امام، روح عالم و حافظ نظام عالم

اسماعیل شفیعی سروستانی

در وقت خلق آدم(ع)، تسبیح ملائك و سجدة آنان، ارواح نورانی حضرات معصومان(ع)، به دلیل تقدّم در خلقت، شاهد و ناظر همة وقایع و آگاه از تمامی عوالم و غیب آسمان‌ها و زمین بودند.

اشارة خداوند در آیة مبارکة «إِنِّی أَعْلَمُ ما لاتَعْلَمُون»، اشاره به علم غیبی است كه از منظر ملائك مخفی مانده است.

تردیدی نیست كه خلافت كامل و نیابت جامع، مشروط به آن است كه خلیفة حقیقی، مظهر همه اسمای حسنی و واجد و صاحب همة صفات علیای حضرت حق باشد.

جناب سیّدمحمّد ضیاء‌آبادی، در شرح «زیارت جامعة کبیره»، با توجّه به این عبارت عالی می‌نویسد:

«خَلَقَكُمُ اللهُ أَنْوَارا ... ْ فَجَعَلَكُمْ فِي بُيُوت ...؛

آری. بدن مقدّس امام، اوّلین بیت از بیوت در عالم طبع است که جلوه‌گاه روح مطهّر اوست و آن روح مطهّر باید با این بدن مقدّس در عالم باشد تا نظام عالم محفوظ بماند و لذا امام عصر با همین بدن در میان مردم، روی این زمین و زیر این آسمان زندگی می‌کند. او روح است برای عالم و عالم بدن است برای او و می‌دانیم که حیات و شادابی و فعّالیت بدن، بسته به روح است؛ از این‌رو، حیات و شادابی این عالم نیز بسته به وجود اقدس امام است، آن هم نه‌تنها روح مجرّدش، بلکه با بدن مقدّسش؛ زیرا عالم طبع نمی‌تواند از روح مجرّد او استضائه 1 کند. ما با این چشم عنصری نمی‌توانیم آفتاب را ببینیم؛ با اینکه آفتاب هم جسمی نورانی و مرئی است، ولی ما آن‌چنان ضعیفیم که نمی‌توانیم چشم به چشمة فیّاض خورشید بدوزیم.»

«... يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ؛2

... روشنایی برقش چشم‌ها را کور می‌کند.»

اگر بخواهیم آن را ببینیم، باید پردة نازکی یا قطعة ابری میان ما و او واسطه گردد تا از پشت آن پرده یا قطعة ابر آن را مشاهده کنیم و لذا تا خورشیدِ فروزانِ روحِ ولایت در پشت پرده و ابر بدن قرار نگیرد، عالم توانایی کسب فیض از وجود اقدس او را نخواهد داشت. تجلّی روحِ ولایت بی‌حجاب بدن، سبب متلاشی گشتن عالم می‌شود که:

«... فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَ خَرَّ مُوسی صَعِقا ...؛3

... همین که ربّ موسی به کوه تجلّی کرد، کوه را متلاشی ساخت و موسی بی‌هوش افتاد ... .»

وقتی انبیای اولوالعزم(ع) جلوة بی‌حجاب روح ولایت را نتوانند تحمّل کنند، عالم طبع آن را چگونه می‌تواند تحمّل کند؟ بنابراین، هم باید خلیفة‌الله میان خدا و عالم واسطه باشد و هم باید با بدن باشد و برای اینکه از شرّ اشرار مصون بماند، باید از دید مردم مخفی و غایب باشد تا به بدن مقدّس او که روح عالم است، لطمه‌ای وارد نیاید. امامان پیشین(ع) با بدن در میان مردم ظاهر و کشته شدند. اگر امام عصر(ع) نیز در میان مردم ظاهر شود، کشته می‌شود، در نتیجه، نظام عالم مختلّ می‌گردد بنابراین تا شرایط ظهور مهیّا نشده است، باید از نظرها غایب باشد و حضرت ولیّ که روح عالم است، باید قبل از عالم باشد، با عالم باشد و بعد از عالم هم باشد و لذا اوّلین مخلوقی که روی زمین آمد، خلیفة‌الله بود و خداوند درباره‌اش فرمود:

«... إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَليفَة ...؛4

... من در زمین خلیفه قرار می‌دهم ... .»

پیش از آمدن بشر، ابوالبشر، که خلیفة‌الله و دارای رمزی از روح ولایت بود، آمد تا نظام عالم برقرار گردد. عالم به منزلة لباس است و ولیّ، لابس این لباس است. لابس پیش از لباس هست، با لباس هست و پس از لباس نیز هست. لباس بی‌لابس معنا ندارد، پوست بی‌مغز متصوّر نیست، بدن روح حیاتی نخواهد داشت و عَرَضِ بی‌جوهر نیز استحالة عقلی دارد. لذا فرموده‌اند:

«لَوْلا الحجّة لَسَاخَتِ الْأَرْضُ بِأَهْلِهَا؛5

اگر حجّت نبود، زمین اهلش را فرو می‌برد و با همه چیزش متلاشی می‌گشت.»

محی‌الدّین ابن‌عربی در توصیف انسان کامل می‌نویسد:

«انسان كامل به منزلة روح عالم است و عالم، جسد اوست. همان‌طور كه روح به وسیلة قوای روحانی و جسمانی، به تدبیر بدن و تصرّف در آن می‌پردازد، همین‌طور انسان كامل به وسیلة اسمای الهی كه خداوند آنها را به وی آموخته و در وی به ودیعت نهاده است، در عالم تصرّف می‌كند و آن را اراده می‌كند.»6

ابن‌عربی این تسخیر و تصرّف را برای ولیّ كامل، امری عادی می‌شمارد. چنانچه دربارة حضرت داوود(ع) در «شرح نقش الفصوص» می‌گوید:

هركس كه خلافت به او اعطا شود، تحكّم و تصرّف در عالم نیز به او عطا می‌شود، مانند داوود(ع) كه كوه‌ها با صدای تسبیح او هم‌نوا می‌شدند و پرندگان نیز در موافقت با تسبیح او هم‌صدا می‌شدند، پس فرمانبرداری انسان‌ها برای او به طریق اولی بود.7

ابن شاذان با ذکر سلسلة اسناد می‌نویسد:

حضرت امیرمؤمنان، علی(ع) فرمودند:

«لعنت خدا بر هركس كه نگوید من چهارمین فرد از خلفای چهارگانه‌ام.»

حسین‌بن زید می‌گوید:

به حضرت امام جعفر صادق(ع) عرض كردم: شما چیزی غیر از این، روایت كرده‌اید؛ این‌طور نیست؟ حضرت فرمودند: «بله. خداوند در آیات محكم كتاب خویش می‌فرماید:

«وَ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلیفَة»

پس آدم اوّلین جانشین خدا بود و نیز:

«یا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلیفَةً فِی الْأَرْض؛8

ای داوود! ما تو را در زمین خلیفه (و جانشین) گردانیدیم.»

و داوود(ع) دومی بود و سومی، هارون جانشین موسی(ع) بود كه خداوند از قول موسی فرمود: «اخْلُفْنی فی قَوْمی وَ أَصْلِحْ» [در میان قوم من، جانشینم باش (كار آنان را) اصلاح كن] و علی(ع) جانشین محمّد(ص) است. از این‌رو علی(ع) فرمودند: «من چهارمین فرد از خلفای چهارگانه‌ام.»9

عزیزالدّین نسفی، صاحب كتاب «الانسان الكامل»، در بحثی پیرامون مصداق ولایت و اینكه «ولیّ كیست؟» به مصداق ولایت توجّه كرده و از قول، محیّ‌الدین ابن‌عربی می‌نویسد:

اسم ولیّ در دین محمّد پدید آمد. خدای تعالی دوازده كس را از امّت محمّد برگزید و مقرّب حضرت خود گردانید و به ولایت خود مخصوص كرد و ایشان را نایبان حضرت محمّد(ص) گردانید كه «العلما ورثة الانبیاء» در حقّ این دوازده كس فرمودند:

«العلماء اُمّتی كانبیاء بنی‌اسرائیل.»10

نزد شیخ، ولیّ در امّت محمّد(ص) همین دوازده كس بیش نیستند و ولیّ آخرین كه دوازدهم باشد، خاتم اولیا و مهدی صاحب الزّمان(ع) نام اوست.11

چنان‌که بیان شد به‌رغم دیدگاه ماتریالیستی و مادّه‌گرایانه، در بینش توحیدی، بنیاد خلقت عالم بر خلقت روحی، معنوی و نوری استوار است. به همین دلیل، پیش از آنكه عوالم مادّی و ملكی از حیثیّتی ویژه برخوردار باشند، عالم معنا اصالت یافته و برتری جسته است. در بینش توحیدی، عالم ملكی و ناسوتی، حائز دانی‌ترین و پست‌ترین مرتبه و ذیل سایر عوالم قابل شناسایی است. به همین ترتیب، از خالق حكیمی كه به فرمودة قرآن «اللهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْض»12 است، سلسلة آفریده‌ها از عالی‌ترین رتبة نوری به دانی‌ترین رتبة ملكی و ناسوتی نزول كرده و به اسفل‌ترین مرتبه می‌رسند.

در وجهی، اگر بنا باشد اشخاصی به عنوان اشرف و افضل، قرین با حضرت حق، سلطان همة عالم شوند، این منتخبان برگزیده، صاحب عالی‌ترین درجة قرابت با حضرت حقّند كه به دلیل شرافت مرتبه، حائز مقام خلافت پروردگار شده و در سمت امامت و رهبری، آفریده‌ها را به سوی حضرت حق رهنمون می‌شوند. با وجود این درجه از قرابت باید پرسید: چه كسانی جز آنها، صاحب عالی‌ترین درجة معرفت دربارة حضرت حقّند؟ و چه كسانی جز آنها می‌توانند در مقام رهبری و امامت، آفریده‌ها را به سوی آفریدگارشان رهنمون شوند؟

آنها در كمال بشری و در نهایت كمال روحی، مؤدّب شده توسط حضرت حق و انتخاب شدة او هستند. آیات قرآنی به کرّات از برگزیدگی و انتخاب خاصّ اینان یاد می‌کند و می‌فرماید:

«وَ لَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلی‏ عِلْمٍ عَلَی الْعالَمین؛13

و قطعاً آنان را عالمانه و دانسته بر عالمیان برگزیدیم.»

«قرآن» دربارة انتخاب حضرت موسی(ع) فرموده است:

«وَ أَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِما یُوحی؛14

و من تو را برگزیده‌ام. پس بدانچه وحی می‌شود، گوش فرا ده.»

این پذیرفتة هر صاحب خردی است كه حضرت سلطان، برگزیده‌ترین و امین‌ترین مأمور و نمایندة خود را برای ابلاغ پیام و اجرای امر مهمّ خود برمی‌گزیند. در آیات دیگر از این انتخاب، با عنوان اصطفی و اجتبی یاد شده است:

«إِنَّ اللهَ اصْطَفی‏ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمین٭ ذُرِّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللهُ سَمیعٌ عَلیم؛

به یقین خداوند، آدم و نوح و آل‌ابراهیم و آل‌عمران را بر مردم جهان برتری داده است. فرزندانی كه بعضی از آنان از [نسل] بعضی دیگرند و خداوند شنوای داناست.»

در گفت‌وگویی كه بین امام رضا(ع) و مأمون پیش آمد، وی از آن حضرت سؤال كرد: آیا خداوند، عترت [پیامبر] را بر سایر مردم برتری داده است؟ امام(ع) فرمودند:

«به حقیقت خداوند برتری عترت را بر سایر مردم، در كتاب محكمش آشكار نموده است.»

مأمون عرض كرد: كجاست آن [بخش] از كتاب خدا؟ امام(ع) فرمودند:

در این سخن خدای متعال كه فرمود: «إِنَّ اللهَ اصْطَفی...» و وجود ایشان در زمرة ذرّیة پاك، از این سخن متعال فهمیده می‌شود: «ذُرِّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ» فرزندانی كه بعضی از آنان از [نسل] بعضی دیگرند.15

در حدیثی امام صادق(ع) فرمودند:

«خداوند «ارواح» ما را از نور عظمت خویش آفرید. آنگاه آفرینش ما را به گونه‌ای، هستی بخشید و از طینت زیر عرش صورتگری كرد؛ به طوری‌كه وجود ما خزانه‌ای برای تمام مخلوقات الهی (یعنی خزانة تمام علوم و اسرار عالم هستی) شد و آن نور را در آن (صورت مثالی) كه به اصطلاح، كالبدها بود، جایگزین ساخت و ما مخلوق و بشری نورانی شدیم؛ حال آنكه برای هیچیک از مخلوقات، آنچه را كه خداوند در ما نهاده بود، قرار نداد و ارواح شیعیان ما را از طینت ما آفرید و بدنشان را از گلی در خزانة پوشیدة پایین‌تر از گل ما و خداوند هیچ‌كس را جز انبیا از خلقت ایشان بهره‌ای نداد و ...»16

این روایت، ضمن بیان سلسله و ترتیب خلقت نوری مخلوقات و افضلیّت و اشرفیّت محمّد و آل‌محمّد(ص) نسبت به سایرین، بیان می‌كند كه اوصاف محمّد و آل‌محمّد(ص) به دلیل نشئت گرفتن مستقیم از نور عظمت پروردگار، آن صفات در وجودشان متمركز است و جملة افعالی كه از آنان صادر می‌شود، ناشی از اوصاف آنهاست؛ در حالی‌که سایرین، غیر ایشان پس از انجام اعمال و اجرای اوامر و نواهی و متخلّق شدن به اخلاق الهی حائز آن صفات می‌شوند؛ به عبارتی، تمامی اسماء و صفات حضرت حق در وجود نوری، غیبی و ملكوتی حضرات معصومان(ع) مندرج است.

امام رضا(ع) در بیان امر امامت، در فرازی از سخنان بلند خودشان در «مسجد جامع مرو» فرمودند:

«إِنَّ الْإِمَامَةَ هِیَ مَنْزِلَةُ الْأَنْبِیَاءِ و ...؛

هر آینه، امامت، منزلت انبیا و ارث اوصیاست.»

«إِنَّ الْإِمَامَةَ خِلَافَةُ اللهَِ وَ خِلَافَةُ الرَّسُول(ص) ...؛17

هر آینه، امامت، خلافت خداوند و خلافت رسول(ص) است و مقام امیرالمؤمنین(ع) و میراث حسن و حسین(ع) است و ...»

در امتیاز خلقت پیامبران و امامان نسبت به سایرین، روایتی است از حضرت امام سجّاد(ع) كه فرمودند:

«به حقیقت خداوند، قلب‌ها و بدن‌های پیامبران را از سرشت علّیین آفرید.»18

امام صادق(ع) نیز دربارة سرشت اهل بیت(ع) و علوّ مقام و مرتبة روحی ایشان، می‌فرمایند:

«إِنَّ اللهَ خَلَقَنَا مِنْ أَعْلَی عِلِّیِّین ...؛19

همانا خداوند ما اهل بیت را از علّیین20 آفرید و ارواح ما را از بالاتر (بالای) آن خلق كرد. ارواح شیعیان ما را از علّیین و پیكر آنان را از پایین آن آفرید. پس قرابت و نزدیكی میان ما و شیعیان ما از این جهت است و دل‌های ایشان مشتاق ماست.»

نتیجه آنكه، محمّد و آل‌محمّد(ص)، به عنوان مصطفی و مجتبی، از سوی حضرت حق، صاحب علوّ مقام و عزّت بی‌مانند در خلقت نوری‌اند كه به واسطة اشرفیّت نسبت به سایرین، صاحب امامت كلّیه‌اندو خلافت بر زمین را از رسول اكرم(ص) به ارث برده‌اند.

همین برتری، آنان را به عنوان ولیّ‌الله، صاحب شأن «ولایت كلّیه» نموده تا در سمت امامت، ریاست خلق روزگار را عهده‌دار شوند و به عنوان خلیفة‌الله، منظور نظر حضرت حق را در خلق هستی، محقّق سازند. از این‌روست كه می‌توان گفت: منظور اصلی و حكمت نهایی خلقت، بدون امامت و خلافت اینان، به عنوان خلفای پیامبر آخرالزّمان صاحب كتاب جهانی و دین جهانی، محقّق نخواهد شد.

امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«پس از آنكه پیامبر(ص)، علی (ع) را در غدیر خم به خلافت منصوب كرد، خبر این واقعه در همه جا منتشر شد. نعمان‌بن حارث فدی (كه از منافقان بود) خدمت پیامبر(ص) آمد و گفت: به ما گفتی که به توحید و نفی بت‌ها و رسالت تو شهادت دهیم. دستور به جهاد، حجّ، روزه، نماز و زكات دادی. همه را پذیرفتیم؛ امّا تو به اینها قناعت نكردی و این پسر (علیّ‌بن ابی‌طالب) را جانشین خود كردی و گفتی: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاه». آیا این سخن از توست یا دستوری از جانب خداست؟

پیامبر(ص) فرمودند:

«قسم به خدایی كه معبودی جز او نیست! ولایت علی(ع) پس از من، از ناحیة خداوند است.»

نعمان روی برگرداند؛ در حالی‌كه می‌گفت:

خداوندا! اگر این سخن حق است و از ناحیة توست، سنگی از آسمان بر ما بباران.

«اللهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَیْنا حِجارَةً مِنَ السَّماء .»21

هنوز سخنش تمام نشده بود كه سنگی از آسمان آمد و بر سر او خورد و او را هم‌چنان بر جای خود بكشت.»

و خداوند تعالی این آیه را فرستاد:

«سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ٭ لِلْكافِرینَ لَیْسَ لَهُ دافِعٌ؛22

سائلی عذاب را درخواست كرد. پس برای كافران دفع كننده‌ای نیست.»

مرحوم علّامه امینی در كتاب «الغدیر» این آیات را كه مربوط به جانشینی پیامبر(ص) و ولایت علیّ‌بن ابی‌طالب(ع) است، از سی نفر از علمای معروف اهل تسنّن نقل می‌كند.23

ابوالفتوح رازی در تفسیرش در این‌باره می‌گوید:

ابواسحاق ثعلبی مفسّر و امام اصحاب حدیث در كتاب تفسیر خود كه آن را «كشف و بیان» نام گذارده، آورده است كه سفیان‌بن عینیه دربارة شأن نزول آیة «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» سؤال كرد كه دربارة چه كسی نازل شده است؟

سفیان به شخص سائل گفت: از مسئله‌ای پرسش كردی كه قبل از تو، هیچ‌كس از من، آن را نپرسیده است ... سپس ماجرا را نقل می‌كند.24

این آیات، تفاسیر و روایات نقل شده دربارة شأن نزول این آیات كه از طرق مختلف، توسط علما و مفسّران اهل سنّت و شیعه نقل شده، سندی است در حقّانیت ولایت و امامت علی(ع) و حضرات معصومان(ع) كه پس از ایشان، جملة انبیا، اوصیا و مردان صاحب منصب حقیقی امامت و خلافت بودند و هرچند این منصب حسب ظاهر غصب شد، لیكن این منصب تا ابدالآباد، دربارة ایشان جاری است كه با خلافت و امامت امام عصر(ع) در عصر ظهور، همة شئون ویژة آن، محقّق خواهد شد. ان‌شاءالله

پی‌نوشت‌ها: