زیارت آل یاسین (2)

علی اکبر مهدی پور

یکی از جاذب‌ترین، جالب‌ترین و جامع‌ترین زیارت‌هایی که از ناحیة مقدّسه صادر شده، «زیارت آل‌یاسین» است.

این زیارت، از سوی حجّت پروردگار، حضرت بقیّة‌الله(ارواحنا له الفداء)، توسط یکی از نوّاب خاص، به صورت توقیع شرف صدور یافته است.

این توقیع به افتخار ابوجعفر، محمّدبن عبدالله حمیری، صادر شده است.

خاندان حمیری

حِمیَری منسوب به «حِمیَر» از قبایل بسیار معروف «یمن» است.1

قبیلة حمیر پرجمعیت‌ترین قبایل عرب بود. داستان معروف بلقیس (ملکة «سبا»)، قوم تُبَّع، سیف بن ذی‌یَزَن و ذونواس، به این قبیله مربوط می‌شود.2

یکی از چهره‌های معروف این خاندان: ابوالعبّاس عبدالله‌بن جعفر حمیری، متوّفای بعد از 289ه‍ .ق. از افراد مؤثّر در قوام مذهب شیعه در دوران غیبت صغری می‌باشد.

نجاشی از او، به عنوان چهرة سرشناس قمی‌ها نام برده و فرموده آثار فراوانی تألیف کرده است.3

از آثار ارزشمند ایشان در عرصة مهدویت، کتاب‌های زیر می‌باشد:

1. «الغیبة و الحیرة»؛

2. «قرب الأسناد إلی صاحب الأمر»؛

3. «مسائل أبی‌محمّد و التّوقیعات»؛

4. «الغیبة و مسئله»، شامل پرسش‌ها و پاسخ‌های محمّد بن عثمان عمری، نایب دوم امام عصر(ع).4

تنها اثر بازماندة ایشان کتاب «قرب‌الأسناد» می‌باشد که فقط سه بخش آن، که مربوط به امام صادق(ع)، امام کاظم(ع) و امام رضا(ع) می‌باشد، از حوادث زمان محفوظ مانده، چاپ شده و به دست ما رسیده است.5

نجاشی از بخش‌های مربوط به امام جواد(ع) و امام عصر(عج) سخن گفته 6 و سیّدبن طاووس بخش امام باقر(ع) را نیز در دست داشته است.7

شیخ طوسی 28 حدیث از او در کتاب «الغیبة» نقل کرده و از مکاتبات او با حضرت ولیّ‌عصر(عج) سخن گفته است.8

طبرسی متن یکی از توقیعات حضرت دربارة تسلیت آن حضرت به مناسبت وفات نایب اوّل، خطاب به نایب دوم را از ایشان نقل کرده است.9

شیخ طوسی، ایشان را از اصحاب امام هادی و امام عسکری(ع) معرفی و توثیق نموده است.10

فرزندان عبدالله بن جعفر

عبدالله‌بن جعفر حمیری چهار فرزند داشت، به نام‌های: محمّد، جعفر، حسن و احمد که همه‌اشان با حضرت بقیّة‌الله(عج) مکاتبه داشتند.11

ارشد، افضل و اشهر این چهار برادر، ابوجعفر، محمّدبن عبدالله بن جعفر حمیری می‌باشد که «زیارت آل‌یاسین» به افتخار او از ناحیة

مقدّسه صادر شده است.

نجاشی، مقدّم علمای رجال او را توثیق نموده و شخصیّت ممتاز معرفی کرده است.12

از تعبیر نجاشی استفاده می‌شود که توقیعات صادره به افتخار او به صورت کتاب مدوّن در دسترس بوده است.

نجاشی این تعبیر را از احمدبن الحسین (ابن غضائری) نقل کرده، ولی در نسخة چاپی ابن‌غضائری موجود نیست.13

توقیعات محمّد بن عبدالله‌بن جعفر

بیشترین توقیعات حضرت بقیّة‌الله(عج) را شیخ صدوق در کتاب پر ارج «کمال‌الدّین» نقل فرموده که تعداد آنها بالغ بر 52 توقیع می‌باشد 14 و سه مورد از آنها را از محمّدبن عبدالله‌بن جعفر نقل کرده است.15

شیخ طوسی 18 روایت از طریق او در کتاب غیبت نقل کرده و یک مورد از توقیعات ایشان را آورده است.16

ابومنصور احمدبن علی طبرسی، از علمای قرن ششم، در کتاب پر ارج «احتجاج»، 22 مورد از توقیعات حضرت بقیة‌الله(عج) را نقل کرده 17 که هفت مورد آن به افتخار محمّد بن عبدالله بن جعفر حمیری صادر شده 18 که یکی از آنها، زیارت آل‌یاسین می‌باشد.19

برای زیارت آل‌یاسین دو متن متفاوت در منابع ما نقل شده است:

1. به روایت مرحوم طبرسی

ابومنصور احمدبن علیّ‌بن ابی‌طالب طبرسی، از علمای قرن ششم، در کتاب گرانسنگ «احتجاج»، آن را به صورت مرسل نقل کرده؛ ولی همة بزرگان بر مراسیل او اعتماد کرده اند و آن را در کتاب‌های حدیثی، ادعیه و زیارات نقل فرموده‌اند.20

نظر به اینکه محدّث قمی در کتاب «مفاتیح»، آن را به روایت صاحب احتجاج نقل فرموده، این متن در میان جامعة تشیّع شهرت بیشتری یافته است.

2. به روایت ابن‌مشهدی

ابوعبدالله، محمّدبن جعفر مشهدی، در کتاب پر ارج «المزار الکبیر» آن را با سلسلة اسنادش از محمّدبن عبدالله‌بن جعفر حمیری روایت کرده است.21

علّامة مجلسی پس از نقل این زیارت از طریق ابن‌مشهدی، بر صحیح بودن سلسلة اسنادش تأکید کرده است.22

دیگر منابع

بعد از احتجاج و «مزار کبیر»، در منابع فراوان، زیارت «آل‌یاسین» از «ناحیة مقدّسه» نقل شده که از آن جمله است:

3. به روایت سیّد ابن طاووس

سیّدبن طاووس متوفّای 664 ه‍ .ق. آن را مطابق با نقل ابن‌مشهدی آورده و فرموده:

به خواندن آن در سرداب مقدّس امر شده است.23

4. به روایت علّامة مجلسی

علّامة مجلسی اهتمام خاصّی به زیارت آل‌یاسین داشت و لذا آن را در چندین موضع از «دائرة‌المعارف بحار» نقل کرده است:

1) در جلد 53 بحارالأنوار، متن آن را مطابق روایت احتجاج آورده، سپس سند آن را از مزار کبیر نقل کرده و فرموده است:

ما این سندها را در اینجا آوردیم تا اسناد این توقیعات معلوم شود.24

در جلد 94 نیز به عنوان استشفاع با خاندان پیامبر(ص) در ادعیه، این متن را از احتجاج نقل کرده است.25

2) در همین مجلّد، متن آن را مطابق روایت ابن‌مشهدی از روی دستنویس شیخ محمّد بن علی جبعی، جدّ شیخ بهائی روایت کرده است.26

3) در جلد مزار بحار، متن آن را از کتاب احتجاج نقل کرده 27 سپس متن مصباح و مزار کبیر را نیز نقل فرموده است.28

4) در کتاب «تحفة‌الزّائر» متن آن را مطابق نقل احتجاج به عنوان زیارت ناحیة اوّل آورده و فرموده: با سندهای صحیح و معتبر.29

سپس آن را مطابق نقل ابن‌مشهدی، به عنوان «زیارت ناحیة دوم» آورده و فرموده است: به سند معتبر.30

5. صدر الأسلام همدانی، در کتاب «تکالیف الأنام» که در سال 1317ه‍.ق. آن را تألیف کرده، «زیارت آل‌یاسین» را به نقل از احتجاج آورده است. مؤلّف، آن را از وظایف روزانة هر انسان منتظر دانسته و بر صحیح بودن اسناد آن تأکید نموده است.31

6. آیت‌الله میرزا محمّد باقر فقیه ایمانی، متوفّای 1370 ه‍ .ق. آن را مطابق روایت احتجاج نقل کرده، آن را افضل زیارت حضرت، جامع، کامل و مبسوط تعبیر نموده است.32

7. مرحوم حاج شیخ عبّاس قمی، علاوه بر «مفاتیح الجنان» در کتاب «هدیة الزّائرین» نیز زیارت آل‌یاسین را به نقل از احتجاج طبرسی نقل کرده است.33

8. مرحوم سیّدحیدر کاظمی، متوفّای 1265ه‍ .ق. در کتاب «عمدة‌الزّائر» آن را به نقل از احتجاج آورده و فرموده است: با سندهای معتبر.34 سپس متن مزار کبیر را نیز به نقل از تحفة‌الزّائر علّامة مجلسی نقل کرده است.35

9. مرحوم آیت‌الله شیرازی زیارت آل‌یاسین را براساس روایت احتجاج و ابن‌مشهدی آورده است.36

10. گروه پژوهشگران «مؤسّسة امام هادی(ع)» نیز آن را براساس روایت احتجاج و مصباح‌الزّائر آورده‌اند.37

در زیارت آل‌یاسین علاوه بر همة آنها، آداب دیگری هست که محمّد بن عثمان عمری، دومین نایب خاصّ آن حضرت بیان فرموده است:

1. توجّه خاص

از اعتقادات قطعی ما این است که همة پیشوایان معصوم(ع) زنده و ناظر اعمال ما هستند.

در روایات مأثور از امام معصوم(ع) آمده است که در فرازی از اذن دخول حرم ائمّه(ع) عرضه بداریم:

«أَشْهَدُ أَنَّكَ تَسْمَعُ كَلَامِي وَ تَشْهَدُ مَقَامِي‏؛43

من گواهی می‌دهم که شما سخنان مرا می‌شنوی و جایگاه مرا می‌بینی.»

افزون بر این معنی، حضرت ولیّ‌عصر(عج) حجّت زمان ما می‌باشد و وجود فیزیکی حضرت در میان ما قرار دارد.

از این رهگذر، در زیارت آن حضرت توجّه خاص لازم است؛ زیرا امکان دارد که زائر در برابر آن حضرت، چهره به چهره و رو به روی آن مولا قرار داشته باشد.

2. نماز زیارت

برای هر معصومی، نماز زیارت وارد شده که کیفیت آن و تعداد رکعاتش متفاوت است.

نماز زیارت رسول اکرم(ص) چهار رکعت می‌باشد با سورة یس و الرّحمن.44

نماز زیارت مولای متّقیان، حضرت آدم و حضرت نوح(ع) که در داخل ضریح آن حضرت مدفون هستند، شش رکعت است45 که در رکعت اوّل سورة الرّحمن و در رکعت دوم سورة یس مستحبّ می‌باشد.46

نماز زیارت حضرت فاطمه(ع) دو رکعت است، با یک حمد و 60 سورة توحید.47

نماز زیارت ائمّة بقیع(ع) هشت رکعت است، برای هر امامی دو رکعت.48 نماز زیارت سالار شهیدان دو رکعت و چهار رکعت آمده است.49

از امام صادق(ع) روایت شده که:

«نماز زیارت هشت رکعت می‌باشد، اگر نتوانست شش رکعت، اگر نتواند چهار رکعت، اگر آن را نیز نتواند دو رکعت،؛ ولی افضل آنها هشت رکعت می‌باشد.»50

تنها یک مورد داریم که نماز زیارت 12 رکعت است و آن زیارت آل‌یاسین می‌باشد.51

محمّدبن عثمان، نایب دوم حضرت، کیفیت آن را چنین بیان کرده است:

12 رکعت، دو رکعت دو رکعت، در هر رکعتی یک حمد و یک قل هوالله.52

نماز زیارت اگر در حرم یکی از امامان و زیر گنبد آن امام باشد، بعد از زیارت خوانده می شود؛ ولی اگر در غیر حرم ائمّه باشد، پیش از زیارت خوانده می‌شود.53

ولی در زیارت آل‌یاسین همیشه باید نماز زیارت پیش از زیارت خوانده شود؛ چه حرم یکی از ائمّه باشد، یا نه.54

3. درود بر رسول خدا

محمّدبن عثمان در آداب زیارت آل‌یاسین می‌فرماید:

پس از آنکه دوازده رکعت نماز زیارت به آن کیفیت خواندی، بر محمّد و آل محمّد(ع) درود می‌فرستی، سپس می‌گویی: «سلام علی آل‌یاسین.55

و این ترتیب بسیار لطیفی است که زائر نخست به سوی خداوند منّان متوجّه می‌شود، دوازده رکعت نماز می‌خواند، سپس به اشرف کائنات و مفخّر موجودات متوجّه می‌شود و درود می‌فرستد، آنگاه به حجّت زمان و عصارة خلفت، حضرت بقیّة‌الله(عج) توجّه پیدا می‌کند و عرضه می‌دارد:

«سلام علی آل‌یاسین»

نکاتی چند دربارة زیارت آل‌یاسین

در سرآغاز زیارت آل‌یاسین که مرحوم طبرسی در احتجاج روایت کرده،

نکات ریزی هست که به برخی از آنها فقط اشاره می‌کنیم:

1. توقیع شریف با نام خدا شروع شده که هر موضوع شایسته‌ای باید با آن آغاز شود.

2. در اوّلین فراز، با تعبیر «لَا لِأَمْرِهِ یعْقِلُون‏» هشدار داده که باید انسان در امر خدا، تعقّل و تدبّر کند.

3. در فراز دوم با تعبیر: «حکمة بالغة»، اعلام نموده که همة امور عالم تقدیر خداوند حکیم و براساس حکمت بالغة الهی است.

4. در فراز سوم اعلام فرموده که هشدارها فقط برای باور داران، حالت تنبّه و توجّه ایجاد می‌کند.

5. در فراز چهارم برخود و بندگان صالح خدا درود فرستاده که او ابوصالح پدر و سالار شایستگان است و همة شایستگان امّت فرزند او هستند و باید به وظیفة فرزندی در مقابل پدر مهربان خود توجّه داشته باشند.

6. آنگاه فرموده: «اگر خواستید به وسیلة ما به سوی خدا و به سوی ما توجّه کنید ...»

امامان معصوم «وجه‌الله» هستند؛ هر کس بخواهد به سوی خداوند توجّه کند باید به وسیلة آن بزرگواران توجّه پیدا کند که:

«مَنْ أَرَادَ اللَّهَ بَدَأَ بِكُم‏؛56

هر کس خدا را اراده کند، باید با شما آغاز کند.»

7. با تعبیر «به سوی ما» ارائة‌ طریق نموده که توجّه به ائمّه(ع) نیز باید با اذن و فرمان آنها و مطابق دستور آنها باشد، کسی حق ندارد که به دلخواه خود به سوی آنها توجّه کند، بلکه باید همة توجّهات طبق ضوابطی باشد که آنها خود دستور داده‌اند.

8. با فراز «فَقُولُوا كَمَا قَالَ اللَّه‏» اعلام فرموده که این توجّه به فرمان خداست و خداوند منّان این راه را فراراه مشتاقان و ارادتمندان گشوده است.

9. با جملة «سلامٌ علی آل‌یاسین» بر همة قرائت‌های إلیاسین‌ خطّ بطلان کشیده و قرائت صحیح آیة شریفه را بیان فرموده است.

10. آنگاه راه صحیح توجّه و تسلیم را تعلیم فرموده است.

تعداد سلام‌های زیارت آل‌یاسین

تعداد سلام‌هایی که به تعبیر «السّلام علیک» خطاب به حضرت بقیّة‌الله(عج) در زیارت آل‌یاسین آمده، بنا به روایت صاحب احتجاج، 22 سلام می‌باشد. جز اینکه در نسخة چاپی احتجاج، 21 سلام می‌باشد و یکی از سلام‌ها ساقط است.58

در این چاپ که با مقدّمة آیت‌الله سیّدمحمّد بحرالعلوم و تعلیقات سیّدمحمّدباقر خِرسان چاپ شده، بعد از سلام پنجم، این فراز افتاده است:

«السَّلَامُ عَلَيْكَ فِي آنَاءِ لَيْلِكَ وَ نَهَارِك‏»

ولی در همة منابعی که زیارت آل یاسین از احتجاج طبرسی نقل شده، فراز بالا آمده است؛ از جمله:

1. «بحارالأنوار»، ج 53، ص 171؛ ج 94، ص2؛ ج 103، ص 81.

2. علّامة مجلسی، «تحفة‌الزّائر»، ص539.

3. صدر الاسلام همدانی،«تکالیف الأنام»، ص 135.

4. فقیه ایمانی، «فوز اکبر»، ص68.

امّا تعداد سلام‌ها به تعبیر «السلّام علیک ...» مطابق روایت ابن‌مشهدی 26 سلام است، جز اینکه در نسخة چاپی «مزار کبیر» یک فراز افتاده است. در این نسخه که با تحقیق جواد قیّومی چاپ شده، چنین آمده است:

«السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الْإِمَامُ الْمَأْمُول‏؛58

پیش از این فراز باید اضافه شود:

«السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الْإِمَامُ الْمَأْمُون‏»

این فراز در منابع زیر موجود است:

1. سیّد بن طاووس، «مصباح الزّائر»، ص431.

2. علّامه مجلسی، «تحفة‌الزّائر»، ص545.

3. همو، «بحارالأنوار»، ج102، ص94.

نکتة دیگری که در این زمینه لازم به یادآوری است، این است که در فرازی از زیارت آل‌یاسین، به روایت ابن‌مشهدی آمده است:

«السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا دَاعِيَ اللهِ وَ رَبَّانِيَّ آيَاتِهِ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا بَابَ اللهِ وَ دَيَّانَ دِينِه‏»59

در تعدادی از منابع، این دو فراز با یکدیگر خلط شده، به صورت یک فراز آمده و چنین شده است:

«السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا دَاعِيَ اللهِ وَ دَيَّانَ دِينِه‏»60

محتوای زیارت آل‌یاسین

زیارت آل‌یاسین، همانند همة ادعیه و زیارات مأثور از معصومان(ع)، سرشار از حقایق تابناک اسلام و معارف والای اهل بیت عصمت و طهارت(ع) می‌باشد. از این رهگذر، ورود به این عرصه، به تدوین چند مجلّد کتاب حجیم نیاز دارد که از حوصلة این نوشتار بیرون است.

ما در اینجا، به تعدادی از شروحی که به این زیارت نوشته شده، به ترتیب تاریخ چاپ آنها اشاره می‌کنیم:

1. «سلام بر پرچم برافراشته»؛ تألیف سیّد مجتبی بحرینی، در دو مجلّد.61

2. «میثاق منتظران»، تألیف سیّد مهدی حائری قزوینی، در دو مجلّد.62

3. «جرعه‌ای از زلال سرداب مقدّس»، تألیف سیّد فرید موسوی.63

4. «شرح زیارت آل‌یاسین»، تألیف شیخ علی کورانی، ترجمة مسلم خاطری.64

5. «آل‌یاسین»، تألیف اسماعیل شفیعی سروستانی.65

زیارت آل‌یاسین ده‌ها بار در ضمن مفاتیح الجنان به زبان‌های مختلف ترجمه و منتشر شده است.

در اینجا، فقط به تعدادی از ترجمه‌های آنکه مستقلّاً چاپ شده و در کتابخانة نگارنده موجود بود، اشاره می‌کنیم:

1. ترجمة مرحوم آیت‌الله زاده، متوفّای 10ربیع الثانی، 1422 ه‍ .ق.66

2. ترجمة آقای حسینی.67

3. ترجمة علی‌اکبر تلافی.68

4. ترجمة محمّد جواد مولوی نیا.69

5. ترجمة علی سهرابی تویسرکانی.70

6. ترجمة علی فربودی.71

7. ترجمة بی‌تا، بی‌نا، به پیوست دعای صنمی قریش.

پی‌نوشت‌ها: