جایگاه قیامتی امیرالمؤمنین(ع)

مریم پاک آئین

1. جایگاه اهل نعمت

«وَ مَنْ يُطِعِ اللهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذينَ أَنْعَمَ اللهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحينَ وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفيقا؛1

و كسانی كه از خدا و پيامبر اطاعت كنند، در زمرة كسانی خواهند بود كه خدا ايشان را گرامی‌داشته [يعنی‏] با پيامبران و راستان و شهيدان و شايستگانند و آنان چه نيكو همدمانند.»

یکی از آیاتی که به شأن حضرت علی(ع) در قیامت اشاره می‌کند، «آیة 69 سورة مبارکة نساء» است. در ذیل تفسیر این آیه نقل شده است:

سليمان ديلمی‌گفت: نزد امام صادق(ع) بوديم كه ابو بصير نفس زنان وارد شد. چون نشست، اباعبدالله(ع) فرمودند: «اين چه حالی است؟»

عرض كرد: يا ابن رسول الله سنّ من فزونی گرفته و مغز استخوانم آب شده و اجلم نزديك گشته در حالی كه نمی‏دانم در آخرت بر من چه خواهد گذشت. حضرت فرمودند: «يا ابامحمّد تو هم چنين می‏گویی؟»

عرض كرد: فدايت شوم چگونه نگويم؟! فرمودند: «يا ابامحمّد! آيا نمی‏دانی خداوند متعال جوانان شما را اكراه كرده از اينكه عذاب كند و پيروان شما را لطف كرده از اينكه به معرض حساب كشد؟» عرض كرد: فدايت شوم آيا اين موهبت ويژة ما است؟ يا برای تمام اهل توحيد است؟ فرمودند: «نه. اين فقط برای شما است؛ نه برای ديگران. خداوند متعال می‏فرمايد: پيری در مؤمن، نور من است و من شرم دارم از اينكه نور را به نارم بسوزانم و گفته‏اند پيری زينت عقل و نشان وقار است.»

عرض كرد: فدايت شوم ما مورد حمله‏ای قرار گرفته‏ايم كه پشتمان را شكسته و دلهايمان را ميرانيده و قاضيان خون ما را حلال دانسته‏اند. به دلیل حديثی كه فقهای آنان بر ايشان روايت كرده‏اند.

حضرت صادق(ع) فرمودند: «(لقب) الرافضه؟» عرض كرد: بلی، فرمود:

«به خدا سوگند! آنها شما را به اين نام نناميدند؛ بلكه پروردگار عالميان شما را به اين نام ناميد. آيا نمی‏دانی كه هفتاد مرد از بنی اسرائيل هنگامی‌كه گمراهی فرعون بر ايشان آشكار شد، او را ترك كردند و به حضرت موسی(ع) پيوستند؟ موقعی كه هدايت او بر آنان هويدا گشت، در لشكر موسی(ع) به رافضه مشهور شدند. چون فرعون را ترك كردند و اين گروه در بندگی خدا و محبّت به موسی(ع) و هارون و فرزندانش پافشارترين مردم بودند، خداوند به موسی(ع) وحی فرستاد اين اسم را در «تورات» برای آنها ثبت كن كه من آنها را به اين نام ناميدم و اين لقب را به آنان بخشش فرمودم. پس موسی(ع) اين اسم را برای ايشان ثبت كرد. سپس خداوند بزرگ اين اسم را ذخيره كرد تا به شما عطا فرمايد. يا ابا محمّد! آنها ترك خير كردند و شما برای خير، ترك شرّ نموديد. مردم متفرّق و دسته دسته گشتند و شما به اهل بيت پيغمبرتان(ص) پيوستيد و به راهی كه به خدا مي‌رسد، رفتيد و آنچه

را كه خدا اختيار و اراده نموده است، اراده و اختيار نموديد.

پس بشارت باد شما را كه مورد رحمت و عنايت پروردگاريد. اعمال نيكوكارتان مورد پذيرش و گنهكار شما مورد آمرزش الهی قرار می‏گيرد. اگر كسی از راهی كه شما سوی خدا مي‌رويد (طريق اهل بيت(ع) و قبول ولايتشان) نرود، اعمال نيكويش قبول نشده و گناهانش آمرزيده نمی‏شود. يا ابا محمّد! يزدان فرشتگانی دارد كه گناهان شيعيان را مي‌ريزند؛ همان طور كه باد برگ درختان را خزان می‏كند و اين مصداق فرمايش خداوند در قرآن مجيد است؛ آنجا كه می‏فرمايد: «و ملائکه خداوند را با سپاس، تسبیح می‌گویند و برای کسانی که ایمان آورده‌اند، طلب بخشش می‌کنند.»2 و استغفار آنان فقط شما را فرا می‏گيرد نه اين مردمان را. يا ابا محمّد!

آيا خوشحال شدی؟»

عرض كرد: فدايت شوم زيادتر بفرما. فرمودند: «يا ابامحمّد! خداوند عالميان احدی از جانشينان پيغمبران را استثنا نكرده است؛ مگر اميرالمؤمنين(ع) و شيعيان او را و در كتاب خود فرموده: «همان روزی كه هيچ دوستی از هيچ دوستی نمی‏تواند حمايتی كند و آنان ياری نمی‏شوند»3 مقصود آية شريفه، علی(ع) و پيروانش هستند؛ يا ابا محمّد! آيا مسرور شدی؟» عرض كرد: فدای تو شوم زيادتر بفرما.

فرمودند: «خداوند شما را در اين آية شريفه ياد كرده‏ «ای بندگان من که بر خودتان اسراف کردید، از رحمت خداوند ناامید نشوید، همانا خداوند همة گناهان را می‌آمرزد! همانا او بسیار بخشنده و مهربان است.»4 به خدا سوگند! جز شما كسی ديگر را اراده نفرموده است؛ يا ابامحمّد! خوشحال شدی؟» عرض كرد: فدايت شوم زيادتر بفرما.

فرمودند: «خداوند در كتابش، شما را اين‌طور ياد نموده «همانا بر بندگان من سلطه‌گری نیست.»5 به خدا سوگند! غير از ائمّه(ع) و پيروانشان، كسی ديگر منظور نيست؛ يا ابامحمّد! آيا خوشحال شدی؟» عرض كرد: فدايت شوم زيادتر بفرما.

فرمودند: «پروردگار بزرگ در كتاب خود، شما را ياد نموده و فرموده است «و كسانی كه از خدا و پيامبر اطاعت كنند، در زمرة كسانی خواهند بود كه خدا ايشان را گرامی داشته [يعنی‏] با پيامبران و راستان و شهيدان و شايستگانند و آنان چه نيكو همدمانند.»6 و رسول خدا (ص) در اين آيه از انبيا است و ما از صدّيقان و شهداء هستيم و شما صالحانيد و شما به صلاح و نيكی ياد می‏شويد؛ همان‌طور كه خداوند تبارك و تعالی شما را ناميده است يا ابامحمّد! آيا مسرور شدی؟ الی آخر.7

همچنین علّامه حسکانی نقل می‌کند: ابواحمد داودبن سليمان می‏گويد، علیّ‌ بن موسی‌الرّضا(ع) از پدرانش نقل می‏كند تا می‏رسد به علی(ع) كه آن حضرت فرمود:

«رسول الله(ص) در آية فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ‏ ... فرمودند؛ از مِنَ النَّبِيِّينَ‏، محمّد(ص) و من‏ الصِّدِّيقِينَ‏ علیّ‌بن ابی‌طالب(ع) و من‏ الشُّهَداءِ حمزه، سيّدالشهداء و من‏ الصَّالِحِينَ‏ حسن(ع) و حسين(ع)‏ وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً يعنی قائم آل محمّد(ص) و مهدی امّت مورد نظر است‏.»8

2. علی(ع) بر بلندای اعراف

«وَ بَيْنَهُما حِجابٌ وَ عَلَی الْاعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلاًّ بِسيماهُمْ وَ نادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوها وَ هُمْ يَطْمَعُون‏؛9

و ميان آن دو [گروه‏]، حايلی است و بر اعراف، مردانی هستند كه هريك [از آن دو دسته‏] را از سيمايشان می‏شناسند و بهشتيان را كه هنوز وارد آن نشده و[لی] [بدان] اميد دارند، آواز می‏دهند كه: سلام بر شما.»

یکی از آیاتی که به مقام و جایگاه حضرت علی(ع) اشاره می‌کند،

«آیة 46 سورة اعراف» است. در این آیه که تفسیرش در ادامه می‌آید، خداوند بیان می‌کند که تصمیم گیرنده دربارة بهشتی یا جهنّمی‌بودن افراد، حضرت علی(ع) هستند.

هيثم بن واقد، از مُقرّن روايت كرده است كه گفت: شنيدم از امام جعفر صادق (ع)كه می‏فرمودند:

ابن كّواء به خدمت اميرالمؤمنين(ع) آمد و عرض كرد كه: يا امير المؤمنين! «و بر اعراف و اعالی، مردانی چند باشد كه بشناسند هر يك از اهل بهشت و دوزخ را به نشانی كه در روی ايشان باشد»10 [یعنی چه]؟11 حضرت فرمودند كه: «ما بر اعراف و باروی ميان بهشت و دوزخيم و ياوران خويش را به نشانه‏ای كه در روی ايشان است، می‏شناسيم و ماييم اعراف و كارگزاران مردم كه خدای عزّوجلّ را نشناسد؛ مگر به راه معرفت و شناخت ما و ماييم اعراف و معرفتی كه آنچه مقصود است به معرفت آن به عمل می‏آيد و خدای عزّوجلّ در روز قيامت بر روی جسر 12 جهنّم ما را شناسا می‏گرداند. پس داخل بهشت نمی‏شود؛ مگر آنكه ما را شناسد و ما او را شناسيم و داخل جهنّم نشود؛ مگر آن كس كه ما را نشناسد و ما او را نشناسيم. به درستی كه خدای تبارك و تعالی اگر می‏خواست، خويش را به بندگان می‏شناسانيد...»13

امّا آنکه اعراف کجاست، تعریف امام صادق(ع) آن را به خوبی نشان می‌دهد. علّامه مجلسی در کتاب «بحارالأنوار»، به نقل از «تفسیر القمی» ‌آورده است:

بريد از حضرت صادق(ع) نقل كرد كه فرمودند:

«(اعراف) تلّ و بلندی است بين بهشت و جهنّم (رجال) كه در آيه است، ائمه (ع) هستند كه با شيعيان خود در اعراف ميايستند؛ درحالی‌كه مؤمنان بدون حساب وارد بهشت شده‏اند ائمّه(ع) به شيعيان گنه‏كار خود می‏گويند: نگاه كنيد برادرتان چگونه سبقت به بهشت گرفته‏اند، بدون حساب[...] اصحاب اعراف صدا می‏زنند مردانی را كه در جهنّم هستند و آنها را از چهره‏اشان می‏شناسند. می‏گويند جمعيّت و گروه‌بندی شما در دنيا، موجب آسايش و راحتی شما نشد كه به خود می‏باليديد.

آنگاه به دشمنان خود در آتش می‏گويند: تماشا كنيد اينها برادران و شيعيان مايند كه شما در دنيا قسم می‏خورديد از رحمت خدا محروم خواهند بود. آنگاه ائمّه(ع) به شيعيان خود می‏گويند: داخل بهشت شويد؛ ديگر باكی بر شما نيست و محزون نخواهيد شد.»14

در تفسیر این آیات، دومین شأن حضرت علی(ع) مشخّص می‌شود و آن، جدا کردن نیکان از زشت سیرتان است در روز قیامت. به همین جهت است که حضرت علی(ع) را «قسیم النّار و الجنّه» می‌گویند.

رسول خدا (ص) به حضرت علی(ع) فرمودند:

«... ای علی! تو قسمت کنندة بهشت و دوزخی وارد بهشت نمی‌شود؛ مگر کسی که او تو را و تو او را بشناسی و وارد دوزخ نمی‌شود؛ مگر کسی که تو را انکار کند و تو او را انکار کنی.»15

مفضّل‌بن عمر نقل می‌کند: به امام صادق(ع) عرض کردم: به چه علّت امیرالمومنین، علیّ‌بن ابی‌طالب(ع) قسیم الجنّه و النّار گفته شده است؟ حضرت فرمودند: «به دلیل اینکه دوست داشتن او، ایمان و دشمن داشتن او کفر است و همانا بهشت برای اهل ایمان آفریده شده است و نار برای اهل کفر خلق شده است. بنابراین، حضرت علی(ع) به این علّت قسیم الجنه و النار است. بنابر این در بهشت وارد نمی‌شود؛ مگر اهل محبّت و دوستی با او و وارد آتش نمی‌شود؛ مگر اهل دشمنی با او.»16

همچنین لقب فاروق اعظم که رسول خدا(ص) آن را به امیرالمؤمنین علی(ع) نسبت دادند نیز می‌تواند به همین علّت باشد. پيامبر اكرم (ص) فرمودند:

«يا علی! جبرئيل مرا خبر داد به امری دربارة تو كه موجب روشنی چشم و شادی قلبم شد. به من گفت: يا محمّد! خداوند به من فرمود: محمّد را از جانب من سلام برسان و به او اعلام كن كه علی پيشوای هدايت و چراغ تاريكی و حجّت بر اهل دنيا است. او صدّيق اكبر و فاروق‏ اعظم‏ است. من به ذات خود سوگند خورده‏ام کسی را داخل جهنّم نكنم كه او را دوست داشته باشد و تسليم او و اوصيای بعد از او باشد و داخل بهشت نمي كنم، كسی را كه ولايت او را رها نمايد و تسليم او و اوصيای پس از او نشود، اين يك واقعيت است كه مي‌گويم: جهنّم و طبقات آن را پر خواهم كرد از دشمنان او و بهشت را پر از

دوستان و شيعيانش مي‌كنم.» 17

3. موذّن سرای باقی

«و بهشتيان، دوزخيان را آواز می‏دهند كه: «ما آنچه را پروردگارمان به ما وعده داده بود، درست يافتيم؛ آيا شما [نيز] آنچه را پروردگارتان وعده كرده بود، راست و درست يافتيد؟» می‌گويند: «آری.» پس آواز دهنده‏ای ميان آنان آواز درمی‏دهد كه: لعنت خدا بر ستمكاران باد.»18

حضرت علی(ع) در تفسیر آیه‌ای که خواندیم، فرمودند:

«يعنی لعنت خداوند بر كسانی كه ولايت مرا تكذيب كردند و حق و مقام مرا سبك شمردند.»19

محمّدبن حنفيّه از پدرش علیّ‌بن ابی‌طالب(ع) حكايت می‏كند، كه فرمودند: «در آيه، آن مؤذّن كه در كلام خداوند جليل آمده است. من هستم.»20

علّامه مجلسی در کتاب «بحارالأنوار» از «تفسیر فرات» نقل می‌کند:

ابن‌عبّاس گفت: علي(ع) دارای اسم‌هایی است از كتاب خدا كه مردم نمي‌دانند. گفتيم كدام اسم‌ها؟ گفت: خدا او را در قرآن مؤذّن و اذان ناميده آية «فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللهِ عَلَی الظَّالِمِينَ‏» مؤذّن در اين آيه، علي است. مي‌گويد: لعنت خدا بر كسانی كه ولايت مرا تكذيب كردند و حقّ مرا سبك شمردند.»21

در این آیه، جایگاه دیگری در قیامت از امیرمؤمنان(ع) فاش می‌شود. مقامی‌که ناشی از همراه بودن حضرت مولی الموحدّین(ع) با حضرت حق، تبارک و تعالی، است.

4. شاخه‌های یک درخت

«و در زمين قطعاتی است كنار هم و باغ‌هايی از انگور و كشتزارها و درختان خرما، چه از يك ريشه و چه از غير يك ريشه، كه با يك آب سيراب می‏گردند و [با اين همه‏] برخی از آنها را در ميوه [از حيث مزه و نوع و كيفيت‏] بر برخی ديگر برتری می‏دهيم. بی گمان در اين [امر نيز] برای مردمی‌كه تعقّل می‌كنند، دلايل [روشنی‏] است.»22

شیخ طوسی از جابر نقل می‌کند: پيامبر خدا(ص) در «عرفات» بود و علی(ع) در مقابل او بود، فرمودند: «يا علی! نزد من آی و لباس خود را بر لباس من بچسبان! يا علی من و تو از يك درخت آفريده شده‏ايم، من، ريشة آن درخت و تو شاخة آن و حسن و حسين شاخه‏های فرعی آن هستند. يا علی! هر كس به شاخه‏ای از آن بياويزد، خدا او را به بهشت وارد می‏كند.»23

رسول خدا(ص) در توصیف فتنه‌های بعد از فوتشان می‌فرمایند:

«زود است که بعد از من فتنه‌ای پدید آید، هنگامی‌که واقع شود، ملازم علیّ ‌بن ابی‌طالب باشید و از او جدا نشوید؛ زیرا او نخستین کسی است که با من دیدار می‌کند و نخستین کسی است که با من مصافحه می‌کند. در روز قیامت، او در آسمان بالا نیز همراه من است و او جدا کنندة حق از باطل است.»24

حضرت امیرالمؤمنین(ع) به یکی از یارانشان فرمودند:

«ای نوف! رسول اكرم(ص) روز قيامت به ريسمان خداوند دست می‏زنند و ما هم به او دست می‏زنيم و شيعيان ما هم دست از دامن ما می‏گيرند، در اينجا رسول خدا(ص) به كجا می‏روند؟ به خداوند سوگند كه به طرف بهشت خواهند رفت» و اين عبارت را سه بار تكرار كردند.25

5. مورد استقبال فرشتگان

«بی‏گمان! كسانی كه قبلاً از جانب ما به آنان وعدة نيكو داده شده است، از آن [آتش‏] دور داشته خواهند شد. صدای آن را نمی‏شنوند و آنان در ميان آنچه دل‌هايشان بخواهد، جاودانند. دلهرة بزرگ، آنان را غمگين نمی‏كند و فرشتگان از آنها استقبال می‏كنند [و به آنان می‏گويند:] اين همان روزی است كه به شما وعده می‏دادند.»26

در تفسیر این آیه، از رسول اکرم(ص) نقل شده است:

«يا علی! من و تو اوّلين نفراتی هستيم كه از خاك بر مي‌خيزيم و سپس ساير مردم از گورها خارج خواهند شد. يا علی! تو و پيروانت از حوض كوثر، دوستان خود را سيراب مي‌كنيد و دشمنان خويش را منع می‏نمایيد. روز رستاخيز در ساية عرش الهی در امانيد و حال آنكه تمام مردم در ناله و خروشند و غمگينند و شما از اندوه بركناريد. اين آيه دربارة شما فرود آمده است: بی‏گمان كسانی كه قبلاً از (تا آخر آیة یادشده).‏ يا علی! تو و شيعيانت را در «موقف» سؤال جست‌وجو مي‌كنند و حال آنكه شما در بهشت مينو سرشت به داده‏های پروردگار خويش سرخوش و بهره‏وريد. يا علی! فرشتگان و خازنان بهشت، مشتاق شمايند و نگهدارندگان عرش و ملائكة مقرّب الهی، به ويژه شما را به دعا ياد می‏كنند و از حضرت ربّ العزّت، محبّت شما را مسئلت می‏نمايند و به سان خانواده‏ای كه از آمدن غائبشان كه از غيبت و سفر دراز برگشته است، خوشحال مي‌شوند، فرشتگان نيز از ورود شيعيان مسرور مي‌گردند.»27

6. علمدار رستگاران

«محمّد (ص) پيامبر خداست و كسانی كه با اويند، بر كافران، سختگير [و] با همديگر مهربانند. آنان را در ركوع و سجود می‏بينی. فضل و خشنودی خدا را خواستارند. علامتِ [مشخّصه] آنان بر اثر سجود در چهره‏هايشان است. اين صفت ايشان در تورات و مَثَلِ آنها در انجيل چون كشته‏ای است كه جوانة خود برآورد و آن را مايه دهد تا ستبر شود و بر ساقه‏های خود بايستد و دهقانان را به شگفت آورد، تا از [انبوهیِ‏] آنان [خدا] كافران را به خشم دراندازد. خدا به كسانی از آنان، كه ايمان آورده و كارهای شايسته كرده‏اند، آمرزش و پاداش بزرگی وعده داده است.»28

از دیگر آیاتی که در شأن امیرالمؤمنین(ع) و دربارة جایگاه ایشان در قیامت سخن می‌گوید، «آیة 29 سورة فتح» است.

سعيدبن جبير از ابن‌عبّاس نقل می‏كند كه از او راجع به سخن خداوند: «وعدالله الذين آمنوا و عملوا الصالحات» پرسيدند، او گفت: گروهی همين سؤال را از پيامبر(ص) كردند و گفتند: ای پيامبر خدا اين آيه دربارة چه كسی نازل شده است؟ فرمودند: «چون روز قيامت شود، پرچمی‌از نور سفيد بسته می‏شود و ندا دهنده‏ای ندا می‏دهد كه سرور مؤمنان و همراه با او كسانی كه پس از بعثت محمّد ايمان آورده‏اند، برخيزند، پس علیّ‌بن ابی‌طالب بر می‏خيزد و آن پرچم را كه از نور سفيد است، به دست او می‏دهند همة سابقان و ايمان آورندگان نخستين از مهاجران و انصار زير آن پرچم هستند و كس ديگری با آنان مخلوط نمی‏شود، تا اينكه بر منبری از نور ربّ العزّه می‏نشيند و همگی

يك به يك به او عرضه می‏شوند، پس اجر و نورشان را به آنان می‏دهد و چون به آخرين آنها می‏رسد، به آنان گفته می‏شود: منزل‏های خود را در بهشت شناختيد، همانا پروردگارتان به شما می‏گويد: آمرزش و پاداش بزرگی نزد من است (يعنی بهشت) پس علیّ بن ابی‌طالب(ع) و آن گروه كه زير پرچم او هستند، برمی‏خيزند تا اينكه آنان را به بهشت وارد كند.

سپس به منبر خود برمی‏گردد و پيوسته همة مؤمنان بر او عرضه می‏شوند و آن كس را كه می‏خواهد، وارد بهشت می‏كند و گروه‏هايی از آنان را در آتش رها می‏سازد و اين است معنای سخن خداوند: «الّذين آمنوا و عملوا الصّالحات لهم اجرهم و نورهم» يعنی سابقان نخستين و اهل ولايت.

و اين سخن خداوند: «و الّذين كفروا و كذّبوا باياتنا» يعنی ولايت به حقّ علی و حقّ او را كه بر جهانيان است، انكار كنند «اولئك اصحاب الجحيم» آنان كسانی هستند كه علی آتش را بر آنان تقسيم كرده و آنان مستحقّ جهنّم هستند.»29

همچنین از امام موسی‌بن جعفر كاظم(ع) نقل شده است كه فرمودند: آية مباركة: «... علامت (مشخّصة) آنان بر اثر سجود در چهره‏هايشان است.» در شأن و منزلت علی(ع) نازل شده است.30

7. سوق دهنده

«وَ جاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهيدٌ؛31

و هر كسی می‏آيد [در حالی كه‏] با او سوق‏دهنده و گواهی‏دهنده‏ای است.»

در معنای سائق و شهید در «لسان عربی» آمده است:

سائق به سوی محشر سوق می‌دهد و شهید به عمل [اهل محشر] شهادت می‌دهد و گفته‌ شده است که شهید همان عمل آنهاست.32

جابر از حضرت صادق(ع) دربارة آية یاد شده پرسید. حضرت فرمودند: «سائق اميرالمؤمنين(ع) و شهيد پيامبر اكرم(ص) است.»33

این آیه در واقع بیان می‌کند که هر کس بنا بر اعمالی که انجام داده است، به گواه رسول خدا(ص) و توسط حضرت امیرالمؤمنین(ع)، به سوی بهشت یا جهنّم رانده می‌شود و این جایگاهی است که خداوند برای حضرت امیرالمؤمنین(ع) قائل شده است.

8. قسیم النّار و الجنّه

«أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ؛34

خداوند فرمان می‏دهد هر كافر متكبّر و لجوج را در جهنّم بيفكنيد.»

شريك‌بن عبدالله اين روايت را نقل كرده است كه در حضور اعمش، كه مريض بود، به رسم عيادت نشسته بودم كه ابوحنيفه و ابن شبرمة و ابن ابی ليلی وارد مجلس شدند و رو به اعمش كردند و گفتند: يا ابامحمّد! تو در آخرين روزهای عمر و در آستانة آخرت هستی و دربارة علیّ‌بن ابی‌طالب(ع) احاديث مبالغه‏آميزی نقل كرده‏ای؛ سزاوار است در پايان عمر از گفته‏های خويش توبه كنی.

اعمش گفت: سند احاديثی را كه در شأن و منزلت علی(ع) گفتم، بيان كنيد تا بدانم كدام حديث را می‏گوييد. آنان بعضی از احاديث را اشاره كردند.

اعمش گفت: بلی، ابومتوكّل ناجی، حديثی را ابوسعيد خدری برايم نقل كرد و گفت؛ رسول الله(ص) فرمودند: «چون قيامت كبری برپا شود، خدای سبحان به من و علی(ع) می‏فرمايد: «هر كسی دشمن كينه‏توز تو و علی(ع) است، در آتش جهنّم اندازيد و هر كسی محبّ و مطيع شماست، در بهشت داخل كنيد» و اين به جهت آية شريفة «أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ» است.

ابوحنيفه با عصبانيت برخاست و به دوستانش گفت: برخيزيد از اين بدتر و شديدتر كلامی‌گفته نمی‏شود.

در ادامة این روایت، از اعم آمده است که رسول خدا(ص) فرمودند:

«علی(ع) بر شفير و لبة جهنّم می‏ايستد و می‏گويد: اين برای من و آن برای تو. معنای كلام سبحان در قرآن‏ «أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ» هم همين است كه اجازة اين كار به ما دو نفر داده می‏شود.35

همچنین از حضرت امیر(ع) به نقل از رسول خدا(ص) آمده است:

«آن هنگامی‌كه مردم در روز قيامت اجتماع كنند، من و تو در سمت راست عرش ساكن می‏شويم، آن گاه به من و تو گفته می‏شود: يا محمّد! تو و علی برخيزيد و دشمنان و مخالفان و تكذيب‏كنندگان خود را به جهنّم اندازيد.»36

همچنین در «ارشاد القلوب» ذیل تفسیر آیة مذکور آمده که رسول خدا(ص) فرموده است:

«خدای تعالی به من و علی مي‌فرمايد: وارد بهشت كنيد هر كس را كه شما را دوست داشته و داخل آتش كنيد، آنان كه شما را دشمن داشته‏اند و بيان همين مطلب است گفتة خدای تعالی كه مي‌فرمايد: «أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ.»37

علّامه مجلسی نقل می‌کند:

دعبل از حضرت رضا(ع) و او از پدرانش(ع) روايت می‏كند كه رسول خدا(ص) در تفسير آية شريفة یاد شده فرمودند: «اين آيه دربارة من و علی فرود آمد و آن اين است كه روز قيامت من و علی از مردم شفاعت می‏كنيم. رسول خدا(ص) فرمود: هنگامی‌كه روز قيامت شود، خداوند مرا و تو را ای علی! شفيع قرار می‏دهد و مرا با تو لباس می‏پوشاند و بعد به تو خطاب می‏كند و می‏فرمايد: اينك هركس با شما دشمنی می‏كرد، او را وارد دوزخ كنيد و هر كس با شما دوست بود، او را وارد بهشت سازيد؛ زيرا او مؤمن می‏باشد.»38

9. رخصت دهندة بهشت

«يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِكَةُ صَفًّا لا يَتَكَلَّمُونَ إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ قالَ صَواباً؛39

روزی كه «روح» و فرشتگان به صف می‏ايستند و [مردم‏] سخن نگويند؛ مگر كسی كه [خدای] رحمان به او رخصت دهد و سخن راست گويد.»

در «آیة 38 سورة نبأ» خداوند به جایگاه دیگری از امیرالمؤمنین(ع) در قیامت اشاره می‌کند. در این مقام، جز کسانی که حضرت به آنها اذن داده است، وارد بهشت نمی‌شوند.

در تفسیر این آیه آمده است:

ابوحمزه ثمالی گفت: روزی به حضور رسول‌الله(ص) رسيدم. آن حضرت فرمودند: «يا اباحمزه! همة مردم در قيامت وارد بهشت می‏شوند؛ مگر آن كسانی كه خودشان ابا داشته باشند.»

گفتم: آيا كسی پيدا می‏شود از رفتن به بهشت ابا كند؟

فرمودند: «بلی، هر كه شعار لااله الّاالله و محمّد رسول‌الله را از قلب و جان نگويد، بويی از بهشت نبرد.»

گفتم: يا رسول‌الله! مرجئه و قدريّه و حرورية و بنی‌اميّه از گويندگان لااله الاالله و محمّد رسول‌الله هستند.

فرمودند: «هيهات هيهات، چون قيامت فرا رسد، شهادتين از آنان سلب می‏شود و بدانيد جز ما اهل بيت و شيعيانمان كسی به بهشت راه داده نمی‏شود. آيا آية كريمة‏ يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ ... را شنيده‏ای؟ بدان آن كسانی كه‏ لااله الّاالله و محمّد رسول‌الله‏ را از سر صدق و با اخلاص بگويند كه آن قول صواب است، داخل بهشت می‏شوند.»40

همچنین، صالح‌بن سهل از ابوجارود نقل كرد، ابوجعفر(ع) در تفسير آية یادشده فرمودند:

«چون روز قيامت فرا رسد، شعار لااله الّاالله و محمّد رسول الله(ص) از قلب‏ها، همه محو می‏گردد؛ مگر كسانی كه اقرار به ولايت علیّ‌بن ابی‌طالب(ع) داشته باشند و اين به سبب قول خدای سبحان است كه خدای رحمان به آن كسانی كه به ولايت علی(ع) اقرار داشته باشند، اجازة دخول به بهشت می‏دهد.»41

10. ساقی کوثر

«إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ؛42

ما تو را (چشمة) كوثر داديم.»

هرچند شأن نزول «سورة کوثر» به وجود مقدّس حضرت صدّیقة کبری، فاطمة زهرا(س) بازمی‌گردد، با این حال، از آنجایی که معانی بسیاری می‌توان از قرآن دریافت کرد، می‌توانیم لایه‌های مختلفی از معانی و بطون قرآن را بپذیریم؛ در عین حال که بین آنها تناقضی هم وجود نداشته باشد.

احادیث بسیاری از رسول اکرم(ص) داریم که در آن، حضرت امیرالمؤمنین علی(ع)، ساقی حوض کوثر معرفی شده‌اند. مثلاً در جایی فرمودند: «... من پيش از شما (به حوض) می‏ رسم و تو يا علی! ساقی هستی...»43 و در جای دیگری فرمودند: «به آن خدایی كه مرا به راستی و درستی به رسالت برانگيخته و از تمام مردم مرا برگزيده اينان گرامی‌‏ترين آفريدگانند در پيشگاه پروردگار در روی زمين. كسی دوست‏ تر از اينان پيش من نيست. امّا علیّ‌بن ابی‌طالب كه او برادر و جانشين من، بعد از من است و پرچم‌دار من است در دنيا و آخرت. او ساقی كوثر و صاحب شفاعت من است ...»44

در تفسیر «آیة اوّل سورة مبارکة کوثر»، در «شواهد التّنزیل» آمده است:

انس‌بن مالك گفت: روزی به حضور رسول الله(ص) رسيدم، فرمودند:

«خدای سبحان كوثر را به من عنايت فرمود.»

سؤال كردم: يا رسول الله! كوثر چيست؟

فرمودند:

«كوثر نهری در بهشت است كه عرض و طول آن، به اندازة فاصلة بين مشرق تا مغرب است، هر كسی از آن بنوشد، هرگز تشنه نشود و هر كسی با آن آب وضو سازد، محدّث نگردد؛ ولی بدانيد هركسی قاتل اهل بيت من باشد يا ذمّة مرا ناديده بگيرد، هرگز از آن آب نمی‏نوشد.»45

از آنجایی که آب کوثر تنها و تنها متعلّق به دوستداران حضرت علی(ع) است و شیعیان و دوستداران ایشان جز از دست مبارک ایشان، از حوض کوثر آب نمی‌نوشند، می‌توان این آیه را به نوعی، در شأن حضرت علی(ع) نیز دانست. چنانچه اشاره شد، در ساقی بودن حضرت امیر(ص) به استناد روایات شکّی نیست.

نتیجه گیری

چنانچه مشاهده شد، تنها با استناد به چند آیه از 114 آیة قرآن، حقّانیت حضرت علی(ع) معلوم شد. این در حالی است که روایات بسیار زیادی در تکملة این بحث در کتب روایی شیعه و سنّی موجود است که نشان می‌دهد حضرت علی(ع) از چه جایگاه و مرتبه‌ای برخوردارند و حتّی شیعیان، دوستداران، دوستان دوستان و دشمنان دشمنان ایشان چه مراتبی دارند. با این حال، از آنجایی که مبحث ما به قرآن محدود می‌شود، از اشاره به آنها سر باز می‌زنیم.

در انتهای این تحقیق، کلام را با حدیثی از حضرت خاتم الانبیا(ص) زینت می‌بخشیم که فرمودند:

«ای علی! خداوند دربارة تو هفت امتیاز به من عطا فرموده: تو نخستین کسی هستی که همراه من از قبر بر می‌خیزی، تو نخستین کسی هستی که با من بر فراز صراط می‌ایستی، به آتش می‌گویی: این را بگیر که از آن توست، آن را فرو گذار که از آن تو نیست. تو نخستین کسی هستی که همراه من خلعت داده می‌شوی و زنده می‌گردی. تو نخستین کسی هستی که همراه من درِ بهشت را می‌کوبی. تو نخستین کسی هستی که همراه من در طرف راست عرش قرار می‌گیری. تو نخستین کسی که در اعلی علیین با من اقامت می‌کنی. تو نخستین کسی هستی که از آب مهر شده می‌خوری، که مهر آن مشک است و گروندگان باید آن بگروند.»46

ُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَنَا مِنَ الْمُتَمَسِّكِينَ بِوَلَايَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِين علیّ‌بن ابی‌طالب(ع).

پی‌نوشت‌ها: