎدر ﺷﺪه ﺑﻮد، «اﻧﮕﺮه ﻣﻴﻨﻮ» ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎی: ﭘﻠﻴﺪ و ﻧﺎﭘﺎك، ﻧﺎم ﻧﻬﺎد. ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ روﺷﻨﺎییﻫﺎ، ﻧﻮر، زﻳﺒﺎیی، آﺗﺶ، نیکی و راستی و همة ﺧﻮبیﻫﺎی ﺟﻬﺎن از ﻣﻌﻨﺎی ﻧﻴﻚ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ. ﺗﺎریکی، زشتی و ﺟﺎﻧﻮران زﻳﺎن رﺳﺎﻧﻨﺪه و ﻣﺮدم ﻏﻴﺮ آرﻳﺎیی و ﺑﻴﻤﺎریﻫﺎ و رﻧﺞﻫﺎ و دﻳﻮاﻧﻪﻫﺎ و ﻣﺮگ و همة ﺑﺪیﻫﺎ از ﻣﻌﻨﺎ و اﺻﻞ ﺑﺪی ﻳﺎ اﻫﺮﻳﻤﻦ ﺷﻴﻄﺎن زاﻳﻴﺪه ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ. از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ زرﺗﺸﺘﻴﺎن ﻗﺪﻳﻢ را ﺛﻨﻮی، یعنی ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻪ دو اﺻﻞ نیکی و ﺑﺪی داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ.34

در آیین زرتشتی، ﺑﻪ مسئلة اﻧﺘﻈﺎر و ﻇﻬﻮر، اﻫﻤّﻴﺖ ﺧﺎصّی داده ﺷﺪه اﺳﺖ؛ ﭼﻨﺎنﻛﻪ از ﻣﺘﻮن زرتشتی ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮ می‌آﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﺸﺎرتﻫﺎ و ﻧﻜﺘﻪﻫﺎیی ﻛﻪ ﺑﻪ مسئلة ﻇﻬﻮر منجی میﭘﺮدازﻧﺪ، ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎیی را ﻣﻄﺮح می‌کنند ﻛﻪ ﻫﻤﺎن ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎ، ﺑﻪ ﻧﻮعی ﻛﺎﻧﻮن ﺗﻔﻜّﺮات منجیﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ در ﺷﻴﻌﻪ ﺑﻮده و ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎ و ﻣﺼﺎدﻳﻖ ﺷﻨﺎﺧﺖ منجی را ﻛﻪ در ﻣﻜﺘﺐ ﺷﻴﻌﻪ ﺑﺪان ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ، ﺑﻪ ﺧﻮبی ﺗﻘﻮﻳﺖ می‌کند.

2. ﻣﻮﻋﻮد و منجی ﮔﺮایی در ﻛﻬﻦ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎی زرتشتی

در آﺛﺎر و ﻛﺘﺐ زرﺗﺸﺘﻴﺎن، ﭘﻴﺮاﻣﻮن آخرالزّمان و ﻇﻬﻮر ﻣﻮﻋﻮد، ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺑﺴﻴﺎری آﻣﺪه و گفته شده است که منجیانی، به فاصلة هزار سال از یکدیگر ظهور خواهند کرد.35 در ﻛﺘﺎب «زﻧﺪ و ﻫﻮﻣﻦ» ﻧﻴﺰ «ﺳﻴﻦ» از ﻇﻬﻮر منجی ﺑﺰرگ «ﺳﻮﺷﻴﺎﻧﺲ» ﺧﺒﺮ داده و درﺑﺎرة ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎی ﻇﻬﻮرش می‌ﮔﻮﻳﺪ:

ﻛﻪ ﭘﺲ از ﺟﻨﮓ ﻫﺎی ﻧﻪ ﻫﺰار ﺳﺎلة اﻫﺮﻳﻤﻨﺎن و اﻳﺰدان ﻛﻪ ﺑﺎ ﭘﻴﺮوزی نسبی اﻫﺮﻳﻤﻦ ﻫﻤﺮاه اﺳﺖ، ﻟﻄف اﻫﻮرا ﻣﺰدا ﺷﺎﻣﻞ اﻳﺰدان ﺷﺪه و ﺑﻪ ﭘﻴﺮوزی ﻧﻬﺎیی ﺑﺮ اﻫﺮﻳﻤﻨﺎن ﻧﺎﺋﻞ میﮔﺮدﻧﺪ و ﻋﺎﻟﻢ ﺑﻪ ﺳﻌﺎدت واقعی ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﻴﺪ و اﻧﺴﺎن ﺑﺮ ﺗﺨﺖ ﺧﻮشبختی ﺗﻜﻴﻪ ﺧﻮاﻫﺪ زد. 36

ﺑﺮ اﺳﺎس آﻣﻮزه ﻫﺎی اوﺳﺘﺎیی، اﻳﻦ ﻣﻨﺠﻴﺎن یکی ﭘﺲ از دﻳﮕﺮی، ﺟﻬﺎن را ﭘﺮ از ﻋﺪل و داد ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد و آﻧﺎن ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ذﻳﻞ می‌آﻳﻨﺪ:

هوشیدر 1000ﺳﺎل ﭘﺲ از زرﺗﺸﺖ، اﻫﻮراﻣﺰدا ﻋﺎﻟﻢ «ﻓﺮوﻫﺮ»، یعنی: ﻋﺎﻟﻢ روﺣﺎنی را ﺑﻴﺎﻓﺮﻳﺪ ﻛﻪ ﻋﺼﺮ ﻣﻴﻨﻮی ﺟﻬﺎن ﺑﻮده اﺳﺖ؛

در ﻫﺰارة دوم، ﻫﻮﺷﻴﺪرﻣﺎه از روی ﺻﻮر ﻋﺎﻟﻢ روﺣﺎنی ﺟﻬﺎن ﺟﺴﻤﺎنی ﺧﻠﻘﺖ ﻳﺎﻓﺖ. در اﻳﻦ دوره، اﻣﻮر ﺟﻬﺎن و زندگی ﻣﺮدﻣﺎن ﻓﺎرغ از ﮔﺰﻧﺪ و آﺳﻴﺐ و ﺑﻼ ﺑﻮد و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ، ﻋﺼﺮ ﻃﻼیی ﺗﺎرﻳﺦ دﻳﻦ ﻣﺰدﻳﺴﻨﺎن ﻧﺎﻣﻴﺪه می‌شود؛

در ﻫﺰارة ﺳﻮم، دوران ﺳﻮﺷﻴﺎﻧﺲ دوران ﺷﻬﺮﻳﺎران و ﺧﻠﻘﺖ ﺑﺸﺮ و ﻃﻐﻴﺎن و ﺗﺴﻠّﻂ اﻫﺮﻳﻤﻦ اﺳﺖ. ﺑﻪ ﻣﻮﺟﺐ رواﻳﺎت زرتشتی و ﺑﻨﺎ ﺑﻪ پشت ﻧﻮزدﻫﻢ، در آخرالزّمان از زرﺗﺸﺖ ﺳﻪ ﭘﺴﺮ ﻣﺘﻮﻟّﺪ می‌شود ﻛﻪ ﺑﺎ ﻧﺎم ﻋﻤﻮمی ﺳﻮﺷﻴﺎﻧﺲ ﺧﻮاﻧﺪه می‌شوند. اﻳﻦ ﻧﺎم ﺑﻪ ﺧﺼﻮص ﺑﺮای ﺗﻌﻴﻴﻦ آﺧﺮﻳﻦ ﻣﻮﻋﻮد ﺗﺨﺼﻴﺺ یافته و او آﺧﺮﻳﻦ ﻣﺨﻠﻮق اﻫﻮراﻣﺰدا ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد. کلمة «ﺳﻮﺷﻴﺎﻧﺲ» ﻛﻪ از ریشة «ﺳﻮ»، ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎی ﺳﻮد و ﺳﻮدﻣﻨﺪ اﺳﺖ.

ﺳﻮﺷﻴﺎﻧﺲ ﻳﺎ ﺳﻮﺷﻴﺎﻧﺖ، ﻣﻮﻋﻮد ﻧﺠﺎت دﻫﻨﺪه ﻳﺎ ﺳﻮد رﺳﺎﻧﻨﺪه، ﻣﻮﻋﻮد کلّی زرﺗﺸﺘﻴﺎن از ﻓﺮزﻧﺪان زرﺗﺸﺖ ﻛﻪ در آﻏﺎز رﺳﺘﺎﺧﻴﺰ ﻣﺘﻮﻟّﺪ می‌شود و ﻣﺮدﮔﺎن را آﻣﺎدة ﺣﻴﺎت اﺑﺪی ﻛﻪ ﺳﺮاﺳﺮ ﭘﺎکی و ﻧﻮر اﺳﺖ، می‌کند. در آیین زرتشتی ﺳﻪ ﺳﻮﺷﻴﺎﻧﺲ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﻫﺮ ﻳﻚ ﺑﻪ ﻓﺎصلة ﻫﺰار ﺳﺎل ﻇﻬﻮر می‌کند. فروهر ﻧﻴﻚ و ﺗﻮاﻧﺎی ﭘﺎرﺳﺎﻳﺎن، نطفة زرﺗﺸﺖ را در درﻳﺎﭼة «ﻫﺎﻣﻮن» ﭘﺎﺳﺒﺎنی می‌کنند؛ زﻳﺮا نطفة زرﺗﺸﺖ ﺑﻪ ﻓﺮشتة آب، ﻧﺎﻫﻴﺪ ﺳﭙﺮده ﺷﺪه اﺳﺖ. درآﻏﺎز ﻫﺰارة ﻳﺎزدﻫﻢ، دوﺷﻴﺰه‌ای در آب ﻫﺎﻣﻮن ﺑﻪ نطفة اوﺷﻴﺪر آﺑﺴﺘﻦ می‌شود و ﻋﻼﻣﺖ ﻇﻬﻮر او ﺗﻮقّف ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﺑﻪ ﻣﺪّت ده ﺷﺒﺎﻧﻪ روز در وﺳﻂ آﺳﻤﺎن و ﻧﻮرﭘﺎشی ﺑﺮ ﻫﻔﺖ ﻛﺸﻮر اﺳﺖ. در آﻏﺎز ﻫﺰارة دوازدﻫﻢ، دوﺷﻴﺰة دﻳﮕﺮی ﺗﻦ ﺧﻮد را در درﻳﺎﭼﻪ ﺷﺴﺘﻪ و ﺑﻪ

ﻫﻮﺷﻴﺪر آﺑﺴﺘﻦ می‌شود. ﻋﻼﻣﺖ ﻇﻬﻮر او ﺗﻮقّف ﺑﻴﺴﺖ روزة ﺧﻮرﺷﻴﺪ در وﺳﻂ آﺳﻤﺎن اﺳﺖ. در آﺧﺮ ﻫﺰارة دوازده، ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺳﻮﺷﻴﺎﻧﺲ آﺧﺮﻳﻦ آﻓﺮﻳﺪة اﻫﻮراﻣﺰدا، ﺑﻪ ﺟﻬﺎن می آﻳﺪ. در ﺳﻦّ سی سالگی اﻣﺎﻧﺖ رﺳﺎﻟﺖ ﻣﺰدﻳﺴﻨﺎ 37 ﺑﻪ وی واﮔﺬار می‌شود و ﺑﺎ ﻇﻬﻮر او، اﻫﺮﻳﻤﻦ، ﻧﻴﺴﺖ و ﻧﺎﺑﻮد می‌گردد.38

ﻛﻴﺨﺴﺮو، ﮔﻴﻮ، ﮔﻮدرز، ﭘﺸﻮﺗﻦ و ﮔﺮﺷﺎﺳﺐ ﻛﻪ ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻋﺘﻘﺎد زرﺗﺸﺘﻴﺎن از ﺟﺎوداﻧﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ، روز واﭘﺴﻴﻦ ﺑﺮﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺧﻮاﺳﺖ. ﺳﻮﺷﻴﺎﻧﺲ را در ﻛﺎر ﻧﻮﺳﺎزی ﺟﻬﺎن ﺣﻤﺎﻳﺖ و ﻳﺎری ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد و از ﭘﺮﺗﻮ ﻓﺮّ اﻳﺰدی ﻛﻪ ﺑﺎ آﻧﺎن اﺳﺖ، دروغ رﺧﺖ ﺑﺮﺑﺴﺘﻪ، زندگی ﺟﺎودان و و ﻣﻌﻨﻮی آﻏﺎز ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﺑﻌﺪ از ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺘﻪ ﺷﺪن و ﭘﺎك ﺷﺪن از ﮔﻨﺎه و ﭘﻠﻴﺪی، ﻓﻨﺎ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ. ﺳﻮﺷﻴﺎﻧﺲ ﺑﺮای اﻳﻦ ﻛﺎر، ﮔﺎوی را ﻗﺮﺑﺎنی می‌کند و از ﭼﺮبی او، ﻋﺼﺎرة ﻫﻮﻣﺎ را ﺑﻪ دﺳﺖ می‌آورد و ﺑﺎ ﭼﺸﺎﻧﺪن آن ﺑﻪ ﻣﺮدم، آﻧﺎن را ﺟﺎودانی می‌ﻧﻤﺎﻳﺪ. ﭘﻴﺮان ﺑﻪ ﺳﻦّ 40 سالگی و ﻛﻮدﻛﺎن ﺑﻪ ﻫﻴﺌﺖ و ﺷﻜﻞ 15 ﺳﺎلگی ﺑﺮمیﮔﺮدﻧﺪ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم اﻫﺮﻳﻤﻦ ﺷﻜﺴﺖ میﺧﻮرد. و ﺳﺮور و ﺧﻮشی ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﻫﺪﻳﻪ می‌شود.39

در «ﺟﺎﻣﺎﺳﺐ ﻧﺎﻣﻪ» آﻣﺪه اﺳﺖ: ﺳﻮﺷﻴﺎﻧﺲ، ﻧﺠﺎت دﻫﻨﺪة ﺑﺰرگ، ﭘﺲ از ﻇﻬﻮر، دﻳﻦ را ﺑﻪ ﺟﻬﺎن رواج ﺧﻮاﻫﺪ داد. ﻓﻘﺮ و ﺗﻨﮕﺪستی را رﻳﺸﻪﻛﻦ ﻛﺮده و اﻳﺰدان را از دﺳﺖ اﻫﺮﻳﻤﻦ ﻧﺠﺎت داده و ﻣﺮدم ﺟﻬﺎن را ﻫﻢﻓﻜﺮ، ﻫﻢﮔﻔﺘﺎر و ﻫﻢﻛﺮدار می‌ﮔﺮداﻧﺪ.

ﭼﻨﺎن‌که آﻣﺪه اﺳﺖ:ﺳﻮﺷﻴﺎﻧﺖ مزدیستنان، ﺑﻪ ﻣﻨﺰلة ﻛﺮﻳﺸﻨﺎی 40 ﺑﺮﻫﻤﻨﺎن، ﺑﻮدای ﭘﻨﺠﻢ ﺑﻮداﺋﻴﺎن و ﻣﺴﻴﺢ ﻳﻬﻮدﻳﺎن، فارقلیط ﻋﻴﺴﻮﻳﺎن و مهدی(عج)ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﺳﺖ.41

ﺳﻴّﺪﺑﻦ ﻃﺎووس 42 در ﻛﺘﺎب ﺧﻮﻳﺶ از ﻗﻮل أﺑﻮﻣﺸﻌﺮ میﮔﻮﻳﺪ: ﺟﺎﻣﺎﺳﺐ 43 و زرتشت ﻫﺰار ﺳﺎل ﻗﺒﻞ از ﺑﻌﺜﺖ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ(ص) ﺣﻜﻢ ﻛﺮده‌اﻧﺪ ﻛﻪ ﻃﺎﻟﻊ ﻗﺮآن، ﻧﺸﺎن می دﻫﻨﺪ؛ﻛﻪ شریعت رسول الله(ص) ﺗﺎ روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺎقی ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد و ﮔﻔﺘﻪ‌اﻧﺪ: در اﺑﺘﺪای ﻣﻮت او، ﺳﻠﻄﻨﺖ از دﺳﺖ اﺻﺤﺎﺑﺶ ﺧﻮاﻫﺪ رﻓﺖ و ﺑﻌﺪ از ﭘﺎﻧﺼﺪ ﺳﺎل ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﺮاﺟﻌﺖ می‌کند و ﻃﺎﻟﺒﻴﻦ ﺑﺮ ﻋﺎﻟﻢ ﻣﺴﺘﻮلی می‌ﺷﻮﻧﺪ و ﻋﺪل و اﻧﺼﺎف را ﻇﺎﻫﺮ می‌کنند.44

در ﻛﺘﺎب «ﺟﺎﻣﺎﺳﺐ»، ﺷﺎﮔﺮد زرﺗﺸﺖ و ﺑﺮادر ﮔﺸﺘﺎﺳﺐ‌ﺑﻦ ﻟﻬﺮاﺳﺐ، در ﻣﻮرد ﻣﻮﻋﻮد ﻣﻨﺘﻈﺮ ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ: ﻣﺮدی ﺑﻴﺮون آﻳﺪ از زﻣﻴﻦ از ﻓﺮزﻧﺪان ﻫﺎﺷﻢ، ﻣﺮدی ﺑﺰرگ ﺳﺮ و ﺑﺰرگ ﺗﻦ و ﺑﺰرگ ﺳﺎق و ﺑﺮ دﻳﻦ ﺟﺪّ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﺎ ﺳﭙﺎه ﺑﺴﻴﺎر رو ﺑﻪ «اﻳﺮان» ﻧﻬﺪ و آﺑﺎد ﻛﻨﺪ و زﻣﻴﻦ ﭘﺮ از داد ﻛﻨﺪ در زﻣﺎن وی ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﮔﺮگ ﺑﺎ ﻣﻴﺶ آب ﺧﻮرد.45

در ﻛﺘﺎب «زﻧﺪ»، از ﻛﺘﺎبﻫﺎی ﻣﺬهبی زرﺗﺸﺘﻴﺎن ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ: آﻧﮕﺎه ﻓﻴﺮوزی ﺑﺰرگ از ﻃﺮف اﻳﺰدان می‌شود و اﻫﺮﻳﻤﻨﺎن را ﻣﻨﻘﺮض میﺳﺎزﻧﺪ و ﺗﻤﺎم اﻗﺘﺪار اﻫﺮﻳﻤﻨﺎن در زﻣﻴﻦ اﺳﺖ و در آﺳﻤﺎن راه ﻧﺪارد و ﺑﻌﺪ از ﭘﻴﺮوزی اﻳﺰدان و ﺑﺮاﻧﺪاﺧﺘﻦ ﺗﺒﺎر اﻫﺮﻳﻤﻨﺎن، ﻋﺎﻟﻢ ﻛﻴﻬﺎن ﺑﻪ ﺳﻌﺎدت اصلی ﺧﻮد رﺳﻴﺪه، بنی‌آدم ﺑﺮ ﺗﺨﺖ ﻧﻴﻚبختی ﺧﻮاﻫﺪ ﻧﺸﺴﺖ.46 سوشیانس ﻧﺠﺎت دﻫﻨﺪة ﺑﺰرگ ﭘﺲ از ﻇﻬﻮر، دﻳﻦ را ﺑﻪ ﺟﻬﺎن رواج ﺧﻮاﻫﺪ داد. ﻓﻘﺮ و ﺗﻨﮕﺪستی را رﻳﺸﻪﻛﻦ ﻛﺮده و اﻳﺰدان را از دﺳﺖ اﻫﺮﻳﻤﻦ ﻧﺠﺎت داده و ﻣﺮدم ﺟﻬﺎن را ﻫﻢ ﻓﻜﺮ، ﻫﻢﮔﻔﺘﺎر و ﻫﻢﻛﺮدار میﮔﺮداﻧﺪ.

در ﻛﺘﺎب «ﮔﺎﺗﻬﺎ»47 ﻛﻪ بخشی از اوﺳﺘﺎی زرﺗﺸﺘﻴﺎن اﺳﺖ، ﺟﻤﻼتی ﻧﺎﻇﺮ ﺑﻪ ﻣﻬﺪی ﻣﻮﻋﻮد آﻣﺪه اﺳﺖ؛ از ﺟﻤﻠﻪ ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان ﺑﺎﻣﺪاد روز میﮔﻮﻳﺪ: ای ﻣﺰدا ﺑﺎﻣﺪاد روز ﻓﺮاز آﻳﺪ، ﺟﻬﺎن را دﻳﻦ راﺳﺘﻴﻦ ﻓﺮاﮔﻴﺮد ﺑﺎ آﻣﻮزشﻫﺎی اﻓﺰاﻳﺶﺑﺨﺶ ﭘﺮﺧﺮد، رﻫﺎﻧﻨﺪﮔﺎن ﻛﻴﺎﻧﻨﺪآﻧﺎن ﻛﻪ ﺑﻬﻤﻦ ﺑﻪ ﻳﺎرﻳﺸﺎن ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ، از ﺑﺮای آﮔﺎه ﺳﺎﺧﺘﻦ، ﻣﻦ ﺗو را ﺑﺮﮔﺰﻳﺪم ... .48

زرﺗﺸﺘﻴﺎن،ﻛﻴﻮﻣﺮث،49 ﭘﺎدﺷﺎه ﭘﻴﺸﺪادی را ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ آﻓﺮﻳﺪة ﺧﺪا می‌داند و ﺳﻮﺷﻴﺎﻧﺲ ﺳﻮم را ﻛﻪ آﺧﺮﻳﻦ ﭘﺴﺮ زرﺗﺸﺖ اﺳﺖ از ﻧﮋاد زرﺗﺸﺖ، آﺧﺮﻳﻦ آﻓﺮﻳﺪة ﺧﺪاوﻧﺪ میﭘﻨﺪارد و ﻓﺎصلة ﭘﻴﺪاﻳﺶ ﻛﻴﻮﻣﺮث ﺗﺎ آخرالزّمان را دوازده ﻫﺰار ﺳﺎل داﻧﺴﺘﻪ‌اند ﻛﻪ در آﻏﺎز ﻫﺮ ﻳﻚ از ﻫﺰارهﻫﺎی ﻳﺎزدﻫﻤﻴﻦ، دو ﺗﻦ از ﭘﺴﺮان زرﺗﺸﺖ ﻇﻬﻮر ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد و در آﺧﺮ دوازدﻫﻤﻴﻦ ﻫﺰاره، ﭘﺴﺮ ﺳﻮمی زرﺗﺸﺖ، یعنی ﺳﻮﺷﻴﺎﻧﺲ ﭘﺪﻳﺪ ﮔﺸﺘﻪ، جهانی را ﻧﻮ ﺧﻮاﻫﺪ ﻧﻤﻮد.50

گفتنی اﺳﺖ ﻛﻪ در آیین زرتشتی، ﺑﻪ مسئلة اﻧﺘﻈﺎر و ﻇﻬﻮر، اﻫﻤّﻴﺖ ﺧﺎصّی داده ﺷﺪه اﺳﺖ. از ﺳﻮیی دﻳﮕﺮ از ﻣﺘﻮن زرتشتی ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮ می‌آﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﺸﺎرتﻫﺎ و ﻧﻜﺘﻪﻫﺎیی ﻛﻪ ﺑﻪ مسئلة ﻇﻬﻮر منجی میﭘﺮدازﻧﺪ، ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎیی را ﻣﻄﺮح می‌کنند ﻛﻪ ﻫﻤﺎن ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎ، ﺑﻪ ﻧﻮعی ﻛﺎﻧﻮن ﺗﻔﻜّﺮات منجی‌ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ در ﺷﻴﻌﻪ ﺑﻮده و ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎ و ﻣﺼﺎدﻳﻖ ﺷﻨﺎﺧﺖ منجی را ﻛﻪ در ﻣﻜﺘﺐ ﺷﻴﻌﻪ ﺑﺪان ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ، ﺑﻪ ﺧﻮبی ﺗﻘﻮﻳﺖ می‌کند. ارﺗﺒﺎط درﻫﻢ ﺗﻨﻴﺪة پیش‌گویی‌های زرتشتی و ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎی روﺷﻦ و ﮔﻮﻳﺎیی ﻛﻪ از منجی اراﺋﻪ می‌دﻫﺪ، از حقیقتی ﺣﻜﺎﻳﺖ می‌کند ﻛﻪ ﺗﺎ ﺣﺪود ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮجّهی از ﺧﻄﺮات اﻧﺤﺮاف و ﭘﻴﺎﻣﺪﻫﺎی ﻣﻐﺮﺿﺎﻧﻪ ﻣﺼﻮن ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ و ﺑﺎ ﺗﻌﺎﺑﻴﺮ ﺧﺎصّی از ﻇﻬﻮر ﻧﺠﺎت بخشی واﺣﺪ، ﺑﺎ آرﻣﺎنﻫﺎی ﻣﺸﺘﺮك ﺑﻴﻦ اﻷدﻳﺎنی ﺣﻜﺎﻳﺖ دارد.

آﻣﻮزة ﻣﻮﻋﻮد در آیین ﻛﻨﻔﻮﺳﻴﻮس

«آیین ﻛﻨﻔﻮﺳﻴﻮس» ﻓﻠﺴﻔﻪای مبتنی ﺑﺮ اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎی ﻛﻨﻔﻮﺳﻴﻮس ﻓﻴﻠﺴﻮف و ﻣﻌﻠّﻢ اﺧﻼق چینی اﺳﺖ. اﻳﻦ آیین، فلسفة اﺟﺘﻤﺎع و اﺧﻼق و آداب و رﺳﻮم اﺧﻼقی را آﻣﻮزش می‌دﻫﺪ و ﺑﺮ ﺗﻮاﻧﺎییﻫﺎ و وﻳﮋگی‌ﻫﺎی اﻧﺘﺰاعی ﺧﺎصّی، ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺤﺒّﺖ، ﺻﻠﺢ، ﻫﻤﺎهنگی، ﻧﻈﻢ اﻧﺴﺎﻧﻴﺖ، ﺧﺮد، ﺷﺠﺎﻋﺖ و وﻓﺎداری مبتنی اﺳﺖ. ﻫﻴﭻ ﺧﺪای شخصی در این آیین وﺟﻮد ﻧﺪارد و آﺳﻤﺎن واﻻﺗﺮﻳﻦ ﻣﻘﺎمی اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن میﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ آن ﻧﺎئل ﺷﻮد. اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﻛﺴﺐ ﻓﻀﺎئلی، ﻫﻤﭽﻮن اﺷﺘﻴﺎق، ﻋﻠﻢ، ﺻﺒﺮ، اﺧﻼق و ﭘﺮوراﻧﺪن ﺷﺨﺼﻴﺘﺶ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎی ﻫﻤﺎهنگی ﺑﻴﻦ اﻧﺴﺎن و ﻋﺎﻟﻢ، می‌تواند ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻘﺎم ﻛﺎﻣﻞ دﺳﺖ ﻳﺎﺑﺪ.

آیین ﻛﻨﻔﻮﺳﻴﻮس ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺗﻌﻠﻴﻢ می‌دﻫﺪ ﻛﻪ ﻓﺮد ﺑﺎﻳﺪ ﺧﻮد را ﭘﺮورش

دﻫﺪ؛ ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎﻳﺪ زندگی دﻳﮕﺮ اﻧﺴﺎنﻫﺎ را ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻛﻤﺎل ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ. اﻳﻦ اﻣﺮ اﺳﺎﺳﺎً از اﻳﻦ اﺻﻞ اﺳﺘﺨﺮاج میﺷﻮد ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﻣﻮﺟﻮدی اﺟﺘﻤﺎعی اﺳﺖ. ﻛﻨﻔﻮﺳﻴﻮﺳﻴﺎن اﻋﺘﻘﺎد دارﻧﺪ ﻛﻪ ﺻﻠﺢ و ﺻﻔﺎی دل ﻓﺮد، از او ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻮاده و از ﺧﺎﻧﻮاده ﺑﻪ ﻛﺸﻮر ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﺎﻧﻮادة ﺑﺰرگ تلقّی می‌شود و از کشور ﺑﻪ ﻛﻞّ ﺟﻬﺎن ﻣﻨﺘﺸﺮ می‌شود.51 ﻛﻨﻔﻮﺳﻴﻮس ﺷﻌﺎر ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﻋﺼﺮ ﻓﺮزانة ﺷﺎﻫﺎن ﺑﺎﺳﺘﺎن را ﺳﺮﻟﻮحة اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎی اﺻﻼحی ﺧﻮﻳﺶ ﻗﺮار داده ﺑﻮد. ﺑﺮﻗﺮاری ﺣﻜﻮمتی، ﻫﻤﭽﻮن ﺣﻜﻮﻣﺖ ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن ﺑﺎﺳﺘﺎن و ﻧﻈﺎمی ﺑﺮ ﭘﺎیة ﻗﺎﻧﻮن و ﺣﻜﻤﺖ، آرﻣﺎن اصلی وی ﺑﻮد. ﻛﻨﻔﻮﺳﻴﻮس ﺑﻪ ﭼﻴﺰی ﻛﻪ ﻫﻤﺎهنگی ﺑﺰرگ میﻧﺎﻣﻴﺪ، می‌اﻧﺪﻳﺸﻴﺪ.ﮔﻮﻳﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎور ﺑﻮد ﻛﻪ زﻣﺎنی ﭼﻨﻴﻦ ﻳﮕﺎنگی و ﻫﻤﺎهنگی ﻣﻴﺎن آﺳﻤﺎن و زﻣﻴﻦ و همة ﭼﻴﺰﻫﺎ ﺗﺤﻘّﻖ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ و می‌ﺗﻮان ﺑﺎز ﻫﻢ ﭼﺸﻢ ﺑﻪ راﻫﺶ ﺑﻮد و ﺑﺮای ﺗﺤﻘّﻖ آن ﻛﻮﺷﻴﺪ. ﻛﻨﻔﻮﺳﻴﻮس ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺎه ﭘﺎدﺷﺎه حقیقی ﻣﻮﻋﻮد ﻣﻨﺘﻈﺮ ﺑﻴﺎﻳﺪ، در ﻳﻚ ﻧﺴﻞ، ﺧﻴﺮ و ﺧﻮبی ﻋﺎﻟﻢﮔﻴﺮ می‌شود.

آﻣﻮزة ﻣﻮﻋﻮد در آیین ﺗﺎﺋﻮ

«دﻳﻦ ﺗﺎﺋﻮ»،52 ﻗﺒﻞ از اینکه ﻋﻨﻮان دﻳﻦ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ، فلسفة ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر می‌رود.53 ﺑﺮ اﺳﺎس اﻋﺘﻘﺎدات آیین ﺗﺎﺋﻮ، لی ﻫﻮﻧﮓ 54 در آخرالزّمان ﻇﻬﻮر ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد ﺗﺎ جهانی ﻧﻮ ﺑﺮﭘﺎ ﻛﻨﺪ ﻛﻪ در آن زﻣﺎن، ﺑﺮﮔﺰﻳﺪﮔﺎن ﺗﺤﺖ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻗﺪّﻳﺲ آخرالزّمان زندگی ﻛﻨﻨﺪ. گفتنی اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻨﻈﻮر از ﻗﺪّﻳﺲ آخرالزّمان، ﻣﺼﺪاق روشنی از ﻧﻮﻳﺪ آﻣﺪن شخصی ﻛﻤﺎل ﻳﺎﻓﺘﻪ و ﻛﻤﺎل ﺑﺨﺶ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﻤﺎل ﻣﻌﻨﻮی و ﺗﻌﺎلی ﺳﻴﺎسی و اﺟﺘﻤﺎعی را ﺑﺎ ﻫﻢ ﻓﺮاﻫﻢ می‌آورد.

ﻣﺎﺟﺮای ﻣﻮﻋﻮد ﺑﺎوری در آیین ﺗﺎﺋﻮ، ﺑﻌﺪﻫﺎ ﮔﺴﺘﺮش ﺑﻴﺸﺘﺮی ﻳﺎﻓﺖ. در دورة ﺧﺎﻧﺪان تانگ 55 اﻧﺪیشة منجی و ﻣﻮﻋﻮد ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه رﻫﺒﺎﻧﻴﺖ و اﻧﺰواطلبی ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻳﺎﻓﺖ. اﻟﺒﺘّﻪ منجیﮔﺮی و ﻣﻮﻋﻮد ﺑﺎوری و آرﻣﺎنﮔﺮایی ﻛﻪ در ﺑﺴﻴﺎری از ﻣﻮارد ﻣﺘّﻔﻖ ﺑﻮدﻧﺪ، ﻫﺮ دو ﺧﺼﻮﺻﻴﺖ ﺳﻴﺎسی داﺷﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺑﻦﻣﺎﻳﻪﻫﺎی ﻓﺮهنگی ﻗﻮّت ﮔﺮﻓﺖ.

ﺷﺎﻫﺪ دﻳﮕﺮی ﺑﺮ ﻣﻮﻋﻮدﺑﺎوری ﻋﻤﻴﻖ آیین ﺗﺎﺋﻮ، ﻇﻬﻮر و ﺑﺮوز ﺟﺮﻳﺎن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان دروﻏﻴﻦ و ﻣﺪّﻋﻴﺎن ﻧﺠﺎﺗﮕﺮی در ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﺤﻮّﻻت آن آیین اﺳﺖ. میﺗﻮان ﮔﻔﺖ، ﻣﻨﻈﻮر از ﻣﻮﻋﻮد در اﻳﻦ آیین، ﻧﺠﺎت‌بخشی جمعی اﺳﺖ ﻛﻪ رﻫﺎیی و ﻛﻤﺎل اﺟﺘﻤﺎعی و ﻣﻌﻨﻮی را ﺑﺎ ﻫﻢ ﻧﻮﻳﺪ می‌دﻫﺪ. در اﻳﻦ آیین، خصیصة ﻗﻮمﮔﺮایی ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻤﻴﻴﺰ ﻧﻴﺴﺖ؛ ﺑﻠﻜﻪ ﺟﻬﺎن ﺷﻤﻮلی آن ﻗﺎﺑﻞ تأﻳﻴﺪ و ﺗﺸﺨﻴﺺ اﺳﺖ.

منجی ﻣﻮﻋﻮد در آﻳﻴﻦ ﻫﻨﺪو

در اﻧﺪﻳﺸﻪ و آﻳﻴﻦ ﻫﻨﺪو، ﻣﻮﻋﻮد ﻧﺠﺎت ﺑﺨﺶ، ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ ﻛﺎلکی در ﭘﺎﻳﺎن آﺧﺮﻳﻦ دورة زﻣﺎنی از ادوار ﭼﻬﺎرﮔﺎنة جهان، یعنی: ﻛﺎلی ﻳﻮﮔﻪ ﻇﻬﻮر ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد.56

ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺗﻔﻜّﺮ ﻫﻨﺪویی، ﺟﻬﺎن از ﭼﻬﺎر دورة رو ﺑﻪ اﻧﺤﻄﺎط ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ. در ﭼﻬﺎرﻣﻴﻦ دوره، یعنی ﻋﺼﺮ ﻛﺎلکی، ﻇﻠﻢ و ﻓﺴﺎد و ﺗﺒﺎهی ﺳﺮاﺳﺮ ﺟﻬﺎن را ﻓﺮامیﮔﻴﺮد. ﻧﺎﺷﺎﻳﺴﺘﮕﺎن ﺑﺮ ﺟﺎن و ﻣﺎل ﻣﺮدم ﻣﺴﻠّﻂ میﺷﻮﻧﺪ، دروغ و دزدی و رﺷﻮه، ﺳﺎیة ﺷﻮم و ﺳﻴﺎه ﺧﻮد را ﺑﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ میﮔﺴﺘﺮاﻧﺪ، زﻧﺪﮔﺎنی اﺟﺘﻤﺎعی و ﻣﻌﻨﻮی، ﺑﻪ ﻧﺎزلﺗﺮﻳﻦ ﺣﺪّ ﺧﻮد، ﻧﺰول میﻛﻨﺪ و ﻣﻮﺟﺒﺎت زوال ﻧﻬﺎیی را ﻓﺮاﻫﻢ میﺳﺎزد.57 در اﻳﻦ ﻋﺼﺮ، «ﻛﺎلکی ﻳﻮﮔﻪ» ﻳﺎ دورة اﻧﺤﻄﺎط ﻛﻪ ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺑﺎورﻫﺎی ﻫﻨﺪویی از ﻧﻴﻤﻪ ﺷﺐ ﺑﻴﻦ 17 و 18 ماه فوریة سال 3102 قبل از ﻣﻴﻼد ﻣﺴﻴﺢ ﺷﺮوع ﮔﺮدﻳﺪه و ﻣﺎ اﻛﻨﻮن در آن ﺑﻪ ﺳﺮ میﺑﺮﻳﻢ، ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻳﻚ ﭼﻬﺎرم دﻳﻦ ﻳﺎ ﻧﻈﻢ ﻛﻴﻬﺎنی ﻋﻤﻞ می‌شود و ﺳﻪ ﭼﻬﺎرﻣﺶ ﺑﻪ ﻓﺮاﻣﻮشی ﺳﭙﺮده ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻣﺮدﻣﺎن اﻳﻦ دوره، ﮔﻨﺎﻫﻜﺎر، ﺳﺘﻴﺰهﺟﻮ و ﭼﻮن ﮔﺪاﻳﺎن، ﺑﺪ اﻗﺒﺎل و ﺳﺰاوار خوش‌اﻗﺒﺎلی ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ. ﭼﻴﺰﻫﺎی بی‌ارزش را ارج میﻧﻬﻨﺪ، آزﻣﻨﺪاﻧﻪ میﺧﻮرﻧﺪ و در ﺷﻬﺮﻫﺎیی زندگی می‌کنند ﻛﻪ ﭘﺮ از دزدان اﺳﺖ.58

در ﭘﺎﻳﺎن ﭼﻨﻴﻦ دوران ﺳﻴﺎهی،آﺧﺮﻳﻦ و دﻫﻤﻴﻦ تجلّی وﻳﺸﻨﻮ، ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ ﻛﺎلکی، ﺳﻮار ﺑﺮ اسبی ﺳﻔﻴﺪ و ﺑﻪ هیئت اﻧﺴﺎن ﻇﻬﻮر ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد.

بعضی ﺑﺮ اﻳﻦ اﻋﺘﻘﺎدﻧﺪ ﻛﻪ وﻳﺸﻨﻮ یکی از ﺧﺪاﻳﺎن «رﻳﮓ‌ودا» اﺳﺖ ﻛﻪ میﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﺑﺎ ﺑﺮداﺷﺘﻦ ﺳﻪ ﮔﺎم، ﺗﻤﺎم ﻋﺎﻟﻢ را ﺑﭙﻴﻤﺎﻳﺪ.59

وﻳﺸﻨﻮ منشأ ﺧﻴﺮات و ﺑﺮﻛﺎت و ﻣﻈﻬﺮ ﻛﺎﻣﻞ ﻣﻬﺮ و ﻣﺤﺒّﺖ و لطف اﺳﺖ و او از ﻓﺮاز آﺳﻤﺎن، ﻣﺮاﻗﺐ اﻋﻤﺎل ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت اﺳﺖ و ﻫﺮ ﺟﺎ ﻛﻪ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﻨﺪ شیئی ﻋﺰﻳﺰ در ﺧﻄﺮ ﻳﺎ نفسی شریف در ﻣﻬﻠﻜﻪ اﺳﺖ، وی ﻗﻮّه و ﻧﻴﺮوی ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻛﺎر میﺑﺮد ﺗﺎ او را ﻳﺎری ﻧﻤﺎﻳﺪ. ﺑﺮای وﻳﺸﻨﻮ، ده تجلّی ﻗﺎﺋﻞ ﺷﺪه‌اﻧﺪ ﻛﻪ آﺧﺮﻳﻦ تجلّی آن، ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﻮدا اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﺎرع و ﺑﺎنی ﺷﺮﻳﻌﺖ ﺑﻮدایی در ﺟﻬﺎن میﺑﺎﺷﺪ. او ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺴﻴﺢ(ع) ﺑﺮای ﻧﺠﺎت ﻋﺎﻟﻢ می‌آﻳﺪ و ﺷﻤﺸﻴﺮی از شعلة آﺗﺶ در دﺳﺖ دارد و ﺑﺮ ﭘﺸﺖ اسبی ﺳﻔﻴﺪ ﺳﻮار اﺳﺖ و می‌آﻳﺪ ﺗﺎ ﺣﻖ را ﺑﺮﻗﺮار و ﺑﺎﻃﻞ را ﻣﺤﻮ و ﻧﺎﺑﻮد ﺳﺎزد.60

وی ﺳﺮاﺳﺮ ﺟﻬﺎن را ﺳﻮاره و ﺑﺎ ﺷﻤﺸﻴﺮی آﺧﺘﻪ و رﺧﺸﺎن در میﻧﻮردد ﺗﺎ ﺑﺪی و ﻓﺴﺎد را ﻧﺎﺑﻮد ﻛﻨﺪ.

ﺑﺎ ﻧﺎﺑﻮد ﻛﺮدن ﺟﻬﺎن، ﺷﺮاﻳﻂ ﺑﺮای آﻓﺮینشی ﻧﻮ ﻣﻬﻴّﺎ می‌شود ﺗﺎ در ﻣﻬﺎﻳﻮﮔﺎی آتی، دﻳﮕﺮ ﺑﺎر ﻋﺪاﻟﺖ و ﻓﻀﻴﻠﺖ ارزش ﻳﺎﺑﻨﺪ.61

در ﻣﻴﺎن اﻗﻮام ﻣﻐﻮل، ﺗﺎ اﻣﺮوز اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه ﺷﺎﻳﻊ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﻨﮕﻴﺰﺧﺎن ﭘﻴﺶ از ﻣﺮگ ﺧﻮد، وﻋﺪه ﻛﺮده اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻫﺸﺖ ﻳﺎ نه قرن دﻳﮕﺮ از ﻧﻮ و ﺑﺎز در زﻣﻴﻦ ﻇﺎﻫﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ و ﻣﻐﻮﻻن را از زﻳﺮ ﻳﻮغ «ﭼﻴﻨﻴﺎن» ﻧﺠﺎت ﺧﻮاﻫﺪ داد. در ﻣﻴﺎن اﻗﻮام ﺷﺮقی و غربی، حتّی در ﻣﻴﺎن ﺳﺮخ ﭘﻮﺳﺘﺎن آﻣﺮﻳﻜﺎ، ﭘﻨﺪارﻫﺎی ﻣﺸﺎبهی درﺑﺎرة ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﻳﺎ ﻇﻬﻮر «منجی ﻣﻮﻋﻮد» ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪه اﺳﺖ.62

ﻛﺎلکی در آﺋﻴﻨﻪ آیینﻫﺎ و اﻋﺘﻘﺎدات ﻫﻨﺪوان اﻧﻌﻜﺎسی ﻗﻮی دارد. ﺗﺼﺎوﻳﺮ و ﺗﻤﺎﺛﻴﻞ او ﺑﺎ ﻫﻴﺒﺖ ﻣﺮدی ﺳﻮار ﺑﺮاﺳﺐ ﺳﻔﻴﺪ و ﺷﻤﺸﻴﺮی ﺑﺮﻛﺸﻴﺪه در دﺳﺖ، در ﺟﺎی ﺟﺎی ﻧﻤﺎد ﻧﮕﺎری ﻫﻨﺪویی ﻳﺎﻓﺖ می‌شود.

ﻟﺬا ﺑﺎ اﻳﻦ اوﺻﺎف و ﺗﻌﺎﺑﻴﺮ، گفتنی اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻮﻋﻮد ﻫﻨﺪو، ﻣﻮﻋﻮدی شخصی و دارای جنبة اﻟﻮهی اﺳﺖ. ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﻛﺎرﻛﺮد، ﺑﻪ ﻧﺠﺎت دادن ﺟﻤﻊ می‌اﻧﺪﻳﺸﺪ و رﺳﺎلتی ﻣﻌﻨﻮی، اﺟﺘﻤﺎعی را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه دارد. از اﻳﻦ ﻟﺤﺎظ و ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ وﻳﮋگی‌ﻫﺎی ﻇﺎﻫﺮی و شخصیتی، ﺷﺒﺎﻫﺖ عجیبی ﺑﻪ ﻣﻮﻋﻮد اﺳﻼمی دارد. اﻧﺪیشة ﻣﻮﻋﻮد در آیین ﻫﻨﺪو، ﺑﻪ ﻫﻴﭻ روی ﻗﻮم ﻣﺪار ﻧﻴﺴﺖ و ﺑﻪ رﻏﻢ ﻇﺎﻫﺮ ﻧﮋادﭘﺮﺳﺘﺎنة دﻳﻦ ﻫﻨﺪو،ﻛﺎﻣﻼً ﺟﻬﺎن ﺷﻤﻮل اﺳﺖ.

منجی ﻣﻮﻋﻮد در آﻳﻴﻦ ﺑﻮدا

اندیشة ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪای ﻋﺎری از ﻇﻠﻢ و ﺳﺘﻢ و ﺗﺒﻌﻴﺾ ﻛﻪ در آن ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎی ﻋﺎلی ﻣﻌﻨﻮی و اﻧﺴﺎنی، ﻳﺎ ﺑﻪ ﻋﺒﺎرتی دمکراسی واقعی ﺣﺎﻛﻢ ﺑﺎﺷﺪ، از دﻳﺮﺑﺎز در ذﻫﻦ ﺑﺸﺮ از جایگاه و اهمّیت ﺧﺎصّی ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮده و ﻫﺴﺖ.از زﻣﺎنی ﻛﻪ اﻓﻼﻃﻮن در آرای ﺧﻮﻳﺶ، ﻣﺪینة ﻓﺎﺿﻠﻪ را ﻋﻨﻮان می‌کند ﺗﺎ ﻗﺮنﻫﺎ ﺑﻌﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ اﻧﺪﻳﺸﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت «ﻳﻮﺗﻮﻓﻴﺎ»63 یا شهر آرمانی، در آﺛﺎر ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن و ﻓﻼﺳﻔﻪ، تجلّی می‌نماید،64 میﺗﻮان ﺟﻠﻮهﻫﺎی ﮔﻮﻧﺎﮔﻮنی از ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻔﻜّﺮی را ﺑﺎزﻳﺎﻓﺖ. ﺑﻪ ﻋﺒﺎرتی، میﺗﻮان ﺑﻪ ﺟﺮئت اذﻋﺎن ﻧﻤﻮد، ﺑﺸﺮ از آن ﻫﻨﮕﺎم ﻛﻪ اﺑﺘﺪاییﺗﺮﻳﻦ ﺟﻮاﻣﻊ را ﺗﺸﻜﻴﻞ داد، ﻫﻤﻮاره در درون ﺧﻮﻳﺶ آرزوﻣﻨﺪ ﺟﺎﻣﻌﻪای آرﻣﺎنی و ﺑﻪ ﺗﺒﻊ آن شخصیتی ﺑﻮده ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﭼﻨﻴﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪای را ﺗﺸﻜﻴﻞ دﻫﺪ.اﻳﻦ ﺷﺨﺺ در ﺣﻘﻴﻘﺖ، ﻫﻤﺎن منجی ﻣﻮﻋﻮد اﺳﺖ ﻛﻪ در ادﻳﺎن و ﻓﺮﻫﻨﮓﻫﺎی اﻗﻮام و ﻣﻠﻞ مختلف ﺑﺎ تلقّی‌ﻫﺎ و ﻧﮕﺮشﻫﺎی ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن و ﺑﻪ ﺻﻮرتﻫﺎی ﻣﺘﻨﻮّعی ﻣﻌﺮفی ﺷﺪه اﺳﺖ.

در آﻳﻴﻦ ﺑﻮدا، اﻧﺪیشة منجی ﻣﻮﻋﻮد ﺑﺎ ﻣﻔﻬﻮم «میتریه»65 واژه‌ای ﺳﺎﻧﺴﻜﺮﻳﺖ، ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎی ﻣﻬﺮﺑﺎن ﺗﺒﻴﻴﻦ می‌گردد.

در ﻛﻴﺶ «ﻣﻴﺘﺮاﻳﻴﺰم»، اﺳﻄﻮرة ﺷﺎم آﺧﺮ وﺟﻮد دارد. ﻣﻴﺘﺮا ﺑﻌﺪ از ﺻﺮف ﺷﺎم ﻣﻘﺪّس ﺑﺎ ﭘﻴﺮوان ﺧﻮد ﺑﻪ آﺳﻤﺎن ﺻﻌﻮد می‌کند. او ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم رﺳﺘﺎﺧﻴﺰ، ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﻧﺎﺟﻰ ﻳﺎ ﻣﻮﻋﻮد ﺑﻪ زﻣﻴﻦ ﺑﺎز می‌گردد.ﻣﻴﺘﺮا در آﺳﻤﺎن، ﻫﺎدی ارواح ﻣﺆﻣﻨﺎن اﺳﺖ.66

در اﻟﻬﻴﺎت ﺑﻮدایی، ﻣﻴﺘﺮا را ﺑﻮدای ﭘﻨﺠﻢ و آﺧﺮﻳﻦ ﺑﻮدا از ﺑﻮداﻳﺎن زمینی می‌دانند ﻛﻪ ﻫﻨﻮز ﻧﻴﺎﻣﺪه اﺳﺖ، امّا ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ ﺗﺎ همة اﻧﺴﺎنﻫﺎ را ﻧﺠﺎت دﻫﺪ. در ﻧﻤﺎد ﻧﮕﺎری بودایی، او را ﺑﻪ هیئت ﻣﺮدی ﻧﺸﺴﺘﻪ ﻛﻪ آﻣﺎدة ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻦ اﺳﺖ، ﻧﻤﺎﻳﺶ می‌دﻫﻨﺪ ﺗﺎ ﻧﻤﺎدی ﺑﺎﺷﺪ از آﻣﺎدگی وی ﺑﺮای ﻗﻴﺎم.

رواﻳﺎت ﺑﻮدایی درﺑﺎرة ﺷﺨﺼﻴﺖ و ﭼﮕﻮنگی ﻇﻬﻮر آﺧﺮﻳﻦ ﺑﻮدا ﻳﺎ منجی ﻣﻮﻋﻮد، یعنی کسی ﻛﻪ ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ ﺗﺎ ﻫﻤﮕﺎن را ﻣﮋدة رﻫﺎیی داده و آنها را از ﭼﺮخة آﻫﻨﻴﻦ رﺟﻌﺖ ﻫﺎی ﻣﺪاوم ﺑﻪ ﻋﺎﻟﻢ ﻧﺠﺎت دﻫﺪ، هم‌داستان ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ. در سنّت «مهایانه» که یکی از دو سنّت ﻳﺎ ﻣﺬﻫﺐ اصلی ﺑﻮدایی اﺳﺖ، ﺗﻮﺟّﻪ بیشتری ﺑﻪ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻣﻴﺘﺮﻳﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ.67

ﻣﻴﺘﺮا ﭘﺮﺳﺘﺎن ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﻫﻨﮕﺎمی‌ﻛﻪ ﺟﻬﺎن ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن رﺳﺪ، ﺟﺴﻢ ﻧﻴﺰ در ﺳﻌﺎدت اﺑﺪی ﺳﻬﻴﻢ اﺳﺖ؛ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ روح از آن ﺑﻬﺮه میﺑﺮد. ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪة آﻧﺎن ﭘﺲ از آن، زﻣﺎن دور ﺧﻮد را طی ﻛﺮده، همة ﻣﺮدﮔﺎن را ﺑﺮمی اﻧﮕﻴﺰد. ﻧﻴﻜﺎن را بیﻣﺮگ و ﺟﺎودان می‌کند؛ اﻣّﺎ ﺑﺪﻛﺎران ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه اﻫﺮﻳﻤﻦ در آﺗﺶ ﻧﺎﺑﻮد میﺷﻮﻧﺪ.68

ﺑﺪﻳﻦ ﺳﺎن منجی ﻣﻮﻋﻮد ﺑﻮدایی، ﻧﺠﺎت بخشی ﻓﺮدی را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه دارد و اﻫﺪاف و ﻛﺎرﻫﺎی اﺟﺘﻤﺎعی، ﻣﻮرد ﺗﻮﺟّﻪ او ﻧﻴﺴﺖ؛ ﻟﺬا ﺷﺎﻳﺪ ﺑﺘﻮان ﻧﺠﺎت‌بخشی ﻣﻮﻋﻮد ﺑﻮدایی را از ﻧﻮع ﻓﺮدی تلقّی ﻛﺮد. او ﻣﻮﻋﻮدی شخصی و دارای ﺧﺼﺎﻳﺺ «ﺑﺸﺮی اﻟﻮهی» اﺳﺖ.

ﻣﻮﻋﻮد و منجی ﺑﺎوری در اﺳﻼم

اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ منجی و اﻧﺘﻈﺎر ﻇﻬﻮر او در ادﻳﺎن و ﻣﺴﻠﻚﻫﺎی مختلف وﺟﻮد دارد. در دﻳﻦ ﻣﺒﻴﻦ اﺳﻼم ﺑﻪ ﺷﻜﻞﻫﺎی مختلفی ﻟﺰوم وﺟﻮد ﻳﻚ منجی ﻣﻌﻴّﻦ ﻛﻪ در آخرالزّمان ﺑﻪ اﻣﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ، تأﻛﻴﺪ ﺷﺪه اﺳﺖ. همة ﻣﺴﻠﻤﺎنان ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﻛﻪ منجی آخرالزّمان، ﺑﺎ ﻧﺎم ﻣﺒﺎرك ﻣﻬﺪی (ع) اﺳﺖ ﻛﻪ آن اﻣﺎم ﻫﻤﺎم از ﻧﺴﻞ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﺰرﮔﻮار اﺳﻼم ﻣﺘﻮﻟّﺪ ﺷﺪه و در ﭘﺲ ﭘﺮدة ﻏﻴﺒﺖ ﺑﻪ اﻣﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﺑﻪ ﺳﺮ میﺑﺮد و زﻧﺪه اﺳﺖ و روزی ﺑﻪ اذن ﺧﺪا ﻇﻬﻮر ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد. ﺑﺮخی ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎورﻧﺪ ﻛﻪ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ ﻇﻬﻮر ﺣﻀﺮت مهدی(عج) در اﺑﺘﺪای اﺳﻼم ﻧﺒﻮده و ﺑﻌﺪﻫﺎ در نیمة دوم ﻗﺮن اوّل ﻫﺠﺮی ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن رواج ﭘﻴﺪا ﻛﺮده است. ﻋﺪّه‌ای ﻧﻴﺰ ﻣﺤﻤّﺪﺑﻦ ﺣﻨﻔﻴﻪ، ﻓﺮزﻧﺪ اﻣﺎم علیّ‌ﺑﻦ أبیﻃﺎﻟﺐ(ع) را ﻣﻬﺪی ﻧﺎﻣﻴﺪه و وﻗﺘﻰ ﻛﻪ مُرد،ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻧﻤﺮده اﺳﺖ و در ﻛﻮهی زندگی می‌کند و روزی ﺑﻴﺮون ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ و دﻳﻦ اﺳﻼم ﺑﻪ دﺳﺖ او ﺷﻜﻮﻫﻤﻨﺪﺗﺮ از ﻫﻤﻴﺸﻪ می‌شود.

ﻋﺪّه‌ای دﻳﮕﺮ ﻧﻴﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﻛﻪ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ مهدی(عج) از اﺑﺘﺪای اﺳﻼم در ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن رواج داشته و ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﻛﺮم(ص) ﺑﺎرﻫﺎ از وﺟﻮد ﻣﺒﺎرك اﻳﺸﺎن ﺧﺒﺮ داده و ﮔﺎه و ﺑﻴﮕﺎه از دوﻟﺖ مهدی(عج) و آﺛﺎر و ﻋﻼﺋﻢ و ﻧﺎم و کنیة اﻳﺸﺎن ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ‌اند:

در «ﺳﻮرة ﻣﺒﺎرکة ﺣﺞّ» آﻣﺪه اﺳﺖ:

«الَّذينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّكاةَ؛

کسانی که اگر در زمین به آنان مکنت دهیم؛ نماز را به پا می‌دارند و زکات می‌دهند.»

اﻣﺎم ﺑﺎﻗﺮ(ع) در ﺗﻔﺴﻴﺮ این آیة ﺷﺮﻳﻔﻪ می‌ﻓﺮﻣﺎیند:

«اﻳﻦ آﻳﻪ درﺑﺎرة ﻣﻬﺪی آل‌محمّد(ص) و اﺻﺤﺎب اوﺳﺖ. ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﻬﺎ را ﻣﺎﻟﻚ ﺷﺮق و ﻏﺮب زﻣﻴﻦ ﻗﺮار می‌دﻫﺪ و ﺑﻪ مهدی(عج)، دﻳﻦ را آﺷﻜﺎر می‌کند و ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ وسیلة مهدی(عج) و اﺻﺤﺎﺑﺶ ﺑﺪﻋﺖﻫﺎ و ﺑﺎﻃﻞﻫﺎ را میﻣﻴﺮاﻧﺪ، ﻫﻤﭽﻨﺎن ﻛﻪ ﺳﻔﻴﻬﺎن، ﺣﻖ را می‌راﻧﺪﻧﺪ. دﻳﮕﺮ اﺛﺮی از ﻇﻠﻢ و ﺟﻮر ﺑﺎقی ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﻣﺎﻧﺪ. آﻧﺎن ﺑﻪ ﻣﻌﺮوف و ﻧﻴﻜﻮﻛﺎری اﻣﺮ می‌کنند و از ﻣﻨﻜﺮ و زﺷﺖ ﻛﺎری نهی می‌کنند و ﭘﺎﻳﺎن ﻛﺎرﻫﺎ از آن ﺧﺪاﺳﺖ.»

اﻣﺎم ﺑﺎﻗﺮ(ع) در ﺗﻔﺴﻴﺮ «آیة 41 سورة شوری»: «وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ ما عَلَيْهِمْ مِنْ سَبيل» می‌ﻓﺮﻣﺎیند:

«او ﻗﺎﺋﻢ اﺳﺖ، ﻫﻨﮕﺎمی‌ﻛﻪ ﻗﻴﺎم ﻛﻨﺪ،ﺑﺮ بنی‌ امیّه و بر تکذیب‌کنندگان و ﺑﺮ ﻧﺎﺻﺒﺎن ﭘﻴﺮوز ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ.»

ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﻛﺮم(ص) میﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ: «ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪی ﻛﻪ ﻣﺮا ﻣﺒﻌﻮث ﻛﺮده است! اﮔﺮ ﻳﻚ روز از ﻋﻤﺮ دﻧﻴﺎ ﺑﺎقی ﺑﺎﺷﺪ، ﺧﺪاوﻧﺪ آن روز را آن‌قدر ﻃﻮﻻنی می‌کند ﺗﺎ ﻓﺮزﻧﺪم «ﻣﻬﺪی» ﺧﺮوج ﻛﻨﺪ. ﭘﺲ روح‌اﻟﻠﻪ، عیسی(ع) از آﺳﻤﺎن ﻧﺰول ﻛﻨﺪ و ﭘﺸﺖ ﺳﺮ مهدی(عج) ﻧﻤﺎز ﺑﺨﻮاﻧﺪ و زﻣﻴﻦ ﺑﻪ ﻧﻮر الهی، درﺧﺸﻨﺪگی ﻳﺎﺑﺪ و ﺣﻜﻮﻣﺘﺶ، ﺷﺮق و ﻏﺮب را ﻓﺮاﮔﻴﺮد.»

أﺑﻮاﻟﺠﺤﺎف رواﻳﺖ ﻛﺮده است ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﻛﺮم(ص) ﺳﻪ ﺑﺎر ﻓﺮﻣﻮدند: «ﺑﺸﺎرت ﺑﺎد ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ مهدی(عج) که در ﻫﻨﮕﺎم ﭘﺮاﻛﻨﺪگی ﻣﺮدم و وﻗﻮع ﮔﺮﻓﺘﺎریﻫﺎی ﺳﺨﺖ، ﻇﺎﻫﺮ می‌شود و زﻣﻴﻦ ﭘﺮ از ﻇﻠﻢ و ﺳﺘﻢ را از ﻋﺪل و داد ﭘﺮ می‌کند. دلﻫﺎی ﭘﻴﺮواﻧﺶ را ﺳﺮﺷﺎر از ﻋﺒﺎدت ﻧﻤﻮده، ﻋﺪﻟﺶ همه را ﻓﺮا میﮔﻴﺮد.»69

ﺷﻴﺦ ﺣﺮّ ﻋﺎملی ﻧﻘﻞ می‌کند ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﻛﺮم(ص) می ﻓﺮﻣﺎیند: «رﺳﺘﺎﺧﻴﺰ ﺑﺮﭘﺎ نمی‌شود ﺗﺎ ﻗﺎﺋﻢ ﺑﺮ ﺣﻖ ﻣﺎ ﻗﻴﺎم ﻛﻨﺪ. ﻫﻨﮕﺎمی ﻧﻬﻀﺖ می‌کند ﻛﻪ ﺧﺪا اذﻧﺶ دﻫﺪ. ﭘﺲ ﻫﺮ ﻛﻪ از وی ﭘﻴﺮوی ﻛﻨﺪ، ﻧﺠﺎت ﻳﺎﺑﺪ و ﻫﺮ ﻛﻪ تخلّف ﻛﻨﺪ، ﻫﻼك ﮔﺮدد. ای ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺧﺪا! ﺧﺪا را در ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪ

ﺑﺎﺷﻴﺪ و ﻫﻨﮕﺎمی‌ﻛﻪ مهدی(عج) ﻇﺎﻫﺮ ﮔﺸﺖ، ﺑﻪ ﻫﺮ ﻃﻮرﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ ﺷﺪ، ﺑﻪ ﺳﻮﻳﺶ ﺑﺸﺘﺎﺑﻴﺪ، اﮔﺮﭼﻪ ﺑﺮ روی ﺑﺮف ﺣﺮﻛﺖ ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ؛ زﻳﺮا او خلیفة ﺧﺪا و ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﻣﻦ اﺳﺖ.»70

اﻣﺎم رﺿﺎ(ع) میﻓﺮﻣﺎیند: «ﭘﻨﺠﻤﻴﻦ ﻓﺮزﻧﺪ اﻣﺎم ﻫﻔﺘﻢ، ﻣﻮسی‌ﺑن‌ﺟﻌﻔﺮ(ع)، ﻣﻬﺪی(ع) اﺳﺖ. اﻣّﺎ ﺧﻮدش غایب می‌شود و ﻧﺎم ﺑﺮدﻧﺶ ﺑﺮاﻳﺘﺎن ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻴﺴﺖ.»

اﻣﺎم ﻣﻮسی‌ﺑﻦ‌ﺟﻌﻔﺮ(ع) می‌ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ: «آن ﻗﺎئمی ﻛﻪ زﻣﻴﻦ را از وﺟﻮد دﺷﻤﻨﺎن ﺧﺪا ﭘﺎك میﻧﻤﺎﻳﺪ و از ﻋﺪل و داد ﭘﺮ می‌کند، ﭘﻨﺠﻤﻴﻦ ﻓﺮزﻧﺪ ﻣﻦ اﺳﺖ.»

اﻣﺎم ﻣﺤﻤّﺪتقی(ع) ﻓﺮﻣﻮدند: «ﻗﺎﺋﻢ ﻣﺎ، ﻫﻤﺎن ﻣﻬﺪی ﻣﻮﻋﻮد اﺳﺖ ﻛﻪ در زﻣﺎن ﻏﻴﺒﺖ، ﺑﺎﻳﺪ در اﻧﺘﻈﺎرش ﺑﻮد و در زﻣﺎن اﻧﺘﻈﺎر، ﺑﺎﻳﺪ اﻃﺎﻋﺘﺶ ﻧﻤﻮد. ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل، ﻛﺎرش را شبی اﺻﻼح میﻧﻤﺎﻳﺪ؛ ﭼﻨﺎنﻛﻪ أﻣﺮ ﻛﻠﻴﻢ ﺧﻮد ﻣﻮسی(ع) را در شبی اﺻﻼح فرمود. ﻣﻮسی(ع) رﻓﺖ ﺗﺎ ﺑﺮای ﻫﻤﺴﺮش آﺗﺶ ﺑﻴﺎورد، امّا ﺑﺎ ﻣﻨﺼﺐ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮی و رﺳﺎﻟﺖ ﺑﺮﮔﺸﺖ.» ﺳﭙﺲ ﻓﺮﻣﻮدند: «اﻧﺘﻈﺎر ﻓﺮج، ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻋﻤﻞ ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻣﺎﺳﺖ.»71

پی‌نوشت‌ها: