اسماعیل شفیعی سروستانی
گفت‌وگو با استاد اسماعیل شفیعی سروستانی در حوزة «مطالعات راهبردی»
اشاره
«راز برهنگی در عصر غلبة تکنولوژی»، عنوان برگزیده برای گفت‌وگویی است در حوزة مطالعات فرهنگی که توسط یکی از مراکز تحقیقی و پژوهشی با استاد شفیعی سروستانی به انجام رسیده است. این گفت‌وگوی خواندنی، در دوبخش برای خوانندگان عزیز نشریة موعود تنظیم گردیده و ارائه می‌شود.
* با تشکّر از شما براي قبول انجام یک گفت‌وگو دربارة مشکلات و ناهنجاری‌های جنسي منتشر در میان گروه‌هایی از مردم، چنان‌که می‌دانید مسئله‌اي كه جامعة امروز ايراني در سطحی و جامعة جهانی در سطحی وسیع‌تر با آن روبه‌رو و به آن مبتلا هستند، ناهنجاری‌های جنسی است. ازاین‌رو می‌دانیم که با پدیده‌ای شناخته شده روبه رو هستیم و به این پدیده، از منظرهاي گوناگون توجّه شده است و هر کس به اتّكاي دارايي‌ها و دانايي‌های خود، سعي كرده كه پيشنهادی برای رفع ناهنجاری بدهد. مي‌دانیم كه عموماً اهل فضل و علم هم بر آن هستند كه با مجموعة پيشنهادهايي كه ارائه می‌کنند و با مدد گرفتن از همة قواي موجود در كشور، اعمّ از رسانه ها، آموزش و پرورش، خانواده‌ها و غيره، با اين مطلب، يعني مشكلات جنسي بارز شده در سطوح مختلف جامعه، مبارزه، از افزايش آن جلوگيري و تأثيرات منفي بارز شدة آن را معالجه كنند و به نحوي و به نوعي، جامعه و مخصوصاً جوانان را به سمت سلامت جنسي و سلامت اخلاقي ببرند. از شما درخواست می‌کنیم ضمن بیان دریافت خودتان از موضوع و ماهیت آن، بفرمایید برای اصلاح این وضع چه باید کرد و از کجا باید شروع نمود؟
من هم از شما سپاسگزارم که به چنین امری توجّه نشان داده‌اید. نگراني شما، نگراني پسنديده‌ای است. احساس درد و رنج دراين باره هم شایسته است و از آنجا که همة ما مسلمان هستيم و در سرزمین‌های اسلامی زندگي می‌کنيم و همواره سعی داریم از منظر فردی مذهبي، به جهان پيرامونمان بنگريم، اين دغدغه که به جانمان می‌افتد، کاملاً به حق و به جا است. اينكه سازمان‌ها و اشخاصي بر آن می‌شوند تا با تتبّع در اين باره، ساحت‌هاي مختلف مسئله را كشف کنند و متناسب با كشفياتشان به راه حل برسند و نسخه‌اي برای درمان ارائه نمایند نیز پسنديده است؛ امّا سخن من، سخن ديگري است كه عرض می‌کنم؛ اگر چه ممكن است به مذاق چندان خوش نيايد.
چنان‌که فرمودید، طیّ یکی دو دهة اخیر، به معضل و ناهنجاری اخلاقی خاصّی كه جامعة امروز ايراني در سطحی و جامعة جهانی در سطحی وسیع‌تر با آن روبه‌رو و به آن مبتلا هستند، از منظرهاي مختلف توجّه شده است و پیش از ما اندیشمندان جوامع مختلف غربی نیز به این پدیده توجّه کرده‌اند. درواقع ما با مسئله و ناهنجاری شناخته شده‌ای که با گذر زمان فراگیر و همه گیر شده است، روبه‌روییم. به همین سبب، هر گروه به اقتضای نگرش و تعلّق‌خاطر ویژة خود، مسئله را شناسایی، تحلیل ارائه کرده و برایش نسخه پیچیده است.
از ابتداي كلام شما بر می‌آید كه به موضوع «سلامت جنسي» و آنچه از زبان سازمان‌هاي بهداشت جهاني صادر شده است، توجّه دارید. از این معنا، نكته‌ای ظريف بيرون مي‌آيد و آن اين است كه مسئله و ناهنجاری به وجود آمده، پیش از آنکه مربوط و مخصوص جامعة ایرانی و مسلمان ما باشد، واقعه‌ای است که از میان جوامع غربی شروع شده و به تدریج دامن گسترده است. پس معلوم می‌شود كه پيش از ما و قبل از آنكه جامعة ما در دهة چهارم پس از انقلاب اسلامي با اين مطلب مواجه شود، ساير جوامع، به ويژه جوامع غربي، بيش از ما و پيش از ما با اين موضوع روبه رو شده‌اند و حسب همين امر است كه جامعة جهاني و حتّی سازمان‌های جهانی، گفت‌وگو دراین‌باره را شروع کرده و بر آن شده اند تا با شناسایی بیماری، برای معالجة بیماران مبتلا نسخه پيچیده و راه حل ارائه كنند.
اعلام «روز جهانی سلامت جنسی»، در سیزدهم شهریور ماه، مصادف با چهارم سپتامبر 2010م.، توسط انجمن سلامتی جنسی (WSH) و ارائة تعریف از سلامت جنسی، خود حکایت از شیوع ناهنجاری در رفتارهای جنسی در سطح جهانی و آشفتگی مناسبات جنسی در میان مردم جهان می‌کند؛ به گونه ای که دیگر هیچ حدّ و مرزی ملاحظه نشده و حتّی تعریف واحد و پذیرفته شده از سلامت جنسی، ملاک گفت‌وگو در این‌باره و در میان جوامع مختلف نیست.
شعار اوّلین گردهمایی این موضوع در سال 2010م. عبارت بود از «بیایید درباره‌اش صحبت کنیم»، باید یا موضوع سکس، به عنوان یک تابو، در جوامع مختلف مبارزه و ضرورت گفت‌وگو در خصوص مسائل جنسی را مطرح کرد.
البتّه باید توجّه داشت که تعريف آنها (غربیان) از «مسئلة جنسي»، «سلامت جنسي» و سرانجام «اخلاق جنسي»، با آنچه كه در حوزة فرهنگ ديني در شرق اسلامي بيان می‌شود، كاملاً متفاوت است؛ يعني همة دریافت‌ها از يك منشأ واحد سرچشمه نمی‌گیرد.
وقتی منشأ و مبدأ موضوعی متفاوت باشد، لاجرم غایت و مقصد هم متفاوت می‌شود و در نتیجة بروز تفاوت‌ها، نسخه‌های متفاوتی برای علاج بیماری پیچیده می‌شود.
بین ما و آنها صورت مسئله (ناهنجاری درمناسبات جنسی) مشترک است. حدّاقل در این شرایط تاریخی. شاید در آینده، ما هم همین شرایط آنها را هم با کمی فاصله تجربه کنیم. دست کم طیّ دویست سال اخیر، ما و آنها در شرایط تاریخی واحدی به سر نبرده‌ایم؛ از این روست که عرض می‌کنم: مسئلة ناهنجاری جنسی درصورت، میان جامعة ما و غربیان مشترك است. در هر دو جامعه، صورت مسئله، ناهنجاری در روابط جنسی و خروج از اعتدال و قواعد و سنن پذیرفته شدة میان مردم است؛ امّا منشأ بروز مسئله، مشترك نيست. حسب همین امر، هر جامعه‌ای الزاماً باید در نسخه پيچيدن برای علاج ناهنجاری، با مراجعه به مبادي و مقاصد مورد نظر خودشان عمل کنند.
از همین روست که عرض می‌کنم، مراجعه به نسخة پیچیده شدة غربیان، به دليل تفاوت در مبادي و غايت دو حوزة فرهنگی (میان ما و غربیان)، نمي‌تواند کارسازی کند و نباید اميد داشته باشيم كه وقتي نسخة آنها را به نحوي و به نوعي برای جامعة خودمان پيچيديم و آن
را ارائه كرديم، الزاماً نتیجة مطلوب هم حاصل می‌شود.
اجازه مي‌خواهم برگردم و به موضوع به نحو ديگري نگاه كنم.
جهان امروز و بشر امروز، مبتلاي مدرنیته است؛ مدرنیته، درسه ساحت «فکری»، «فرهنگی» و «تمدّنی». سخن اين نيست كه از مدرنيته يا مدرنيزاسيون مناسبات و معاملات مردم بايد گريخت يا به سمتش نرفت. سخن اين است كه ابتدا این معنا و واقعیت را درک کنیم که جهان امروز و بشر امروز در سطح كلان و در ساحات سه‌گانه‌ای که عرض کردم و در ميان همة معاملات و مناسبات فردي و جمعي‌اش، مبتلاي مدرنيته است.
نکتة دومی که باید بدان توجّه داشت، این است که: سال‌هاست که مدرنيته و مدرنيزاسيون مناسبات و معاملات، در نظر ساكنان شرق ممدوح جلوه كرده است. آن را ممدوح مي‌شناسند و بدان به چشم وسيله و اسبابي براي راحتي و آسایش بیشتر نگاه می‌کنند. این برداشت، در خود رازی را پوشیده داشته است و آن این است: در مسیر مدرنیته، آسايش، رفاه و راحتي برای انسان، به عنوان مقصد مطلوب تعريف شده است.
اقوام غیر غربی، مدرنيته را صرفاً و الزاماً باعث راحتي و آسايش می‌شناسند و مقصد مدرنيته را هم رسيدن به آسايش و راحتي تعريف كرده‌اند و البتّه در اين تجربه، آسايش و راحتي، آسايش جهان مادّي و دنيایی را لحاظ و مراد كرده‌اند. اقوام غیرغربی، هیچ‌گاه از ذات مدرنیته، خاستگاه آن و ملزوماتش پرسش نکرده‌اند.
به هر صورت و به تدریج و طیّ دویست سال، درچشم همة جوامع و اقوام، جهان مدرن، جالب، جذّاب و ممدوح جلوه كرد و تجربة آن را نیز ضروري فرض کردند و آن را لازمة بودن و زيستن تعريف نمودند. يعني آرام آرام در نزدشان چنين جلوه كرده است كه گريزي از مدرنیته و مدرنیزاسیون نيست؛ بلكه اگر كسي از آن چشم بپوشد، مجنون و جاهل و نادان است.
از این‌رو باور آوردند که مدرنیته و مدرنیزاسیون در مناسبات، هم خوب است و شيريني‌هايي دارد وهم، لازمة زندگي و بودن است و بي آن نمی‌شود براي زندگي و زنده بودن، تعريفي ارائه كرد.
در واقع، آنها اگرچه مسلمان بودند؛ امّا مقصد و غایت آمدن و بودن انسان در عرصة زمین را با همة آنچه غربیان مقصد مطلوب می‌شناختند، واحد و مشترک فرض کردند.
به همين سبب است که عموماً و به تدريج ضمن آشنایی با جهان مدرن، بر قطار مدرنيته سوار شدند و حتّی سعی کردند که در جهان مدرن شراکت داشته باشند و سودای سبقت از آن را در سر بپرورند.
تاريخ مدرنيته، تاريخی چهارصد ساله است؛ يعني حدود چهارصد سال است كه بشرغربی به سوی آن گام برداشته و به صورتي حيات خودش را با آن تنظيم كرده و با قواعد و اصول مدرنیته خود را مطابقت داده است؛ البتّه مبتنی بر همان دریافت‌های نظری و خاستگاه فرهنگی مدرنیته.
بي ترديد واقفيد كه پيش از ما، غربي‌ها درپی معلّمانشان (فلاسفه) مدرنيته را تجربه كردند و درباره‌اش اهتمام جدّی داشتند. نباید فراموش کنید که برخلاف تصوّر عمومی مردم، معلّمان مدرنیته، مهندسان نبودند.
مدرنيته قبل از آنكه در لباس، ماشين، تكنولوژي و عمل مهندسان
خودش را نشان بدهد، واقعیت و دریافتی بود که در جان معلّمان و فلاسفة غربی جلوه‌گر شده بود؛ درحالی‌که عموماً ساکنان شرق، مدرنيته را در ماشين و تكنولوژي مي‌بينند و ماشين و تكنولوژي را هم صرفاً وسيلة راحتي مي‌شناسند؛ به همين دلیل، آن‌همه را ممدوح مي‌دانند.
غربي‌ها پيش از ما، مدرنیزاسیون در مناسبات تمدّنی را تجربه كردند؛ امّا اين مدرنيته در خود غرب هم قبل از آنكه در لباس، ماشين، تكنولوژي، ادوات و اسباب بروز كند، در ساحت فرهنگي بروز كرده است.
مي‌خواهم بگویم مدرنيته و جهان مدرن، خلاصه شده در ماشين و تكنولوژي نيست؛ بلكه مدرنيته و مدرنیزاسيون، نحوه‌ای دیدن و نگاه به عالم است. وقتي انسان غربی به اين نحوة از نگاه به عالم و آدم، درحوزة فكري و در ساحت فرهنگي، خو كرد، زندگی مدرن ماشینی در نزدش شيرين و از میان محصولات دستانش سربرآورد.
طیّ دویست سال در غرب، بر همان پايه و بر همان اساس نظری و فرهنگی، انسان تربيت شد. انساني كه به عالم و آدم چنان می‌نگریست که اهل عقل، متفکّران و فلاسفة غربیِ روی برگرداننده از عالم معنا و کلام وحیانی می‌نگریستند. آنان به تبع معلّمانشان واجد نگاه مدرن شدند و طالب زندگی مدرن. آنان به تمامی به زمین اقبال کردند.
انسان متجدّد، در عصر جدید از این زمان سربرآورد. انساني كه متجدّد شده و آغشته و آلوده به مدرنيته و انديشة مدرن است، اقبال‌کننده به زمین و ادبار کننده به آسمان، همو که می‌خواهد به اتّکای عقل کمّی، جهانی دیگرگون بسازد. عالمی نو و آدمی نو و مغایر با همه آنچه دین اعلام می‌دارد.
غرب با گذار از قرون شانزده و هفده میلادی، آرام آرام، (از قرن هجدهم) وارد حوزة تمدّني ویژة خود شد. همان تمدّن تکنولوژیک و مدرنی که در قرن بیستم به کمال خودش رسید.
می‌خواهم عرض کنم: مدرنيته، اوّل در جاي ديگري اتّفاق افتاده و بعداً به صورت ماشين، تكنولوژي، ادوات و اسباب بیرون آمده است؛ يعني اوّل انساني در نگرش به هستی، مدرن شده، مدرن به عالم نگاه کرده، مدرن تولّد يافته و مي‌خواهد به صورت جديد و نوين در زمين مشي و سير كند. در اين سير و سفر مدرن در زمين، حاصل و محصول دست او شده است ماشين، تكنولوژي و تكنيك.
* سوال این است که وقتي می‌گوييم، مدرنيته اوّل در خانة جان و تفکّر انسان غربی اتّفاق افتاده، ابتدا در حوزة ادب و فرهنگ انسان غربی ظاهر شده و بعد در صورت ادوات و اسباب تمدّنی تفصيل يافته است، يعني چي؟
بدین معنی كه از این زمان (تاریخ جدید غربی)، نزد انسان غربي جهان، دنيا و عالم ظاهر، اصالت پيدا كرده است. او اقبال به عالم ظاهر و دنيا پيدا كرده و آسمان، ادبار به معنا و عالم معنوي كرده؛ يعني به عالم معنوي و دين پشت کرده و به دنیا اقبال داشته است.
مدرنيته، فرزند ادبار، يعني پشت كردن به آسمان و اقبال به زمين است. این واقعه در يك دورة زمانی دراز اتّفاق افتاده؛ يعني از قرن شانزدهم تا قرن بيستم. چهارصد سال آرام آرام ساحت‌هايي را درنوردیده است. انسان جديد، ادبيات جديد، ادب جديد، معاملات و مناسبات جديد، اينها جملگی متأثّر از مدرنيته‌اند.
اوّل بار، اين واقعه در غرب اتّفاق افتاده است و سایر ملل و از جمله شرقي‌ها هم به تدريج و يكي پس از دیگری در آن هنگام که غرب از گسترة فرهنگی و تمدّنی خود پا فراتر می‌گذاشت و سایر اقوام با غرب آشنا می‌شدند، مبتلاي به مدرنيتة ناقص شدند.
* با این حساب سایر اقوام و مسلمانان هم با فاصلة کمی غربی شده‌اند!
البتّه نه به این صورت که می‌فرمایید. اینها غربی نشدند؛ بلکه غربزده شدند. واقعة غربزدگی به معنی غربی‌شدن نیست. عموماً در این‌باره دریافت‌ها غلط است. آشنایی سایر ملل غیرغربی با غرب و حوزة فرهنگی و تمدّنی‌اش موجب غربزدگی آنها شد؛ نه آنکه غربی شدند. نشانه‌اش هم این است که طیّ این‌همه سال، از انفعالِ حال و آشفتگی احوال خلاصی نیافته و هریک از مناسباتشان، سازی می‌زند.
آنها درآشنایی با مدرنیته، سیری معکوس داشته‌اند؛ به این معنی که در میان ساکنان غرب، مدرنیته، ابتدا در ساحت نظری اتّفاق افتاد. نگاه مدرن به عالم داشتن و اصالت دادن به عالم ظاهر و دنيا، ابتدا در خانة جانشان و در قلبشان و ذهنشان اتّفاق افتاد.
آنها با سیر در ساحت فرهنگی، اقبال به دنيا پيدا كرده‌اند و سپس جهان مدرن را بنیان گذاشتند و به تدريج رسيدند به ادوات و اسباب و شيوة نوين مدرن یعنی تکنولوژی؛ در حالی‌که، سایر اقوام و از جمله مسلمانان، اوّل با ماشين و محصولات تکنولوژیک آشنا شدند. آنها در اثر حشر و نشر با غرب و غربیان، ابتدا ادوات و ابزار مدرن را ديدند، شيفتة ادوات و ابزار مدرن و تکنولوژیک شدند، تجربه‌اش كردند و چون با شیفتگی بدان نگریستند و آن‌همه را تنها اسباب راحت‌تر کردن زندگی شناختند، گمان بردند كه می‌توانند اين ادوات و ابزار را در خدمت آورده و با آنها راحتي تمام را هم تجربه كنند و درهمان حال، دین و فرهنگ شرقی و اسلامی خود را هم تماماً حفظ کنند. آنان غافل بودند از ذات اين ادوات و ابزار و اینکه تكنولوژي يك پيشينه دارد؛ يك جانماية فرهنگي که بر بنیادی نظری استوار است و از آن جانمایه و
ادبش، جدا نمی‌شود.
مسلمانان در وقت آشنایی با غرب، به هواي تجربة مدرنیته، تاریخ خودشان را ذيل تاريخ غربي تعريف كردند، خودشان را در آينة غربي دیدند؛ يعني آیندة خودشان را در غرب و تمدّن مدرن جست‌وجو کردند. آنها این آرزو و هوس را در خود پرورش دادند كه دير يا زود به جايي كه غربیان رسيدند، برسند. به همين دليل، این عبارت در میانشان مشهور شد: «نباید از قافلة تمدّن عقب بيفتيم.»
لذا مسابقه‌ای در بين سایر اقوام غیرغربی، براي رسيدن به قافلة تمدّن، يعني مدرنيته و مدرنیزاسيون كردن همه چيز شروع شد.
اجازه دهید این عبارت را به یادگار بگذارم: مسلمانان در این وهم افتادند که مدرنیته، حاصل سیر تحوّل و دیگرگونی حیات فرهنگی و تمدّنی حقیقی بشر در عرصة تاریخ، مرضیّ رضای خداوند و امری ناگزیر و محتوم و رهنمون بشر به سوی کمالات حقیقی است. حتّی برخی گمان بردند، مدرنیته مقصود انبیای الهی و غایت تعریف شدة ادیان آسمانی است؛ بدین سبب همة تلاش خود را مصروف مشروعیت بخشیدن بدان و مستند ساختن فرامین و قوانین مدرنیته با کلام وحیانی ساختند.
می دانم که این سخن به گوش‌ها سنگین می‌آید: مدرنیته را شیطان کنار گوش انسان غربی زمزمه کرد.
* اجازه دهید با توجّه به موضوع مصاحبه، سؤال کنم: مهم‌ترین خصیصة مدرنیته در حوزة مناسبات اجتماعی کدام است؟
باید عرض کنم: جانمایة مدرنيته «برون فکنی» است؛ به دلیل اقبال مدرنیته به دنیا. مدرنيته ذاتاً ادبار به آسمان دارد؛ يعني به آسمان پشت كرده است. این مسئله ذاتي آن است؛ نه اینکه این پشت کردن برآن عارض شده باشد. مدرنيته ذاتاً متظاهر و برون فكن است و هرکه در هر ساحت بدان مبتلا شود، متظاهر و برون فکن می‌شود.
در مدرنيته، «غفلت از جان» موج مي‌زند و به عکس، «توجّه به جسم» درآن بارز است. این امر هم ذاتي‌اش است؛ نه اينكه عرضي‌اش باشد. حسب همين ماجرا است كه در جهان مدرن، در حوزة فرهنگي و تمدّنی مغرب زمين، شما استتار غيب و ابتنای عالم بر عالم باطن را نادیده می‌گیرید، در مقابل، ظهور و آشكاري پررنگ دنيا را می‌‌بینید.
هرچه ساحت‌های تو در توی مدرنیته را دربنوردید، عالم غيب، حقيقت، معنا و معنويت، بیشتر در استتار و پوشیدگی می‌رود. در مقابل، دنیا و به عبارتی، جلوات نفس امّاره، بیشتر و بیشتر جلوه می‌یابد. به عبارت دیگر در مدرنيته همه چیز بر مدار «نیست‌انگاری حق»، «قدرت» و «شهوت» می‌چرخد. در آن، هواجس جلوه و قدرت، اصالت می‌یابد و جسم مجال میدانداری پیدا می‌کند.
اساساً مدرنيته جانش غوغايي است، به همين دلیل، در اين نظام در هم تنيدة فكري، فرهنگي و تمدّني، هر انساني كه وارد می‌شود، به تدریج غوغایی می‌شود. به آن سمت و سو می‌رود: اقبال به زمين و ادبار به آسمان در او اتّفاق مي‌افتد و خود را دائر مدار هستی می‌انگارد.
* شما در جایی اشاره کرده بودید که ساکنان شرق هم در سیر و سفر بلندشان، بر همان قطار غربی سوار شدند.
چنان‌که عرض کردم، شرقي‌ها و سایر اقوام غیرغربی، چون شيفتة جهان مدرن شدند، سعي كردند بر قطار مدرنیته سوار شوند؛ قطاري كه با گذر از حدود چهارصد سال، ایستگاه‌های بسیاری را پشت سر گذاشته بود. این ماجرا به این می‌ماند که سایر اقوام در ایستگاه نوزده یا بیستم این قطار با آن ملاقات کرده باشند؛ در حالی‌که غربي‌ها بعد
از چند قرن، آرام آرام از قرن شانزدهم تا قرن بيستم به ايستگاه بيستم رسيده بودند.
می‌خواستم عرض کنم، شرایط تاریخی ویژه‌ای که در قرن بیستم، غربیان آن را تجربه می‌کردند با شرایط تاریخی سایر اقوام واحد و همگون نیست. اگرچه در ظاهر، در یک زمان فیزیکی از سال‌های میلادی با هم به سر می‌برند.
اشتراک زیستن در زمان کمّی و سال و ماه و روز عادی و عادت‌شده، به معنی اشتراک در شرایط تاریخی نیست.
همین امروز، یعنی در قرن بیست و یکم، بسیاری از اقوام، از حیث فرهنگی و فکری در شرایطی هستند که با غربیان، سیصد، چهارصد سال فاصله دارند؛ در حالی‌که غرب مدرن در شرایط تاریخی و واقعی قرن بیستم به سر می‌برد، اقوام دیگر در فواصلی متفاوت با او، در سیر و سفرند؛ برخی در قرن چهاردهم و حتّی برخی عقب‌ترند.
در ظاهر، همگی اقوام صاحب ماشین و آپارتمان و خیابانند؛ امّا در اصل و از حیث فرهنگی، شرایط تاریخی یکسانی ندارند.
اقوام مسلمان و شرقی، در ایستگاه نوزدهم و بیستم بر قطار مدرنیته سوار شده‌اند و از ایستگاه‌های قبلی طی شده توسط این قطار و ساکنان غربی‌اش بی‌خبرند؛ در حالی‌که گمان می‌برند، وقتی در این ایستگاه و بر این قطار سوار شدند، آن را در کنترل خود درآورده، به سوی مقصد و مأوایی دیگر و مورد علاقة شرقیان مسلمان هدایتش می‌کنند. آنان پیش خود می‌گویند: اینکه غربی‌ها این‌چنین برون‌فکن، بی‌حیا، غوغایی و برهنه‌اند، به دلیل ابتلای آنها به بیماری‌های جنسی و شهوت‌رانی است. اینها بیمارند و شیطان فریبشان داده است؛ در حالی‌که ما پوشیده‌ایم و در وقت سوار شدن بر این قطار هم پوشیده و محجوب سوار می‌شویم و قادر به کنترل همة شرایط هستیم چنان پیش می‌رویم که دنیای مدرن و عقبی و آخرت آباد را یکجا با هم خواهیم داشت.
آنان در حالی‌که بر این قطار سوار می‌شوند، دچار وهمند. این قطار بر ریلی سوار گشته که ایستگاه به ایستگاه پیش آمده و به ایستگاه بیستم رسیده است. مسلمانان گمان برده‌اند، پس از سوار شدن بر این قطار، در همه‌چیز تصرّف خواهند کرد و حتّی سمت و سوی قطار را نیز عوض خواهند کرد.
* آیا می‌خواهید بگویید که آنچه که به عنوان ناهنجاری جنسی بدان مبتلائیم نتیجة سوار شدن بر قطار مدرنیته است؟
در وجه بسیار مهمّی همین است.
از آن روزی که بر این قطار سوار می‌شدیم، قابل پیش‌بینی بود که در مناسبات اجتماعی هم غوغایی خواهیم شد. نمی‌خواستیم باورش کنیم.
ما در گمان خود و در حالی‌که سوار بر قطار مدرنیته به سوی مقصد و مأوای تعریف شده برای مدرنیته می‌رفتیم، در خیال خود، سیر در عالم معنا می‌کردیم. حال هم گمان می‌کنیم در سیر و سفر به عالم معنا و معنویت و تجربة حوزة فرهنگی و تمدّنی دینی، به ناگهان مبتلای ویروس وارداتی بی‌حیایی شده‌ایم. خیر! چنین نیست.
می‌خواستم عرض کنم، ناهنجاری‌های جنسی عارض شده بر مناسبات فردی و اجتماعی امروز سرزمین‌های اسلامی، در وجه بسیار مهمّی، نتیجة طبیعی و ناگزیر سوار شدن بر این قطار مدرن است. از کوزه همان برون تراود که در اوست.
با این تفاوت که غربیان، پس از چهارصد سال و با طیّ مراتب و ساحات نظری فرهنگی مدرنیته و پس از تجربة مدرنیزاسیون تمام عیار حیات
فردی و جمعی، تبعات سخت ناهنجاری‌های اخلاقی و جنسی را به تجربه نشسته‌اند و سایر اقوام، در تجربة ناقص مدرنیته و در شرایطی که تنها مقلّد غرب، در صورت‌های تمدّنی‌اند، وجوهی از این ناهنجاری‌ها را تجربه می‌کنند. از این روست که عرض می‌کنم: اقوام غیرغربی نیز پس از سوار شدن، با گذر از چند ایستگاه، در ساحات مختلف، به همان وضعی مبتلا و آلوده خواهند شد که غربیان مبتلایند.
يكي از رازهاي ابتلای جامعة شرقي و اسلامي به مشكلات و ناهنجاري جنسي به اين برمي‌گردد كه آنان بي‌مطالعه و بي‌تفكّر سوار بر قطار مدرنيته شده‌اند و آن را لازمة بودن مي‌شناسند، از آن گريزي ندارند. حالا كه آنان به جلوه‌هايي از زندگي مدرن كه مثل خاصيت و صفتِ تري براي آب و خاصيت چربي براي چربي است، رسیده‌اند، دارند مي‌نالند و می‌گویند: ما آبي مي‌خواهیم كه تر نباشد و چربي‌ای كه چربي نداشته باشد! يعني جهان مدرن و مدرنيته‌اي مي‌خواهیم كه در آن ربا نباشد، اخلاق سوء جنسي و فحشا نباشد، برون فكني نباشد، ادبار به آسمان نباشد، اقبال به دين و عالم معنا باشد، خلوت گزيني، تأمّل و تدبّر در عوالم باطني هم داشته باشد. در واقع، آنها پرتقالي را در قدّ و قوارة موز با طعم هلو می‌خواهند!
به قول مولانا: «اين چنين شيري خدا هم نافريد.»
اوّلين سخنم اين بوده كه همة شئون و معاملات و مناسبات مبتلا به ما، از همين جنس است: همه چیز برهنه است. پوشش، يكي از آنها است؛ يعني شما در حالی‌که در ساختمانی برهنه زندگي می‌کنید؛ نمي‌آيد از ساختمان برهنه بناليد و براي آن نسخه بپيچيد. ساختمان شما برهنه است، شهرتان هم برهنه است؛ ولی نمي‌آييد از شهر برهنه بنالید؛ امّا از برهنگی دختران می‌نالید.
امّا اين ناليدن شما با ناليدن غربي‌ها يكي نيست. غربي‌ها از بي‌حجابي زنان نمي‌نالند؛ ما می‌نالیم؛ چون ما سابقة مذهبي با فرهنگ سنّتي داريم و موضوع برون فكني و ترك حجاب و رها شدن زنان را گناه مي‌شناسيم. اين برهنگي زودتر در چشم ما جلوه كرده است؛ يعني ما گرفتار ظاهرِ مذهبيم، شيفتگي به ظاهر مذهب داريم و اميد داريم، وقتي ظاهر مذهب درست شود، همه چيز درست می‌شود.
نه، اين طور نيست ما هم شيفتة «ظاهر مذهبيم»؛ یعنی صورت بی‌باطن اعمال مذهبی و در تمام رگ و پوستمان، ميل به «مذهب ظاهر» نیز وجود دارد؛ يعني مدرنيته. مذهب ظاهر، مدرنيته است، امّا چون احساس گناه آزارمان می‌دهد، می‌گوييم بهتر است ظاهر مذهب را هم بسازيم، يعني موي دخترها را بپوشانيم تا در خیابان‌ها، جلوه‌گري نكنند، گمان می‌بریم آنگاه همه چيز درست می‌شود.
مي‌خواهم بگويم: شما شهرتان هم برهنه است؛ تنها زنانتان برهنه نیستند؛ بلكه خانه هايتان هم برهنه است، مناسبات اجتماعي شما هم برهنه است، مناسبات سياسي و اقتصادي شما هم برهنه است، يعني شما غرق برهنگي هستيد؛ امّا جلوة آشكار برهنگي را در مشكلات جنسي می‌بينيد؛ من می‌گويم: همه چيز شما برهنه است، عموم معاملات و مناسبات تمدّني فردي و اجتماعي شما در حوزة اقتصادي، اجتماعي، سياسي، پوشش، مسكن، شهرسازي و آموزش همه برهنه است و همة اينها از وقتي برهنه شدند که با شيفتگي تمام، سر در پی جهان مدرن گذاشتند، در نتیجه اصلاً راه حلّي براي آن ندارند. چرا؟ چون در مسيري جز این حركت نمی‌کنند، اين نتيجة طبيعي اين سير است. از كوزه همان برون تراود كه در اوست.
وقتی هم مي‌خواهيم بياييم راه حل پيدا بكنيم راه حل‌هایی هم كه ارائه می‌کنيم همه تشدید كننده‌اند نه بازدارنده، در جايي مثالی زدم كه ما به مانند كساني می‌مانيم كه سوار بر قطاري شده اند كه به سمت شمال می‌رود و چون جنوبي هستند و سابقة جنوبي دارند، اسمشان جاسم و برادرشان هم قاسم است؛ در حالي كه سوار اين قطار هستند، در آن كوپه سمبوسه درست می‌کنند، دمپايي ابري هم مي‌پوشند، در كوپه وقتي هم مي‌خواهند از پنجرة قطار بيرون را نگاه كنند، عينك ريبون هم می‌زنند، با ضبط صوتي هم كه همراهشان هست، آهنگ بندري گوش مي‌دهند، تلاشم می‌کنند، لهجه‌اشان را هم بندري نگه دارند. در آن حال، ساکنان كوپة كناريشان هم لُرند، آنها هم سعي می‌کنند خوراك لري بخورند، لباس بختياري بپوشند، آواز لري هم مي‌خوانند، کفششان هم لری است. ساکنان كوپه سومي هم فارسند. كوپة چهارمي هم تُركند.
من می‌گويم ترك و لر و بلوچ و فارس، همه سوار يك قطاريم، همه به يك جا داريم می‌رويم؛ امّا بعضي پيوستگي ها و سابقة فرهنگيشان آنها را آزار می‌دهد، وادارشان می‌کند كه صورتي از حيات تاريخي گذشته‌اشان را حفظ كنند؛ امّا قطار، آنها را به هیچ کدام از این مناطق نمی‌برد قطار آنها را به شمال می‌برد. لذا در كوپه‌اي می‌بينيد مشكلات جنسي دارند، می‌گوييد خب اين را چگونه بايد برطرف كنيم؟ نسخه از كجا بياوريم؟ به سراغ سازمان‌هاي جهاني می‌رویم.
سازمان‌های جهاني می‌دانند به كجا می‌روند. مبدا و مقصد قطار را می‌دانند و مي‌دانند اين نسخه براي چه کسی است؛ لذا تا اينجا یک جمع‌بندي برایتان داریم، سخنم اين است که: در حيات مدرن همه چيز رو به انكشاف پيش می‌رود و پرده دري و برهنگي در حالی‌که در حوزة فرهنگی و تمدّنی ديني همه چيز به سمت استتار و مستوري می‌رود، وقتي كه بر ريل مستوري سوار شديد، آرام آرام همه چيز به سمت مستوري می‌رود. وقتي در مسير پرده دري و انكشاف سوار شدید، طبيعي است كه همه چيز به سوي برهنگي و پرده دري برود و برهنگي امروز و مشكلات جنسي مبتلابه شرقي به این برمي‌گردد که اينان بدون تفكّر و تأمّل، اين زيست را لازمة حيات خودشان فرض كردند و حاضر نيستند در اين‌باره یک تأمل جدي داشته باشند؛ لذا نسخه هايي را برای درمان ناهنجاری‌ها مي‌پيچند؛ امّا از نظر بنده اين نسخه‌ها براي مدّت درازي جواب نمي‌دهند، یعنی مسكن و سرپوش موقّتي است.