گزارش اندیشکدة بلفر از تغییر
مقدّمه
اندیشکدة آمریکایی «بِلفِر» (Belfer Center) در مطلبی، به اتّفاق خاموشی پرداخته است که در دنیای اسلام در حال وقوع است؛ اتّفاقی که نه بهار عربی است و نه افزایش بنیادگرایی اسلامی؛ بلکه بنا به گفتة یک جمعیت‌نگار برجسته، نرخ باروری در میان مسلمانان به شدّت کاهش و فرار از ازدواج در میان زنان عرب و مسلمان افزایش یافته است.
کاهش بارداری مسلمانان بیش از متوسط نرخ جهانی؛ ایران در صدر!
نیکولای ابرشتات، از محقّقان «انستیتو انترپرایز آمریکا»، این یافته‌ها را به تازگی در دو مقاله ثبت کرده است. این مقالات تصویر متفاوتی با تصویر معمول از افزایش متدوام جمعیت در سرزمین‌های اسلامی نشان می‌دهد؛ البتّه جمعیت در این کشورها رو به افزایش است؛ امّا با ادامة روند کنونی، این افزایش جمعیت دیری نخواهد پایید. عنوان نخستین مقالة ابرشتات: کاهش باروری در جهان اسلام؛ تغییری فاحش که در کمال تعجّب کسی متوجّه آن نشده است، می‌باشد. وی با استفاده از داده‌های به دست آمده از 49 کشور و قلمروهای دارای اکثریّت مسلمانان، دریافت که به طور میانگین نرخ باروری در سال‌های 1975م. تا 80م. و 2005م. تا 2010م.، 41% کاهش یافته است؛ حال آنکه کاهش نرخ باروری در کلّ جهان، 33% بوده است.
22% از کشورها و قلمروهای مسلمانان شاهد 50% یا بیشتر کاهش باروری بوده‌اند. بیشترین کاهش در «ایران»، «عمان»، «امارات متّحدة عربی»، «الجزیره»، «بنگلادش»، «تونس»، «لیبی»، «آلبانی»، «قطر»، «کویت» و در حدود 60% یا بیشتر، طیّ دو سه دهة گذشته بوده است. کاهش نرخ باروری در ایران، طیّ 30 سال گذشته، حیرت‌انگیز و معادل 70% بوده که به گفتة ابرشتات، یکی از سریع‌ترین و چشم‌گیرترین آمارهای کاهش باروری در تاریخ بشر بوده است. به گفتة او، تا سال 2000م.، نرخ باروری ایران به دو زایمان در هر زن کاهش یافته بود که پایین‌تر از سطح مورد نیاز برای جایگزینی جمعیت کنونی است.
در مقاله‌ای در «تایمز»، مورّخ ژوئیة 2012م.، نرخ باروری در ایران، از این نیز کمتر عنوان شده و به هشدار «سازمان ملل» در گزارشی اشاره کرده است. بنا بر این گزارش، جمعیت ایران در دو دهة آینده، رو به کاهش می‌رود و در صورت تداوم روند کنونی، تا پایان این قرن، بیش از 50% کاهش می‌یابد.
شهرهای بزرگ جهان اسلام شاهد کاهش رشد جمعیت شدیدی بوده‌اند. ابرشتات خاطرنشان می‌کند که تنها شش ایالت در آمریکا دارای نرخ باروری کمتری نسبت به «استانبول» هستند. در ایران نیز، در شهرهای «تهران»و «اصفهان»، نرخ باروری نسبت به تمامی ایالات آمریکا پائین‌تر است.
عامل اقتصادی تنها دلیل کاهش بارداری نیست
این محقّق مؤسّسة «امریکن انترپرایز» بیان می‌کند با اینکه افزایش درآمد و توسعة اقتصادی در کاهش باروری نقش داشته است؛ امّا تنها دلیل آن نیست: کاهش باوری در نسل گذشته در کشورهای عربی، نسبت به دیگر نقاط جهان، سریع‌تر بوده است.
به گزارش «اطّلاعات‌نامة جهانی سیا»، نرخ باروری در میان مسلمانان، اندکی نسبت به برآورد ابرشتات بالاتر است؛ امّا در کل، به نسبت بسیاری از کشورهای آفریقایی زیر صحرایی، «آمریکای لاتین» و آسیایی کمتر است.
سرایت فرهنگ غربی زندگی مجرّدی به کشورهای مسلمان
در این گزارش، با اشاره به عوامل دیگری به جز عامل اقتصادی، عامل فرهنگی و رواج سبک زندگی مجرّدی و افزایش تمایل جوانان به فرار از ازدواج اشاره شده است. فرهنگی که ابتدا در سبک زندگی جوامع غربی راه پیدا کرد و پس از آن با گسترش راه‌های ارتباطی و نفوذ فرهنگی در کشورها شرقی، اکنون این تمایل به زندگی محرّدی و روابط خارج از چارچوب خانواده و ازدواج در کشورهای مسلمان نیز بسیار شایع شده است. ترویج سبک زندگی غربی، سختی روزافزون ازدواج در جوامع مسلمان، از جمله کشورمان و هجوم بی‌سابقة شبکه‌های ماهواره‌ای به شیوة زندگی ایرانی، اسلامی، پدیده‌های نظیر تجرّد، فرار از ازدواج، بی‌علاقگی به خانواده، روابط خارج از دایرة عرف و شرع و در نهایت بحران جمعیت و خانواده را به گونه‌ای دامن زده است که صدای زنگ خطر آن به گوش مراکز و اندیشکده‌های غربی نیز رسیده است.
کاهش ازدواج در اروپا، امری شناخته شده، امّا همچنان چشمگیر است. نرخ ازدواج زنان در «آلمان» از 98% در سال 1965م. به 59% در سال 2000م. کاهش یافته است. این رقم در مدّت مشابه در «فرانسه» از 99% به 61%، در «سوئد» از 98% به 49%، در «انگلیس» از 1 به 54% کاهش یافته است.
در «آسیا» نیز نرخ ازدواج رو به کاهش است. در «ژاپن»، درصد زنان بین 30 تا 34 ساله که هرگز ازدواج نکرده‌اند از 2/7% در سال 1970م. به 6/26% در سال 2000م. افزایش یافته است. این رقم در «میانمار»، از 3/9% به 9/25%، در «تایلند»، از 1/8% به 1/16% و در «کرة جنوبی»، از 4/1% به 7/10% افزایش یافته است. با اینکه نرخ ازدواج در جهان عرب بالاتر است، امّا آنها نیز با سرعت در همین مسیر در حرکتند. به گفتة ابرشتات، آنچه مایة شگفتی است این می‌باشد که در جهان عرب فاصله‌گرفتن از ازدواج از بسیاری لحاظ، هم‌اکنون همانند اروپای دهة 80م. است و این اتّفاق در حال وقوع در سطح پیشرفت به مراتب پایین‌تر از اروپا و آسیای شرقی توسعه‌یافته است. ابرشتات می‌گوید:
اتّفاق بزرگی در شرف وقوع است و عملاً هیچ‌کس متوجّه آن نشده است؛ حتّی در دنیای عرب.
آیندة کشورهای مسلمان، کاهش نیروی کار و افزایش جمعیت بازنشسته
این مطالعات به ما یادآوری می‌کند که گرایش‌های بزرگ جمعیت‌نگاری که به جهان شکل می‌دهند، ناشناخته و اغلب مورد غفلت هستند. درست است که جهان عرب در حال حاضر، شاهد افزایش شدید جمعیت جوان است که یکی از عوامل انقلاب‌های مردمی در تونس، «مصر» و نقاط دیگر بوده است، امّا بنا به گفتة این کارشناس جمعیت و نگاهی به آمار موجود، آیندة پیش‌روی نسل بعدی کاهش تعداد نیروی کار و افزایش جمعیت بازنشسته است.
ماهنامة فرهنگی، تشکیلاتی حلقة وصل، ویژه‌نامة نسل ششم، سال دوم، آذر 93، صص 24-25؛ به نقل از مشرق.