تبیین مفهوم بن‌بست خانواده به کمک سینما

صفحات چاپی ۶۰ تا ۶۲

مطالعه در کتاب‌خوان

همان‌طور که فوکو اعلام کرده بود، لیبرالیسم آخرین راه بشر برای رسیدن به سعادت دنیوی بوده و آخرین مانع خود را پس از فروپاشی «شوروی»، اسلام می‌دانست و این‌طور می‌پنداشت که لیبرالیسم این مانع را نیز از سر راه خود بر می‌دارد؛ امّا لیبرالیسم با مشکلات عدیده‌ای در تمدّن‌سازی روبه‌رو است. در این مطلب، سعی بر آن است که لیبرالیسم را از منظر خانواده با بررسی سبک خاصّی از فیلم‌های آمریکایی که حدّاقل هر سال یکی از آنها با بهترین کیفیت و با بازیگران نام‌آشنا راهی سینماهای آمریکای شمالی و سپس جهان می‌شود، بررسی کنیم.

ایدئولوژی‌های مختلف، هنگامی که مبنی عملکرد قرار می‌گیرند، باید در تمام ابعاد زندگی دنیوی انسان، برنامة خاصّی را ارائه دهند. به زبان دیگر، از درون هر ایدئولوژی، سبک زندگی خاصّ همان تفکّر بیرون می‌آید. لیبرالیسم به عنوان آخرین راه پیش روی مغرب زمین در حال حاضر، بهترین سبک زندگی موجود خود را در کشور «آمریکا»، تحت عنوان سبک زندگی آمریکایی، پیاده کرده است؛ امّا اینکه به چه میزان می‌توان آن را داشت که در زندگی دنیوی، انسان را به کامیابی برساند، موضوعی است که امروزه دست‌خوش نقدهای بنیادی از طرف صاحب‌نظران و متفکّران شده است. از این جهت می‌توان سینما را یکی از ابزارها برای بیان انتقادهای موجود به این سبک زندگی دانست.

اگر بخواهیم ردّ پای این سبک انتقادات را در سینما دنبال کنیم، به سال 1999م. و فیلم سینمایی «زیبای آمریکایی» (American Beauty) می‌رسیم. در این فیلم از هم پاشیده شدن خانوادة مدرن، از بین رفتن اصول اخلاقی مدرن، ولنگاری افراد متأهّل و در مجموع، گذر از مدرنیسم و پست مدرنیسم در سبک زندگی آمریکایی را مشاهده می‌کنیم. پیام اصلی این فیلم در انتهای آن و در سکانس فوق‌العادّة باد پاییزی که کیسه‌ای را با خود به هر سویی می‌کشید، نهفته است. این سکانس استعاره‌ای است از انسان غربی که خارج از هر چارچوب مفهومی، با در نوردیدن تمام خطوطی که انسان را انسان می‌کند، آزادانه و پیرو هوای نفس به هر سوی که می‌خواهد، حرکت می‌کند. در فیلم «زیبای آمریکایی» رابطة نامشروع پدر با دوست فرزند خود، تا رابطة مادر متأهّل با همکار خود و بی‌توجّهی همسر به این موضوع، به تصویر کشیده شده است تا هرچه بیشتر، از هم پاشیده شدن خانواده و تعاریف آن در جوامع مدرن را به تصویر بکشد. تغییر اهداف پدر خانواده و همچنین مادر در زندگی و آن هم در میان‌سالی، سردرگمی نسل جوان و موارد بی‌شمار دیگر، همگی در این فیلم به طور هنرمندانه‌ای به تصویر کشیده شده است. در این فیلم، پیام محوری در شخصیّت‌شناسی دختر جوانی خلاصه می‌شود که قصد برقراری رابطه با پدر دوست خود را دارد و در سرتاسر فیلم برای پدر دوست خود عشوه‌گری می‌کند. در سکانسی که قرار است پدر با این دختر رابطة جنسی برقرار کند، دختر اعتراف می‌کند که تا به حال رابطة جنسی

صفحهٔ ۶۱

نداشته و باکره است. اگر زن را نماد سرزمین و این دختر را به عنوان رؤیای آمریکایی در نظر بگیریم، تنها پیامی که ما به آن می‌رسیم این است که رؤیای آمریکایی از دور و برای کسی که از بیرون تماشاگر آن است، بسیار فریبنده می‌نماید؛ امّا از داخل، توهّمی بیش نیست و همة آن ادّعاها، تو خالی است. این فیلم با دریافت پنج جایزة اسکار، شش جایزه از مراسم بفتا و سه جایزة گلدن کلاب و در مجموع با 150 نامزدی و 89 جایزه در سال 1999م. بهترین فیلم سال شناخته شد.

از این تاریخ به بعد، به ویژه در چند سال اخیر و معمولاً نزدیک به تعطیلات کریسمس حدّاقل یک فیلم شاخص با بازیگران قوی و داستان تقریباً مشابه در سینماهای آمریکا، در ژانر خانواده به روی پرده می‌رود و در تمامی این فیلم‌ها اِلمان‌های ثابتی وجود دارد. می‌توان گفت این فیلم‌ها هر سال در حال بیان اعترافی هستند که فیلم «زیبای آمریکایی» به بهترین شکل، آن را عنوان کرده است. بیان این موضوع که لیبرالیسم در کارکرد مدرن و پست مدرن، توان ارائة سبک زندگی کامل و جامع را ندارد.

سه فیلم «اینجا جایی است که تو را رها می‌کنم» (اکران سال 2014م.)، «عروسی بزرگ» و «آگوست: اوسیج کانتی» (اکران سال 2013م.) را مورد بررسی قرار می‌دهیم.

این سه فیلم در مدّت 15 ماه گذشته اکران شده‌اند و هر سه از تم مشابهی برای بیان مطلب خود استفاده می‌کنند. ابتدایی‌ترین مورد که این سه فیلم را در یک دسته‌بندی قرار می‌دهد، پوستر این فیلم‌ها است. همان‌طور که واضح است هر سه پوستر شبیه به یکدیگر طرّاحی شده‌اند و موضوع نیز خانواده است. در یکی به بهانة عروسی، خانواده‌ای که سال‌ها است همدیگر را ندیده‌اند، به دور هم جمع می‌شوند. در دیگری به دلیل فوت پدر و در آخری به دلیل گم شدن مادر، فرزندان خانواده در خانة پدری خود جمع می‌شوند. از موارد تکراری در همة این فیلم‌ها این است که اعضای خانواده، که زمانی در کنار پدر و مادر و در همین خانه‌ها با هم زندگی می‌کردند و هر روز همدیگر را می‌دیدند، به محض رسیدن به هیجده سالگی از خانة پدری می‌روند و دیگر حتّی همدیگر را نمی‌بینند؛ مگر به دلایلی همچون مرگ پدر!

در یک سوم میانی این سبک فیلم‌ها، وقتی اعضای خانواده همدیگر را ملاقات می‌کنند، از تعاملات بین آنها، گرفتاری‌ها و مشکلات هر یک نمایان می‌شود؛ به طور مثال در فیلم «اینجا جایی است که رهایت می‌کنم»، پس از مرگ پدر و جمع شدن اعضای خانواده، متوجّه می‌شویم که یکی از پسران متوجّه خیانت همسرش به خود شده، پسر دوم که از مشکلات روانی رنج می‌برد، با زن روانشناسی ازدواج کرده که از او بسیار بزرگ‌تر است، پسر سوم با مشکل عدم باروری همسر خود مواجه است. دختر خانواده با وجود داشتن دو فرزند، به هیچ وجه رابطة خوبی با همسر خود ندارد و در یک کلام، تمام اعضای خانواده، حتّی مادر دچار مشکلات عدیده در زندگی روزمرّه و جداگانة خود هستند. در سبک زندگی حال حاضر غرب، مفهوم خانواده با کارکردی که انسان ایرانی در ذهن خود دارد، وجود ندارد. اینکه اعضای خانواده و اقوام در مشکلات به کمک یکدیگر بیایند یا با ازخودگذشتگی به یکدیگر کمک کنند، جایگاهی در سبک زندگی آمریکایی ندارد و سینما این موضوع را به نحو احسنت نشان داده است.

در این سبک فیلم‌ها، زنا و رابطة نامشروع زن و مرد متأهّل خارج از چارچوب خانواده بسیار عادی و توجیه‌پذیر دیده می‌شود. در فیلم «اینجا جایی است که رهایت می‌کنم»، به مدّت 100 دقیقه، در مجموع پنج زنا توسط فرزندان خانواده و یک رابطة همجنس‌گرایانه، آن هم توسط مادر فیلم به تصویر کشیده می‌شود.

سینماگر غربی خود را موظّف می‌داند که در اثر سینمایی خود، در پایان راه حلّی ارائه دهد. در واقع دلیل ساخت اثر خود را ارائة الگوی جایگزین می‌داند؛ امّا در این سبک فیلم‌ها، از پایان خوش یا راه حل برای این مشکلات خبری نیست. در این سه اثر، فیلم با بی‌جواب گذاشتن مشکلات پیش آمده و ادامة زندگی به صورت موجود، توسط شخصیت‌های داخل فیلم، به پایان می‌رسد. دلیل نبود پایان خوش، نبود راه‌حلّ اساسی در تفکّر لیبرالیسم برای رهایی از این مشکلات است که غرب، خود امروز به طُرُق مختلف در حال عنوان آن است.

در یک کلام، می‌توان گفت صحنة پایانی فیلم «زیبای آمریکایی» که با کشته شدن پدر خانواده، آن هم با لبانی خندان از آزادی به دست آورده و رضایت از زندگی خود، به اتمام می‌رسد، صحنة انتهایی فیلم‌های چند سال اخیر است که پس از آن شادی به وجود آمده در بن‌بستی بی‌جواب، مجبور به زندگی کردن در شرایط موجود هستند.

صفحهٔ ۶۲