شعور و شناخت لازمة برگزاری مراسم مذهبی و مهدوی است

مریم یکرنگی

انسان‌ها اعتقادات وعقاید مختلفی دارند و تحت تأثیر این اعتقادات زندگی می‌کنند. چقدر خوب است که عقاید انسان‌ها با بصیرت و دانایی شکل بگیرد و تحت تأثیر خرافه‌ها و باورهای نادرست نباشد. این امر، به ویژه در دنیای امروزی، از اهمّیت بیشتری برخودار است؛ زیرا حضور رسانة دیداری و شنیداری و اینترنت می‌تواند به بازتاب و گسترة بیشتر باورهای نادرست دامن بزند. در زمینة برگزاری مراسم مذهبی که بخشی از اعتقادات افراد جامعه را نیزدر برمی‌گیرد. داشتن آگاهی و بصیرت، امری کاملاً ضروری به نظر می‌رسد و افراد قبل از هر گونه فعّالیت در این زمینه‌ها باید دامنة دانش خود را بالا ببرند تا مانع از هرگونه سوءاستفاده‌های فرهنگی در این‌باره شوند.

مکتب شیعه، مکتب پویندگی در سایة عشق به محمّد مصطفی(ص) و خاندان عصمت و طهارت است. مکتبی که با اندیشه و عشق به ائمّه(ع)، معنا می‌یابد و معتقدانش چشم به راه ظهور منجی عالم بشریّت هستند. این اندیشه که باید پیرو ولایت بود و از گناه و معصیت دوری نمود و با توسّل به خاندان عصمت و طهارت گام در وادی دوست نهاد، از اصول اعتقادی شیعه است.

امّا از آنجا که متأسّفانه درطول تاریخ، همواره ظلم، دست تعدّی از آستین بیرون کشیده و چهرة نورانی حق را به انواع حیله‌ها مخدوش نموده است، اندوه بسیاری سینه‌های دوستداران حق را غبارآلود کرده و اشک تنها راه زدودن غبار از دل بوده است.

دل، تاب ظلمی را که توسط ظالمان بر انسان‌های برگزیدة خدا روا داشته شده است، ندارد. چشم، چشمه‌سار اندوه است، آنگاه که می‌بیند پهلوی دردانة رسول الله(ص) به درد می‌آید و معصومانه، علی(ع) را فرا می‌خواند که: «علی جان! خودت مرا غسل بده و دفن کن. شب مرا دفن کن، نمی‌خواهم کسانی که به من ظلم کرده‌اند، در تشییع جنازة من شرکت کنند.»1

فریاد و فغانت به آسمان می‌رود، آن لحظه که شمشیر بی‌رحمی فرزندان ابی‌سفیان در «کربلا» به روی نور دیدة پیامبر(ص) کشیده می‌شود و سربریدة آنکه روزگاری برگزیدة پیامبران بر گلوگاهش بوسه می‌زد، چون خورشیدی بر نیزه‌های جاهلان عصر بالا می‌رود تا برآسمان عزّت و شهامت و حماسة خورشیدی جاودانه باشد.

دلت می‌شکند و از چشمانت خون می‌بارد، آنگاه که گلوی شیرخوارة حسین(ع) را می‌بینی که به تیر بی‌رحم‌ترین جلّاد تاریخ دریده می‌شود و حالا که سال‌ها از آن روزگاران می‌گذرد، هر سال در هر کوی و برزن، همچنان به یاد آن روزگاران فغان و غوغا برپاست که:

یا فاطمه من عقدة دل وا نکردم

گشتم ولی قبر تو را پیدا نکردم

و هنوز دردی تسکین نیافته، دردی دیگر بر پیکر دردمند تاریخ زبان می‌گشاید که:

باز این چه شورش است که در خلق عالم است

باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است

و این‌گونه است که پرچم‌های سیاه نیمه‌برافراشته، به اندوه بهترین آدمیان عالم به سوگ می‌نشینند؛ امّا هنوز دلت جایی خوش است. نور امیدی در تاریکی می‌درخشد. اگرچه دلت از ظلم و تعدّی خون می‌شود، امّا می‌دانی و یقین داری که روزی او که از تبار برگزیدگان است، با پرچم «لا اله الا الله» می‌آید.

می‌گویند بیش از همه، به جدّ بزرگوارش شبیه است. این جهان‌گشای عدل گستر، روزی نه چندان دور می‌آید. تا مرهمی بر زخم‌های کهنه باشد و این باور شیعه است. باوری که بارقة نور امید را در دل و جان پیروان حقیقی این مکتب زنده می‌کند و به آنها جان می‌بخشد.

امّا در بزرگداشت‌هایی که هرساله بر محور همین باورها شکل می‌گیرد، اگرچه نیّت برگزارکنندگان آن، عشق به خاندان عصمت و طهارت است، امّا بنا به دلایلی، آسیب‌های بسیاری نیز بر آن وارد است. گاه در مراسمی مذهبی که عمده‌ترین هدف آن، معرفی ائمّه(ع)، فرهنگ سازی و نشان دادن مظلومیت‌ها است، به دلیل عدم شناخت و مطالعة کافی، ازالفاظ خلاف شأن اهل بیت(ع) استفاده می‌شود، بدون اینکه فرد گوینده از مفهوم جمله‌ای که عنوان می‌کند، آگاه باشد و این خود جای بسی تأسّف است.

استفاده از اشعار نامناسب در آیین‌های مذهبی و عزداری‌ها، یکی دیگر از آسیب‌هایی است که می‌توان از آن یاد کرد که متأسّفانه دون شأن این‌گونه مراسم است. امّا مهم‌ترین مسئله‌ای که به نظر، باید به جدّیت به آن پرداخته شود و مورد توجّه قرار گیرد، این است که دربارة هیچ بزرگی، مطلبی بدون سندیّت درست و قابل قبول بیان نشود؛ زیرا بیان این‌گونه مسائل دربارة افرادی که مورد نظر ماست و از جایگاه بسیار بالایی در نزد افراد جامعه و اذهان عمومی برخوردارهستند، می‌تواند کاملاً نتیجة عکس داده و حتّی موجب سوءاستفادة کسانی شود که با فرهنگ و اعتقادات ما دشمنی دارند.

حتّی در برخی موارد، نوحه‌هایی که خوانده می‌شود، ممکن است با هدف مراسم مذهبی هم‌خوانی نداشته باشد.

بنابراین از آنجایی که مذهب و آیین‌های مذهبی در جامعة ما، از جایگاه والایی برخوردار می‌باشند، باید شأن آنها رعایت شود و تفکّر و رفتاری منطقی و الگو ساز بر آنها حاکم باشد. گریه کردن و برون‌ریزی عاطفی اگرچه امری مهم برای علاقه‌مندان به این بینش است، امّا نباید به هر قیمتی باشد؛ زیرا اشک ریختن برای معصومان و بزرگان دینی، اگر با شعور و بصیرت و بینش اجتماعی معقول همراه نباشد، پسندیده نیست.

مدّاح یا روضه‌خوان حق ندارد به صرف گریاندن افراد از بیانات و داستان‌هایی بهره بگیرد که سندیّت ندارند. استفاده از یک یا چند منبع در این زمینه، ضروری به نظر می‌رسد. درغیر این صورت، ممکن است سخنان او نتیجه‌ای مفید در بر نداشته باشد. البتّه برای بررسی آسیب‌شناسی آیین‌های مذهبی، باید مسئله را از جهات مختلف محتوایی نیز مورد توجّه قرار داد.

امّا نکته‌ای که نباید از دیده پنهان باشد، این است که لازم است در این‌گونه مراسم و عزاداری‌ها، با دقّت کافی از تحریف‌هایی که ممکن است ابزار فرهنگی دشمن علیه ما باشد، به شدّت پرهیز کرد.

نهضت اباعبدالله(ع) نسبت به دیگر نهضت‌ها از اهمّیت ویژه‌ای برخوردار است؛ زیرا در مراسم عزاداری امام حسین(ع) گاه حرکت‌هایی مشاهده می‌شود که از اوج ارادت و عشق حکایت دارد. اگر این حالت‌ها و عشق و محبّت‌ها در مسیر صحیح هدایت شود، اثر سازنده و مثبتی به همراه دارد.

باید هوشیارانه از تحریف‌ها و پیرایه‌های لفظی و معنوی که آگاهانه و ناآگاهانه سیمای حماسی و تابناک عاشورا را در هاله‌ای از ابهام فرو می‌برد و فرهنگ گلرنگ شهادت را بد جلوه می‌دهد و از صلابت و پیام‌دهی و خیزش‌آوری عاشورا و از فحوای بلند توحیدی آن می‌کاهد، جلوگیری کرد.

از طرف دیگر، باید توجّه داشت که بیشترین سرمایه‌گذاری استعمار از لحاظ دین‌ستیزی، با درک حقایق موجود در ادیان و مکاتب، پیرامون جهان تشیّع صورت می‌پذیرد. از این‌رو، ما باید در برگزاری هرگونه مراسم مذهبی و دینی و حتّی در عزاداری‌ها، جانب احتیاط را رعایت کرده و از رفتار نابخردانه که ناشی از عدم آگاهی لازم است، پرهیز نماییم. اگر خدایی ناکرده یک رفتار ناصحیح از ما، حربة دشمنان فرهنگی‌مان شود، آنها با همة توان خود، راه تخریب ما را در پیش خواهند گرفت.

لازم است کسانی که در زمینه‌های برگزاری مراسم مذهبی یا حتّی برگزاری مراسم عزاداری‌ها فعّالیت می‌کنند، اهمّیت کار خود و اینکه این مسئله چه نتیجة فرهنگی‌ای را در بردارد، کاملاً آگاه باشند؛ زیرا حضور در این زمینه‌ها، نیازمند آگاهی و دانش است و بدون دانش کافی نباید در این عرصه‌ها گام نهاد؛ زیرا ممکن است موجب تحریف در این زمینه شویم که امری بسیار آسیب‌ساز و خطرناک است و حتّی رهبر معظّم انقلاب نیز دربارة تحریفات عاشورا، به این مهم اشاره دارند و دربارة آن این‌گونه متذکّر شده‌اند:

تحریف حماسة عاشورا باید زدوده شود. نگذارید مفاهیم و کارهای تحریف‌آمیز و غلط چشم‌ها و دل‌ها را از چهرة مبارک و منوّر سیّدالشّهدا(ع) منصرف کند.2

بنابراین، برگزاری درست مراسم مذهبی و دینی برای فرهنگی نظیر فرهنگ ما، به منزلة حفظ ارزش‌هاي ديني و انساني است كه متعلّق به همة بشريت است و از آنجایی انقلاب اسلامی ایران بیش از آنکه، یک انقلاب سیاسی باشد، به باور بسیاری یک انقلاب فرهنگی است، مسائلی که به حوزة فرهنگ، به ویژه آیین‌های مذهبی مربوط است، باید با دقّت و ظرافت بسیار بیشتری دنبال شود.

گاه دیده می‌شود افراد به بهانة نوآوری و تجدّد‌خواهی، روش‌های سنّتی را در برگزاری آیین‌های مذهبی کنار گذاشته و از شیوه‌های جدیدی استفاده می‌کند؛ مثلاً در عزاداری‌هایی که برای سیّد و سالارشهیدان

حضرت امام حسین(ع) برگزار می‌شود، از موسیقی نامتعارفی استفاده می‌شود که نام مبارک «حسین» به گونة نامتعارف شنیده می‌شود. اینها ظلم‌هایی است که ما ناخواسته انجام می‌دهیم. پس اگر می‌خواهیم در این زمینه عملکرد فرهنگی درستی داشته باشیم، باید بتوانیم رفتارهای ریز و درشت خود را در زمینه‌های مورد نظر با فراست و کیاست بازنگری کنیم. مطالعات خود را در زمینه‌های مورد نظر بالا ببریم و از کسانی که در این زمینه راهنمای راه هستند استفاده کنیم. آموزش افراد در این زمینه، مسئلة مهمّ دیگری است که باید به جدّیت به آن پرداخته شود. ما نیازمند افرادی آموزش دیده دراین زمینه هستیم؛ زیرا مسئلة مورد نظر به صورت مستقیم با اعتقادات و فرهنگ ما مرتبط است و ریشه در باورهای ما دارد.

درمورد بزرگداشت‌های مهدوی باید قبل از هر نکته، ویژگی یک منتظر واقعی را آموزش داد؛ چنان‌که نقل است که یکی از مهم‌ترین شاخصه‌های منتظران، کسب معرفت و شناخت آن امام همام است. معرفت و شناخت امام زمان(عج)، اهمّیت ویژه‌ای در زندگی و مرگ انسان‌ها دارد؛ زیرا هرکسی آن گونه می‌میرد که زندگی کرده است.

در اهمّیت شناخت امام و حجّت هر زمان، همین بس که نشناختن وی، مساوی با بی‌دینی و جهالت است؛ چنان‌که در حدیث مشهور بین مسلمانان از پیامبر اکرم(ص) روایت شده است که فرمودند:

«مَنْ مَاتَ وَ لَمْ يَعْرِفْ إِمَامَ زَمَانِهِ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّة؛3

هرکس بمیرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلیّت مرده است.»

بنابراین، براساس سخن پیامبر(ص) هر کس امام زمانش را نشناسد، مرگش جاهلی است؛ بلکه زندگی او نیز، زندگی جاهلانه خواهد بود.

و همین نکته نشان از این دارد که جاهلیّت و نداشتن معرفت تا چه اندازه مذموم و نکوهیده است. از این رو به نظر می‌رسد مهم‌ترین ویژگی دربارة برگزاری بزرگداشت‌های مهدوی، داشتن بصیرت و آگاهی است؛ زیرا مسئله آن چنان مهم و حیاتی است که باید با بیشترین ظرافت و در کمال دانایی به موضوع پرداخت. از این رو برگزار کنندگان این‌گونه مراسم باید در کنار آموزش‌های لازم و مطالعه دربارة زندگی و شخصیّت معصومان(ع)، به ویژه حضرت مهدی(عج) از ایجاد کمترین آسیب‌ها در این زمینه خوداری کنند.

نکتة دیگری که باید در کنار داشتن معرفت و شناخت در آیین‌های مذهبی به صورت عام و مهدوی به صورت خاص در نظر داشته باشیم، حفظ شأن کسی است که مراسم مورد نظر را برای او بر پا می‌کنیم. درمراسمی که با نام حضرت صاحب الزّمان(عج) برپا می‌شود، تنها به کارگیری این عنوان کافی است تا ما بدانیم صاحب مجلس کسی است که از شأن و مرتبة والایی برخوردار است. بنابراین مجلس باید در خور شأن چنین کسی باشد.

متأسّفانه و بدون رودربایستی با خودمان، باید گفت که اکثر جشن‌های نیمة شعبان، صورت است و بس. پس به دنبال محتوا باید کجاها بگردیم؟ و از طرفی دیگر همان صورت را هم طوری اجرا می‌کنند که اگر کسی به مجلس بیاید، نمی‌تواند تشخیص دهد که مجلس ولادت امام معصوم است یا جشن عروسی!

ما با جشن شادمانی که مخالف نیستیم؛ امّا جشن‌ها هم باید با نوعی شعور و آگاهی‌رسانی همراه باشد و برابر با شادمانی به انسان شعور و معرفت بدهد. جشنی که اگر کسی امام زمان(عج) را نمی‌شناسد، به وسیلة همان جشن، آقا را بشناسد و به او دل ببندد و انتظارش را با جان دل بکشد. امّا اگر ما به همین روش ادامه دهیم، فقط و فقط وقت خود را گرفته ایم و بس ... و ایشان برخلاف ما آگاهند و منتظر اینکه ما به جای شعار به شعور انتظار برسیم.

دیگر وقت آن رسیده است که مسئولان ما یک آسیب‌شناسیِ جدّی انجام دهند تا ببینیم که واقعاً کجای کاریم تا هدف ما از برگزاری جشن‌ها و عزاداری‌ها، تنها صرف هزینه‌ها نباشد و برای ما و ملّت منتظر ما نتیجة مطلوب داشته باشد.

البتّه باید به این نکته اشاره کرد که ما زمانی می‌توانیم یک آسیب‌شناسیِ دقیق و صحیح انجام دهیم که به روایات و قرآن رجوع کنیم، به گفتارهای معصومان(ع) رجوع کنیم و برای تک تک روایات بیندیشیم و متوجّه شویم که آنها از ما چه می‌خواهند. وقتی به این مطلب برسیم، هم صورت ظاهر را درست می‌کنیم و هم محتوا را.

نتیجه‌گیری اینکه دربرگزاری هرگونه مراسم مذهبی درکنار نیّت برگزاری، باید دانش، آگاهی و بصیرت چاشنی کار باشد.

پرهیز از خرافه‌گرایی، تولید محتوای صحیح، پرهیز از نوآوری‌های نادرست که شأن چنین برنامه‌هایی را خدشه‌دار می‌کند، استفاده از رهنمودهای بزرگان، مانند مقام معظّم رهبری، پرهیز از صرف هزینه‌های گزاف و اسراف‌کاری، استفاده از منابع معتبر و مستند در سخنرانی‌ها، استفاده از اشعار مناسب در مدّاحی‌ها و بسیاری از مسائل که ما را در برگزاری بهتر و تأثیرگذارتر این برنامه‌ها یاری می‌کند، باید مورد توجّه قرار گیرد که البتّه همة اینها نیاز به فرهنگ‌سازی و آموزش صحیح دارد.

پی‌نوشت‌ها: