«تنظیم خانواده» یا آنچه در زبان انگلیسی به عنوان «تنظیم جمعیت» از آن یاد نمی‌شود، به‌معنای پیشگیری از حاملگی‌های پرخطر است. به‌عبارت دیگر، هدف از برنامة تنظیم خانواده، تواناسازی زوج‌ها و افراد به تصمیم‌گیری آزادانه و مسئولانه در مورد تعداد و فاصله‌گذاری بین فرزندانشان و برخورداری از اطّلاعات و وسایل لازم برای وصول به این هدف و اطمینان از انتخابی آگاهانه و در اختیارگذاردن مجموعة کاملی از روش‌های مؤثّر و مطمئن، برای جلوگیری از بارداری است؛ که بیشینه‌ای طولانی در تاریخ دارد؛ به گونه‌ای‌که حتّی حدود چهار هزار سال قبل از میلاد مسیح(ع) و همچنین هزار و ششصد سال ه .ق. در مصر باستان نیز اقداماتی صورت می‌گرفته است؛ مانند جوشاندن ریشة گیاهان، عسل حاوی زنبور مرده؛ امّا اوّلین جنبش تنظیم خانواده در قرن 19 و بیست، تحت عنوان «اتّحادیه مالتوسیان» شکل گرفت که در سال 1877 م. تأسیس شد.
در «ایالات متّحدة آمریکا»، دو شخصیّت به نام‌های مارگارت سنگر و اوتو بابسین در سال 1914 م. تنظیم خانواده را در سطح عموم مطرح کردند. پس از فعّالیت‌های این دو و اتّحادیّه، میزان سقط جنین به میزان 50% در بین سال‌های 1800 تا 1900 م. به ویژه در مناطق شهری کاهش پیدا کرد. در آن زمان، تحت قانونی به نام کومستاک (که آنتونی کامستاک آن را تحت عنوان قانون فدرال درآورد) اشاعة مطالب مربوط به تنظیم خانواده غیرقانونی بود. در آن زمان، سنگر چندین بار به موجب همین قانون دستگیر شده و برای برهه‌ای نیز به بریتانیا سفر کرد. روش‌های جلوگیری از بارداری، نسبتاً در بین قشر متوسط و طبقة بالا رواج داشت؛ ولی در میان عموم از آن صحبتی نمی‌شد. در سال 1831 م. اوّلین کتاب تحت عنوان «رسالة موجز و مختصر بر مسئلة
جمعیت» توسط روبرت دیل اوون نوشته شد. در سدة نوزدهم جنبشی علیه جلوگیری از بارداری شکل گرفت که بیشتر مسیحیان کاتولیک اصلاح‌طلب و زنان طبقة متوسط بودند. آنتونی کامستاک و حامیانش این قانون را از اشاعة اطّلاعات روش جلوگیری از بارداری، به استفاده از آن نیز اشاعه دادند و دستگیری‌های زیادی نیز صورت داده و ده‌ها تن کتاب را از بین بردند. در آن زمان جبنش‌هایی که حامی عشق آزاد و روابط جنسی خارج از روابط زناشویی نیز بودند، با این قانون به مخالفت پرداختند.
امّا مهم‌ترین برهة تاریخی در این زمینه، «انقلاب جنسی 1960 م.» در ایالات متّحده بود. وقتی که در سال 1965 م. هنوز میلیون‌ها زن در آمریکا از تنظیم خانواده خودداری نمی‌کردند؛ امّا در پی فعّالیت‌های اجتماعی فردی به نام بیل بیرد در سال 1972 م. دادگاه عالی آمریکا، اقدامات جلوگیری از بارداری را برای تمام آمریکایی‌ها قانونی کرد. همچنین برای اوّلین بار در سال بعد، قانون سقط جنین نیز به ثبت رسید که اجازة آن را در اوّلین مراحل بارداری قانونی می‌کرد.
امّا در ایران، اوّلین بار اطّلاعات مربوط به تنظیم خانواده، توسط ستاره فرمانفرماییان، فرزند عبدالحسین میرزا فرمانفرما از درباریان قاجار وارد ایران شد. او تحصیلات خود را در آمریکا انجام داد و «دانشگاه هاروارد» او را از زنان تأثیرگذار تاریخ آمریکا و پیشرو مددکاری اجتماعی عنوان مطرح کرد. در سال 1956 م. آمارگیری از جمعیت انجام شد که نشان می‌داد میزان زاد و ولد در ایران یکی از بالاترین نرخ‌ها در جهان و حدود 3% می‌بود. ده سال بعد فرمانفرماییان به ایران آمد و با همکاری درباریان، اوّلین مؤسّسة خود را در ایران تأسیس کرد. وی زنانی را برای آموزش در خارج بورسیه می‌کرد و اوّلین مدرسة مددکاری اجتماعی را برای آموزش زنان در داخل تأسیس کرد. در آن زمان، به علّت وجود خانه‌های فحشا در کشور، شاگردان فرمانفرماییان ابتدا به این مراکز رفتند تا زنان را در آنجا آموزش دهند. فرمانفرماییان از اوّلین فمینیست‌های فعّال در ایران بود. وی همچنین «انجمن بهداشت و تنظیم خانواده» را تأسیس کرد که از جمعی از دکترها و شاگردانش از درباریان بودند. در این میان، سازمان‌های تنظیم خانواده در آمریکا برای حمایت وی و اشاعة روش‌های جلوگیری از بارداری، چندین کارشناس را به ایران فرستادند. از جمله مهم‌ترین فعّالیت‌های این گروه‌ها می‌توان موارد زیر را برشمرد:
• اعزام مددکاران در سطح جامعه برای آموزش زنان و مردان و توجّه دادن به امر تنظیم خانواده؛
• ارائة وسایل پیشگیری از بارداری اوّلیه؛
• برگزاری کنفرانس حقوق بشر و ارائة بیانیه «تنظيم خانواده از حقوق اصلي افراد است»؛
• تأسيس و تجهيز كلينيك هاي ثابت و سيّار؛
• گنجاندن مسائل مربوط به جمعیت در برنامه‌های درسی دبیرستان‌ها در سال 1353 ش.؛
• تغییر قانون و آزادی مشروط سقط جنین؛
• ارائة راه‌های وازکتومی، همچون بستن لوله در «تهران»؛
امّا پس از انقلاب اسلامی و آغاز جنگ تحمیلی استقبال از تنظیم خانواده با کم تمایلی مردم رو به رو شد و در آن سال‌ها نرخ رشد از 2.6% به 3.9% افزایش یافت. پس از پایان جنگ، به علّت اقدامات دولت سازندگی در راستای حمایت بیشتر از تنظیم خانواده، نرخ رشد جمعیت از 3.9% به 1.9% کاهش چشم‌گیری پیدا کرد. این همان برهه از زمان بود که مقام معظّم رهبری آن را اشتباه تاریخی کشور نامید که در پی آن، مشکل جمعیتی که امروز با آن رو به رو هستیم، به وجود آمده است. فعّالیت‌های تنظیم خانواده به هیچ وجه به طور مسقیم و علنی و از همان روز اوّل با هدف کاهش جمعیت معرفی و تلقّی نمی‌شد حال آنکه مسئولان و مروّجان برنامه، بدون توجّه به بطن اصلی برنامه و هدف غایی آن، که رشد صفر درصدی جمعیت کشور بود ناآگاهانه و آگاهانه و گاهی با کاهلی، با قواعد دشمن به راحتی بازی خوردند. هدف این برنامه حفظ سلامت جنسی زوجین و همچنین سلامت جسمی مادر و فرزند بود که بسیاری از مرگ و میر‌های مادر و فرزند در دوران بارداری و زایمان کاهش یافت؛ امّا عدم مدیریت و ادامة این حرکت کنترل نشده منجر به مشکل پیری جمعیت پیش رو شد؛ از جمله اقدامات به وجود آورندة این وضعیت، می‌توان به:
• افزایش نرخ اشتغال زنان به صورت غیرمنطقی و آموزش مدیریت امور خانواده در کنار اشتغال؛
• تأکید بر اهمّیت منافع فردی خانوادگی و اجتماعی؛
• گسترش سیطرة فردگرایی و لذّت‌طلبی؛
• در سال 68 نخست وزیر وقت، پیشرفت برنامه‌های توسعه و رفاه کشور را با اعمال برنامه‌های تنظیم خانواده گره زد. گره‌ای که می‌بایست خیلی زودتر باز می‌شد و ارتباطش را با رشد و آبادانی کشور کمتر نمی‌کرد؛
• تصویب لایحة «کنترل جمعیت و تنظیم خانواده» در سال 71: در این قانون، انگیزه‌ها و پاداش‌های متعلّق به خانواده‌های پر اولاد و فرزندان زیاد، قطع نمی‌شد.
حال کشور که سال‌ها با چنین قوانین و حمایت‌ها و همچنین آموزش‌های متعدّد سطوح مختلف جامعه در مورد راه‌های تنظیم خانواده و جلوگیری از بارداری رو به رو بوده است، نیازمند روندی وسیع تر برای جبران آن است. تنها حمایت و تشویق به فرزند آوری بیشتر و همچنین وام یک میلیون تومانی به ازای هر بچّه که خود در همان بدو کار با شکست رو به رو شد، به هیچ وجه نیاز مبرم کشور را برطرف نمی‌کند.
در کاهش نرخ باروری از 3.9% به 1.9% گسترش پوشش نظام تأمین اجتماعی، به عنوان منبع تأمین و حمایت سنین کهولت نیز آثار منفی داشت. این اقدام که در مقابل اعتقاد ایرانی‌ها به «فرزند، عصای سالمندان در پیری است» و همچنین افزایش تمایل به نگهداری از سالمندان به نسبت فرزندآوری شکل گرفت. تفکّری به ظاهر پرمنفعت برای خانواده‌ها، امّا کاملاً بر اساس سبک زندگی غربی که افراد خانواده نقش و مسئولیّتی در برابر یکدیگر نخواهند داشت؛ همان‌طور که در غرب از سنّ 18 سالگی جوانان از والدین خود کناره می‌گیرند و زندگی مجرّدی مستقلّی بدون نظارت و دخالت والدین شروع می‌کنند.
در حلّ این مشکلات، می‌بایست با قانون‌گذاری‌های صحیح، بصیر و آینده‌نگرانه توسط مجلس و همراهی مردم می‌توان روند رو به نزول را به صعود کرد.