تعریف
اگر بخواهیم از واژة سبک زندگی، فهمی مشترک پیدا کرده و جایگاه این واژه را مشخّص کنیم، احتیاج به یک تعریف کامل و جامع داریم که علاوه بر بیان معنای سبک زندگی، اطّلاعات دقیقی از ریشه و درون‌مایة آن نیز در اختیار ما بگذارد. این تعریف باید به ما قدرت تشخیص و انتخاب بدهد.
سبک زندگی، یعنی طریقة زیستن. زیستن به معنی زندگی روزانه. سبک زندگی، یعنی قبول یک سری قوانین برای زیستن. در هر آیین و دین و مسلکی که باشید، با هر نوع تفکّر دینی یا غیردینی، شما با مجموعه‌ای از بایدها و نبایدها سروکار دارید که یا خود آنها را تبیین کرده‌اید یا با انتخاب آزادانه، از قوانین موجود پیروی می‌کنید. به محض قبول این قوانین، شما برای اختیار خود، محدودیتی را ایجاد می‌کنید. در واقع، قوانین برای مشخّص کردن خطوط قرمز و شکل دادن به حوزة اختیارات و عملکردهای شماست. شما طریقة زندگی کردن خود را می‌توانید عوض کنید؛ امّا نمی‌توانید بدون سبک زندگی، زندگی کنید.
ساده‌ترین دلیل بر این مدّعا را می‌توان از زبان فیلسوف غربی، جان لاک، بیان کرد که می‌گوید: انسان موجودی اجتماعی است و برای بقا، نیازمند دیگر افراد جامعه می‌باشد تا به کمک آنها به زندگی خود ادامه دهد. یک لحظه خود را در دنیا تنها فرض کنید. در جایی که وظیفة تهیة تمام مایحتاج زندگی بر دوش خودتان است. وظیفة تأمین لباس، کفش، مسکن، غذا، امنیّت و... همه با شماست. حال خود را در جامعه‌ای فرض کنید که بعضی از وظایف خود را به گردن دیگران قرار داده‌اید و در عوض، بخشی از نیاز دیگران را شما تأمین می‌کنید. شما برای جابه‌جایی از افرادی استفاده می‌کنید که شغل رانندگی را انتخاب کردند، در خیابان‌هایی تردّد می‌کنید که کسی دیگر آن را با آسفالت پوشانده، به جای مراجعه به مزرعه، برای تأمین غذا، کسی آنها را برای شما آورده و در جایی، به نام مغازه، کسی از صبح تا شب نشسته تا نیاز شما را پاسخ دهد. همة اینها شما را مجبور می‌کند که از قوانینی پیروی کنید؛ هم در بُعد اجتماعی، هم در بُعد فردی. به گفتة فیلسوف ملحد، لاک، افراد جامعه، بخشی از آزادی خود را در اختیار جامعه و حکومت می‌گذارند تا بتوانند از بقیة آزادی خود استفاده کنند. شما به هنگام قرمز بودن چراغ، صبر می‌کنید تا وقتی که چراغ سبز شد با آزادی و خیال راحت از خیابان عبور کنید.
به دنبال ریشه‌ها
سبک زندگی، روبنایی است از تفکّرات مختلف. ابتدا باید یک ایدئولوژی و اعتقاد وجود داشته باشد که بر اساس آن، افرادی طرح کلّی و قوانین را از آن طرح کلّی بیرون بکشند و به آن، سبک زندگی را اطلاق کنند. در حال حاضر، دو ایدئولوژی در جهان باقی مانده که توانایی تبیین سبک زندگی را دارند.
با قبول این پیش فرض که خدایی خالق وجود دارد، وقتی به طول تاریخ بشر نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که خالق در هر دوره و برای هر تمدّن و جامعه‌ای، مجموعه‌ای از قوانین را تعیین کرده تا توسط آنها، به حیات و زندگی خود ادامه بدهند. در واقع، خالق نحوة درست عمل‌کردن را به مخلوق خود یاد داده که اگر غیر از این می‌بود، آن وقت باید به خالق بودن او شک می‌کردیم. در هر دورة زمانی، با تغییر و پیشرفت‌های صورت گرفته و هر چه بیشتر رشد کردن بشر، قوانین پیچیده‌تر و کامل‌تر می‌شده‌اند. چهار شریعت و صد و بیست هزار پیامبر برای تبلیغ و تبیین آن، گواه این موضوع است. این شیوه ادامه داشت تا هنگامی که خداوند برنامة آخر خود را برای بشر فرستاد و تأکید کرد که این برنامه، جامع تمام نیازهای بشر تا زمان برپایی قیامت است و این قوانین با گذر زمان منسوخ نشده و با ورود به فرهنگ‌ها و سرزمین‌های مختلف تغییر نمی‌کند. از این‌رو دیگر احتیاجی به پیامبر دیگری وجود ندارد. از اینجا به بعد تاریخ را در دو شاخه پیگیری می‌کنیم: یکی شاخة اروپایی و دیگری شاخة اسلامی با محوریت خاورمیانه.
دوران رنسانس در غرب، با یک انتخاب آغاز شد. انتخاب اینکه به جای استفاده از قوانین تحریف شدة مسیح که ناکار آمدی خود را نشان داده است، خود بشر به تبیین قوانین بپردازد. البتّه باید به دو نکته دقّت کرد. مسیح(ع) هیچگاه ادّعا نکرده بود که آیین و روش او، آخرین از نوع خود است؛ بلکه برعکس، او وعدة پیامبر خاتم(ص) را نیز داده بود. در واقع بیان کرده بود که ای مردم! این برنامة فعلی، موقّتی است تا خداوند آخرین برنامه و قوانین خود را برای شما بفرستد؛ امّا مردم مغرب زمین، آیین مسیح را که برای دوران خودش بود، سر لوحة اعمال و سبک زندگی خود قرار دادند و شد، آنچه شد و دوران سیاه و تاریک موسوم به قرون وسطا رقم خورد. این دوره آن‌قدر شرم‌آور بود که وقتی بزرگان تاریخ نگار و اندیشمندان به این هزار سال می‌رسند، چشم از آن پوشیده و یکباره ده قرن به جلو می‌روند. این استفادة غلط از دین مسیح(ع) سبب شد تا مغرب زمین از خدامحوری تحریف شده و غلط دین مسیحی به انسان محوریِ بشری روی آورند که دارای نفس بوده و به واسطة آن بسیار ضعیف‌تر از آن است که بتواند راه درست زندگی را برای خود تبیین کند.
برای تمدّن و جامعه‌سازی، نیاز به یک ایدئولوژی است تا از درون آن، سبک زندگی برخیزد و چون مغرب‌زمین به خدای تحریفی مسیحی پشت کرده بود، دست به دامن اندیشمندان خود شد و در هر دوره، با اتّکا بر آرا و نظرات فیلسوفان خود، جامعه را شکل داد و قوانین برگرفته از همین تفکّرات را سرلوحة تعاملات خود قرار داد و در کمتر از پانصد سال، توانست به یک سبک زندگی جامع (به معنای در بر دارندة دستورالعمل در تمام شقوق زندگی) که نه برگرفته از صلاحدید خداوند، بلکه از نوع دید انسان نشئت گرفته بود، برسد و پر واضح است که وقتی انسان خود ناقص و ضعیف است، نمی‌تواند چیزی کامل را بسازد.
در خاورمیانه نیز که خداوند آخرین دستورالعمل خود را برای بشر فرستاده بود، میراث‌داران آن، از راه حق خارج شدند و به بیراهه رفتند تا در قرن گذشته، ایرانیان با ادّعای اینکه به دنبال پیاده کردن دین خدا در زندگی دنیوی هستند، به پا خاسته و برای اقامة اسلام قیام کردند.
همان‌طور که واضح است، در ریشه و بطن این دو سبک زندگی، دو پارادایم (چارچوب مفهومی) وجود دارد؛ دو اعتقاد و ایدئولوژی که هر کدام از این دو، به یک نوع از مرام و مسلک می‌رسند. یکی خدا را مرکز قرار داده و همه چیز را با خدا معنی می‌کند؛ مثل آنکه سوزن پرگار را خدا در نظر بگیریم و سپس دایره‌ای به دور آن بکشیم؛ آن دایره با مرکزیت خدا معنا پیدا می‌کند. در طرف دیگر، مرکز انسان در نظر گرفته شده و همه چیز با او تعریف می‌شود؛ حتّی خدا! هر یک از این دو تفکّر، مجموعه‌ای از بایدها و نبایدها را تعریف می‌کنند که به نام سبک زندگی می‌شناسیم.
اومانیسم و انسان محوری، سبک زندگی آمریکایی به ما می‌دهد. به این دلیل آن را آمریکایی می‌نامیم که نتیجة تمام تلاش‌های فیلسوفان مغرب‌زمین در پانصد سال گذشته در حال حاضر در آمریکای شمالی فرصت ظهور و بروز کامل پیدا کرده و سپس به مقدار زیاد و کم در کلّ اروپا و حتّی آسیا گسترده شده است و در سمت مقابل، سبک زندگی‌ای وجود دارد که امروز به وجود نیامده؛ بلکه از زمان تکمیل و عرضة آن، بیش از 1400 سال می‌گذرد و فقط تا امروز، مغفول مانده است، یعنی سبک زندگی محمّدی(ص)؛ سبک زندگی‌ای که امروزه شاید تا حدودی در بُعد فردی اجرایی شود؛ امّا در گسترة جامعه، اجرایی نمی‌شود و از آنجایی که فرد از جامعه جدا نیست، میزان تأثیرگذاری آن روی فرد را کم کرده و حتّی در خیلی موارد، جامعه اجازة اجرای آن را به فرد معتقد نمی‌دهد.
بدیهی است که این دو سبک زندگی نیاز به یک بستر و جامعه دارند تا در آن به عمل در بیایند. اگر سبک زندگی بر مبنای فلسفة اومانیسم باشد، در جامعه‌ای توان کارکرد را دارد که در علوم اجتماعی امروز به آن «جامعة مدنی» می‌گوییم و دارای مشخّصات و ویژگی‌های بسیار کاملی است و اگر سبک زندگی، قرآنی باشد، طبق فقه اسلامی، نیاز به جامعه‌ای، تحت عنوان «جامعة هجری» دارد؛ به این معنی که افراد جامعه این نکتة محوری و کلیدی را در نظر داشته باشند که این دنیا، محلّ هجرت به دنیای آخرت می‌باشد. پر واضح است که اگر مردمی به گذرا بودن خود در این جهان اعتقاد داشته باشند، هر چه انجام می‌دهند، به مثابه این است که دنیا مزرعة آخرت است و این جامعه‌ای است که محلّ هجرت واقع می‌شود.
لازم به ذکر است که در بالاترین قسمت این پلت تطبیقی، بشر جامعة مدنی که با قوانین اومانیستی زندگی می‌کند، تمام تلاش خود را برای آیندة بهتر می‌نماید؛ امّا افراد جامعة هجری که از قوانین سبک زندگی قرآنی پیروی می‌کنند، تلاش خود را معطوف به عقبا و آخرت می‌کند نه دنیا.
با در نظر گرفتن این موارد، پر واضح است که سیستم‌های حکومتی مورد نیاز برای جامعة هجری نمی‌تواند از درون جامعة مدنی گرفته شود و اگر این کار را کردیم (که کردیم) آن وقت، جامعة مورد نظر ما هجری نیست؛ بلکه مدنی است؛ به طور مثال، جامعة مدنی که برای او فقط آینده معنا دارد، وزارتی با نام بهداشت دارد که به درمان جسم انسان برای عملکرد بهتر در این دنیا می‌پردازد؛ ولی اگر به دنبال تشکیل همین نهاد در جامعة هجری هستیم، باید علاوه بر این وزارت خانه، جایی دیگر را نیز در نظر بگیریم که به درمان روح آدمی بپردازد (پر واضح است که روان‌شناسی به هیچ وجه جامع نیازهای روحی انسان نیست. چون علمی است، برگرفته شده از ایدئولوژی انسان‌محور، نه خدامحور) یا به عنوان مثالی دیگر، در کنار نهادی به عنوان شورای عالی امنیّت ملّی که برگرفته از جامعة مدنی است، نیاز به شورای عالی سعادت ملّی است تا به فکر ایجاد حاشیة امن برای به سعادت رسیدن بشر باشد.
با توجّه به آنچه گفته شد، امید آن داریم تا در سایة اسلام و قوانین عالی آن، جامعه‌ای درخور و شایستة منتظران حضرت مهدی(عج) بسازیم تا الگویی برای سایرین نیز باشد. ان‌شاءالله