عصر ظهور در کلام امام محمّدباقر(ع)

امامان معصوم(ع) به جهت اهمّيت مسئلة مهدويّت و غيبت دوازدهمين حجّت الهي، در فرصت‌هاي مناسب، از عصر ظهور سخن گفته و شيعيان را با نشانه‏ها، علائم و ويژگي‌هاي دولت كريمة حضرت قائم(عج) آشنا ساخته‌اند.

اين آگاهي‌ها و اطّلاع‏رساني آن ستارگان هدايت، موجب شده است كه اهل ايمان و منتظران حكومت عدل حضرت مهدي(عج) بيش از پيش، اميدوار و دلبستة آن عصر گشته، نسل‌هاي بعدي را نيز با اين فرهنگ مأنوس كنند.

دلدادگان فرهنگ انتظار با همة مشكلات و گرفتاري‌هايي كه دشمنان برايشان فراهم مي‌آورند، هرگز اميد به رسيدن آن روز ديدني و لذّت‌بخش را از دست نمي‌دهند؛ بلكه شوق و عشقشان بيشتر مي‌شود و زير لب زمزمه مي‌کنند:

چه خوش باشد كه بعد از انتظاري

به اميدي رسد اميدواري

سخن از خصوصيات انقلاب جهاني آن يار سفر كرده، زماني شيرين‌تر مي‌شود كه امامان معصوم(ع) ويژگي‌ها و نشانه‌هاي عصر ظهور حضرت قائم آل‌محمّد(ص) را برايمان توصيف كنند و بذر اميد و آرزوي استقرار دولت كريمة امام زمان(عج) را در دل‌هاي به انتظار نشسته‌امان شكوفا گردانند تا رايحة دل‌انگيز دوران ظهور در روح و جسم انسان‌هايِ خسته از ظلم و ناعدالتي و فتنه و فساد، حياتي تازه ببخشد.

منتظران مژده باد

امام باقر(ع) در گفتاري اميدآفرين و نشاط‌بخش به منتظران حقيقي آن حضرت مژده مي‌دهند كه: «يَأْتِي عَلَي النّاسِ زَمانٌ يَغِيبُ عَنْهُمْ اِمامُهُمْ فَياطُوبي لِلثّابِتِينَ عَلي اَمْرِنا فِي ذلِكَ الزَّمانِ اِنَّ اَدْني ما يَكُونُ لَهُمْ مِنَ الثّوابِ اَنْ يُنادِيَهُمُ الْبارِي‏ءُ عَزَّوَجَلَّ عِبادِي آمَنْتُمْ بِسِرّي وَ صَدَّقْتُمْ بِغَيْبي فَأَبْشِرُوا بِحُسْنِ الثَّوابِ مِنّي؛1

بر مردم، زماني مي‌آيد كه امامشان از منظر آنان غايب مي‌شود. خوشا به حال آنان كه در آن زمان، در امر [ولايت] ما اهل‌بيت ثابت‌قدم و استوار بمانند! كمترين پاداشي كه به آنان مي‌رسد، اين است كه خداي متعال خطابشان مي‌كند و مي‌فرمايد: «بندگان من! شما به حجّت پنهان من ايمان آورديد و غيب مرا تصديق كرديد. پس بر شما مژده باد! كه بهترين پاداش من در انتظارتان است.»

امام در روايت ديگري مي‌فرمايند:

«خداوند متعال به سبب ارج‌گذاري به چنين منتظران راستيني به آنان مي‌فرمايد: «شما مردان و زنان، بندگان حقيقي من هستيد. رفتار نيك و شايسته‌اتان را مي‌پذيرم و از كردار ناپسندتان عفو مي‌كنم و به خاطر شما، ساير گنهكاران را مي‌آمرزم و بندگانم را به خاطر شما، با باران رحمت خود سيراب و از آنان بلا را دفع مي‌كنم. اي عزيزترين بندگان من! اگر شما نبوديد، عذاب دردناك خود را به مردم نافرمان نازل مي‌كردم.»2

ياران وفادار

پيشواي پنجم(ع) در توصيف ياران حضرت مهدي(عج) كه در زمان غيبت، خود را براي شركت در قيام جهاني آن حضرت آماده مي‌كنند، به ابوخالد كابلي فرمودند:

«من به گروهي مي‌نگرم كه در آستانة ظهور، از طرف مشرق‌زمين به پا مي‌خيزند. آنان به دنبال طلب حق و ايجاد حكومت الهي تلاش مي‌كنند.

بارها از متولّيان حكومت، اجراي حق را خواستار مي‌شوند؛ امّا با بي‌اعتنايي مسئولان مواجه مي‌گردند. وقتي كه وضع را چنين ببينند، شمشيرهاي خود را به دوش مي‌نهند و با اقتدار و قاطعيت تمام، در انجام خواسته‌اشان اصرار مي‌ورزند تا اينكه سردمداران حكومت نمي‌پذيرند و آن حق‌طلبانِ ثابت‌قدم، ناگزير به قيام و انقلاب مي‌گردند و كسي نمي‌تواند جلوگيرشان شود.

اين حق‌جويان وقتي كه حكومت را به دست گرفتند، آن را به غير از صاحب الامر(ع)، به كس ديگري نمي‌سپارند. كشته‌هاي اينها همه از شهيدان راه حق محسوب مي‌شوند.»

در اينجا، امام باقر(ع) به ابوخالد كابلي جمله‌اي زيبا فرمودند كه مي‌تواند نصب العين همة منتظران لحظات ظهور باشد.

آن حضرت فرمودند:

«اَما اِنِّي لَوْ اَدْرَكْتُ ذلِكَ لاَءَسْتَبْقَيْتُ نَفْسي لِصاحِبِ هذَا الأَمْرِ؛

مطمئنّاً بدان! اگر من آن روزگاران را درك كنم، جانم را براي فداكاري در ركاب حضرت صاحب‌الامر(ع) تقديم مي‌دارم.»

امام(ع) در مورد ياران امام زمان(عج) فرمودند:

«به خدا سوگند! 313 نفر ياران مهدي(ع) مي‌آيند كه پنجاه نفر از آنان زن مي‌باشند و بدون هيچ‌گونه وعدة قبلي، در شهر «مكّه» گرد هم جمع مي‌شوند.»

امام پنجم(ع) در مورد استقامت و استواري ياران حضرت مهدي (عج) به آيه‌اي از «قرآن» استناد كردند و در تفسير آية «فَاِذا جاءَ وَعْدُ اُوْلهُما بَعَثْنا عَلَيْكُمَ عِبادا لَنا اُولي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجاسُوا خِلالَ الدِّيارِ وَ كانَ وَعْدا مَفْعُولاً؛4 هنگامي‌كه نخستين وعده فرا رسد، گروهي از بندگان پيكارجويِ خود را بر ضدّ شما برمي‌انگيزيم [تا شما را سخت درهم كوبند و براي به دست آوردن مجرمان] خانه‌ها را جست‌وجو مي‌كنند و اين وعده‌اي است قطعي.» فرمودند:

«اين بندگان پيكارجو و مقاوم كه به طرفداري از حق به پا مي‌خيزند، همان حضرت قائم و ياران وفادار او هستند.»5

چشم به راه ظهور

از منظر امام باقر(ع)، در عصر غيبت، چشم به راه ظهور حضرت مهدي(عج) بودن و انتظار حكومت آل‌محمّد(ص) را كشيدن، از عبادات شايسته و برتر محسوب مي‌شود. آن گرامي، به نقل از وجود مقدّس رسول اكرم(ص) فرمودند:

«اَفْضَلُ الْعِبادَةِ انْتِظارُ الْفَرَجِ؛6

انتظار [پيروزي و] فرج [آل‌محمّد(ص)] از برترين عبادات محسوب مي‌شود.»

جهان در آستانة ظهور

در آستانة ظهور حضرت مهدي(عج) اوضاع جهان به بدترين وضع خود مي‌رسد و ظلم، ناعدالتي، تبعيض و تضييع حقوق ديگران، به بدترين وضع خود تبديل شده و مردم از هركس و حكومتي نااميد گرديده، به دنبال روزنة اميد و نداي عدالتي مي‌گردند كه آنان را از آن منجلاب ستم و از چنگال زورمداران و مستكبران نجات بخشد.

مردم چنان از دست دروغگويان فتنه‌انگيز و فرصت‌طلب، به تنگ مي‌آيند كه شب و روز، آرزوي قيام منادي عدالت را در سر مي‌پرورانند. امام باقر(ع) فضاي تاريك جهان قبل از ظهور را اين‏گونه بيان مي‌كنند:

«لا يَقُومُ الْقائِمُ اِلاّ عَلي خَوْفٍ شَديدٍ مِنَ النّاسِ وَ زَلازِلَ وَ فِتْنَةٍ وَ بَلاءٍ يُصيبُ النّاسَ وَ طاعُونٍ قَبْلَ ذلِكَ وَ سَيْفٍ قاطِعٍ بَيْنَ الْعَرَبِ

وَاخْتِلافٍ شَديدٍ بَيْنَ النّاسِ وَ تشْتيتٍ في دينِهِمْ وَ تَغْييرٍ في حالِهِمْ حَتّي يَتَمَنَّي الْمُتَمَنّي الْمَوْتَ صَباحا وَ مَساءً مِنْ عِظَمِ ما يَري مِنْ كَلْبِ النّاسِ وَ اَكْلِ بَعْضِهِمْ بَعْضا؛7

حضرت قائم(ع) قيام نمي‌كند؛ مگر در حال ترس شديد مردم و زلزله‌ها و فتنه و بلايي كه بر مردم فرا رسد و قبل از آن، گرفتار طاعون مي‌شوند.

آنگاه شمشير برنده ميان اعراب حاكم مي‌شود و اختلاف ميان مردم و تفرقه در دين و دگرگوني احوالشان به اوج مي‌رسد؛ به گونه‌اي كه هركس بر اثر مشاهدة درنده‏ خويي و گزندگي‌اي كه در ميان برخي از مردم نسبت به بعضي ديگر به وجود مي‌آيد، صبح و شام آرزوي مرگ مي‌كند.»

آنگاه افزودند:

«وقتي كه يأس و نااميدي تمام مردم را فرا گرفت و ديگر از هر جهت خود را در بن‌بست احساس كردند، امام غائب(ع) قيام مي‌كند.»

اقتدار حضرت مهدي(ع)

براي اجراي عدالت و گسترش مساوات در جامعة اسلامي، لازم است كه موانع عدالت را از ميان برداشت و راه آن را هموار كرد؛ زيرا اصحاب زر و زور و تزوير و كساني كه از درهم‌ريختگي جامعه در راه ترويج فساد و انحراف بهره مي‌برند، هرگز از عدالت و برنامه‌هاي عادلانه راضي نخواهند بود و با توسّل به هر شيوه‌اي، در مسير احقاق حقوق مردم، سنگ‌اندازي خواهند كرد.

بنابراين، يكي از مهم‌ترين ويژگي‌هاي زمامداران عادل، قاطعيت و صلابت در مقابله با دشمنان داخلي و خارجي است. امام زمان(عج) نيز با اقتدار كامل، مخالفان اسلام و دشمنان عدالت را سركوب خواهند كرد. امام باقر(ع) مي‌فرمايند:

«لَيْسَ شَأْنُهُ اِلاّ بِالسَّيْفِ؛8

آن حضرت (در سركوب دشمنان قسم‌خورده‌اش) فقط شمشير را مي‌شناسد.»

ايشان در قاطعيت، همانند جدّشان، رسول خدا(ص) عمل خواهند كرد و به خيانتكاران، كافران و عوامل داخلي دشمن، اجازة هيچ‌گونه توطئه‌اي نخواهد داد.

دجّال نيز فتنه‌گري كذّاب و فريبنده است كه موجي از آشوب و فتنه به پا مي‌كند و بسياري را با دسيسه‌هاي شيطاني‌اش مي‌فريبد. چشم راست او ناپيداست و نام اصلي‌اش صيف‌بن عائد است. او ادّعاي خدايي مي‌كند. در سحر و جادو، زبردست و در فريب مردم، مهارت عجيبي دارد. شيطان‌صفتان به اطراف او گرد مي‌آيند.

حضرت باقر(ع) دربارة شباهت حضرت مهدي(عج) به پيامبران الهي مطالبي فرموده و دربارة تشابه حضرت خاتم الاوصيا(عج) به حضرت پيامبر اكرم(ص) فرموده‌اند:

«وَ اَمّا مِنْ مُحَمَّدٍ صلي‌الله ‏عليه و آله فَالْقِيامُ بِالسَّيْفِ وَ تَبْيينُ آثارِهِ ثُمَّ يَضَعُ سَيْفَهُ عَلي عاتِقِهِ ثَمانِيَةَ اَشْهُرٍ فَلا يَزالُ يَقْتُلُ اَعْداءَ‌اللهِ حَتّي يَرْضَي‌اللهُ عَزَّوَجَلَّ؛9

و امّا [شباهت حضرت مهدي(ع)] به پيامبر اكرم(ص) قيام با شمشير است [كه دشمنان لجوج را از ميان برمي‌دارد] و آثار آن حضرت را آشكار مي‌كند. آنگاه هشت ماه به صورت مسلّح و آماده به سر مي‌برد و همواره با دشمنان خدا مبارزه مي‌كند تا اينكه خداوند راضي شود.»

بانوان در دولت مهدوي

بدون ترديد، بانوانِ شايسته و متعّهد در دولت آن حضرت، جايگاه ارزشمندي دارند. نقش زن در آن زمان، همانند زنان صدر اسلام، فراخور حال آنان و نسبت به موقعيت ويژه‌اشان خواهد بود؛ يعني همان رسالتي كه يك زن مسلمان طبق آيين اسلام به دوش گرفته است، در عصر ظهور نيز به آن پايبند خواهد بود.

آنچه از روايات بر مي‌آيد، آن است كه عدّه‌اي از كارگزاران آن حضرت از بانوان ارجمند هستند. جابربن يزيد جعفي از ياران نزديك امام محمّدباقر(ع) به نقل از آن حضرت فرمودند:

«وَ يَجِي‏ءُ وَاللهِ ثَلاثُ مِائَةٍ وَ بِضْعَةَ عَشَرَ رَجُلاً فيهِمْ خَمْسُونَ امْرَأَةً يَجْتَمِعُونَ بِمَكَّةَ عَلي غَيْرِ ميعادٍ؛10

به خدا سوگند! 313 نفر ياران مهدي(ع) مي‌آيند كه پنجاه نفر از آنان زن مي‌باشند و بدون هيچ‌گونه وعدة قبلي در شهر مكّه گرد هم جمع مي‌شوند.»

روايت ديگري در اين زمينه از امّ‌سلمه، همسر رسول خدا(ص) از طريق اهل سنّت نقل شده است كه پيامبر اكرم(ص) در آن گفتار، با اشاره به عصر ظهور و اجتماع ياران حضرت مهدي(ع) در اطراف آن حضرت مي‌فرمايند:

«يَعُوذُ عائِذٌ فِي الْحَرَمِ فَيَجْتَمِعُ النّاسُ اِلَيْهِ كَالطَيْرِ الْوارِدِ الْمُتَفَرِّقَةِ حَتّي يَجْتَمِعَ اِلَيْهِ ثَلاثُ مِائَةٍ وَ اَرْبَعَةَ عَشَرَ رَجُلاً فِيهِ نِسْوَةٌ ...؛

(در زمان ظهور) پناه‌خواهي به حرم خداوند در مكّه پناهنده مي‌شود. مردم همانند كبوتران از هر سو به جانب او رو مي‌آورند تا اينكه سيصد و چهارده نفر كه عدّه‌اي از آنان زن هستند، دور او را مي‌گيرند.»

و ادامه دادند:

«و از همان‌جا خروج مي‌كند و بر تمام ستمگران و اعوان و انصارش پيروز مي‌گردد و عدل را آن‌چنان در روي زمين برقرار مي‌سازد كه زندگان آرزو مي‌كنند كه اي كاش! مرده‌هايشان نيز از طعم آن عدالت مي‌چشيدند!»11

مخالفان دولت مهدوي

سران جبهة باطل، معمولاً افرادي خودخواه، متكبّر و صاحب صفات ناپسند انساني هستند كه در مقابل حق، خودنمايي مي‌كنند. آنان چنان در منجلاب فساد و گناه غوطه‌ورند كه انسان‌هاي حق‌طلب و جلوه‌هاي فضيلت را خطرناك‌ترين دشمنان خويش قلمداد مي‌كنند. به همين جهت، تمام تلاش‌هاي خود را براي نابودي آيين حق و رهبران الهي به كار مي‌گيرند؛ امّا خداوند طبق سنّت پايدار خود، همواره حق را پيروز گردانيده و دشمنانش را مأيوس و مغلوب كرده است.

قرآن مي‌فرمايد:

«يُرِيدُونَ أَن يُطْفِئُواْ نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَهِهِمْ وَ يَأْبَي اللَّهُ إِلآَّ أَن يُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْكَرِهَ الْكَـفِرُونَ؛12

[مخالفان حق] مي‌خواهند نور خدا را با دهان‌هاي خود خاموش كنند؛ ولي خدا جز اين نمي‌خواهد كه نورش را كامل كند؛ هر چند كافران را خوش نيايد.»

در عصر ظهور، تلاش‌هاي زيادي صورت مي‌گيرد تا از استقرار حكومت قائم آل‌محمّد(ص) جلوگيري شود؛ امّا آن حضرت به لطف و مدد الهي، تمام موانع را از ميان برمي‌دارند. سفياني يكي از دشمنان سرسخت حضرت مهدي(عج) است.

اميرمؤمنان، علي(ع) در مورد جنايات وي به كوفيان فرمودند:

«بدا به حال «كوفه»! سفياني چه جناياتي در آنجا انجام مي‌دهد! به حريم شما تجاوز مي‌كند، كودكان را سر مي‌برد و ناموس شما را هتك مي‌كند.»13

امام ‌باقر(ع) دربارة ويژگي‌هاي اين دشمن سرسخت حضرت مهدي(عج) فرمودند:

«اگر سفياني را مشاهده كني، در واقع پليدترين مردم را ديده‌اي. وي داراي رنگي بور و سرخ و كبود است. هرگز سر به بندگي خدا فرو نياورده و مكّه و «مدينه» را نديده است.»14

همچنين مي‌فرمايند:

«گويا من سفياني (سركردة دشمنان حضرت امام عصر(ع)) را مي‌بينم كه در زمين‌هاي سرسبز شما در كوفه اقامت گزيده، ندا مي‌دهد كه هركس سر يك تن از شيعيان علي(ع) را بياورد، هزار درهم پاداش اوست. در اين هنگام، همسايه به همساية ديگر حمله مي‌كند و مي‌گويد: اين شخص از شيعيان است. او را مي‌كشد و هزار درهم جايزه مي‌گيرد.»15

شيصباني نيز يكي ديگر از سران جبهة باطل در عصر ظهور است. او از دشمنان كينه‌توز اهل بيت(ع) و حضرت مهدي(عج) مي‌باشد. ريشه‌اش به بني‌عبّاس مي‌رسد و شخصي بدكردار، شيطان‌صفت و گمنام است.

امام باقر(ع) به جابر جعفي فرمودند:

«سفياني خروج نمي‌كند؛ مگر آنكه قبل از او شيصباني در سرزمين «عراق» خروج مي‌كند. او همانند جوشيدن آب از زمين، يك‌باره پيدا مي‌شود و فرستادگان شما را به قتل مي‌رساند. بعد از آن، در انتظار خروج سفياني و ظهور قائم(ع) باشيد.»16

امّا طبق مشيّت الهي و سنّت تغييرناپذيرش، همچنان كه در طول تاريخ همواره به اثبات رسيده است، اهل باطل همچون كف روي آب، نابود شدني هستند و حضرت مهدي(عج) نيز با غلبه بر سران كفر و فتنه و نفاق، طومار زندگاني دشمنان فضيلت و كمال را درهم مي‌پيچد و بساط عدل و داد و انسانيت را در روي زمين مي‌گسترد.

نويدهاي امام محمّدباقر(ع) در مورد ظهور حضرت مهدي(عج)

1. ابوحمزه ثمالي آورده است كه: در يكي از روزها، در محضر درس امام محمّدباقر(ع) بودم، هنگامي كه حاضران رفتند، امام باقر(ع) فرمودند:

«اباحمزه! از رخدادهايي كه خداوند آن را قطعي ساخته است، قيام قائم ماست. هركس در آنچه مي‌گويم، ترديد كند، با حال كفر به خدا، او را ملاقات خواهد كرد.»

آنگاه افزودند:

«پدر و مادرم فداي وجود گرانماية او باد كه هم‌نام و هم‌كنية من است و هفتمين امام پس از من! پدرم فداي كسي باد كه زمين را لبريز از عدل و داد مي‌كند؛ همان‌گونه كه به هنگامة ظهورش از ستم و بيداد لبريز است!

يا اباحمزه! هركس سعادت ديدار او را داشت و همان‌گونه كه به پيامبر(ص) و علي(ع) سلام و درود مي‌گويد، بر آن حضرت درود گفت و فرمانبردار او گرديد، بهشت بر او واجب مي‌گردد و هركس به آن وجود گرانمايه سلام نگفت، خداوند بهشت را بر او حرام ساخته و او را در آتش سوزان جاي خواهد داد و چه بدجايي است جايگاه ستمكاران!»17

2. بانوي دانش‌پژوهي كه به امّ‌هاني شهرت داشت، آورده است كه بامدادي بر حضرت باقر(ع) وارد شدم و گفتم: سرورم! آيه‌اي از قرآن شريف، ذهن و فكرم را به خود مشغول داشته و خوابم را ربوده است. فرمودند: «كدام آيه امّ‌هاني؟ بپرس!» گفتم: اين آية شريفه كه مي‌فرمايد: «فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ٭ الْجَوارِ الْكُنَّس»18 فرمودند:

«به به! چه مسئلة خوبي پرسيدي! اين مولود گرانمايه‌اي است در آخرالزّمان. او (مهدي) اين عترت پاك است. مهدي خاندان وحي و رسالت، براي او غيبت و حيرتي است كه گروهي در آن گمراه مي‌گردند و گروه‌هايي راه حق و هدايت را مي‌يابند. خوشا به حالت اگر او و زمان او را درك كني! ... و خوشا به حال آنان كه او را درك خواهند نمود!»19

پي‌نوشت‌ها: