مشکلات واقعی، ابزار مجازی

نوح منوّری

در مقابل نگاهی به اینترنت که آن را صرفاً ابزاری در جهت رسیدن به برخی اهداف و رفع برخی نیازهای کاربران می‌داند، نگاه دیگری وجود دارد که اینترنت را فضایی تازه (دنیای مجازی) به شمار می‌آورد؛ فضایی که امتداد فضای اجتماعی ماست و لاجرم همة مسائلی که در اجتماع با آن رو به روییم، در اینجا هم قابل ردگیری و مشاهده است. حاصل تلفیق این دو نگاه، می‌شود که اگرچه فضای اجتماعی، مملوّ از مشکلاتی است که راه‌حل‌های واقعی می‌خواهد، امّا فضای مجازی در امتداد دنیای اجتماعی انسان‌ها تبدیل به بدیلی برای راه‌حل‌ها می‌شود که البتّه با گسترش خود می‌تواند مسائل تازه‌ای را خلق کند. به این ترتیب، ما گاهی برای حلّ مشکلات خود، از ابزارهای تازة شبکة جهانی استفاده می‌کنیم و گاهی برای فرار از دنیای واقعی به دنیای مجازی پناه می‌بریم.

با تحدید دامنة موضوعی به آنها، سؤال این خواهد بود که چگونه دانشجویان دختر مسائل خود را به دنیای مجازی می‌کشانند و برای حلّ آن مسائل از ابزار مجازی استفاده می‌کنند؟ آسان‌ترین استفادة آنها از اینترنت مربوط به چه چیزهایی می‌شود؟ آیا اینترنت صرفاً ابزاری ساده است یا تأثیرات و تأثّرات خود را بر زندگی آنها می‌گذارد؟

در این مقاله با نگاه ابزارگرایانه به اینترنت شروع می‌کنیم، اینکه چگونه کاربران شبکه، از اینترنت به عنوان ابزاری در جهت مقاصد خود استفاده می‌کنند. در ادامه نشان می‌دهیم که چگونه اینترنت از صرف یک ابزار فراتر می‌رود و در واقع به هیچ وجه نمی‌توان برای تحلیل اینترنت، به صرف نگاه ابزارگرایانه اکتفا کرد. اینترنت تنها یک ابزار خنثی نیست که آن را بتوان در جهت اهداف مورد نظر به کار گرفت. این ابزار به راحتی به کنترل در نمی‌آید و الزامات و شرایط خاصّ خود را به کاربر تحمیل می‌کند. همة مشکلاتی که قرار بوده با استفاده از اینترنت حل شود، در این فضای جدید یا بازتولید می‌شود یا اشکال تازه‌ای از مسائل در آن هویدا می‌گردد.

چراغ جادو ...

از اینترنت در جهت کدام اهداف استفاده می‌شود؟ به نظر می‌رسد سه هدف کسب اطّلاعات، ایجاد ارتباط و فرصت ابراز عقیده از جمله مهم‌ترین اهدافی است که مخصوصاً جوانان (در اینجا دانشجویان دختر) از به کارگیری اینترنت مدّ نظر دارند. اینترنت بر پایة اصلی «اطّلاعات» بنا شده است. اطّلاعات تجمیع شده‌ای که هر لحظه با جست‌وجو در اختیار خواهد بود، ماندگار است و تعطیلی ندارد. به این ترتیب یکی از مهم‌ترین کاربردهای اینترنت، استفاده از ذخیرة اطّلاعات آن است. از این‌رو دانشجویان به نحو وسیعی برای تحقیقات و پروژه‌های خود از این مزیت شبکة جهانی بهره‌مند می‌شود. این در حالی‌است که زندگی در یک جامعة مدرن هم بر مبنای اطّلاعات می‌چرخد. پس حیطة بهره‌مندی از اطّلاعات شبکة جهانی، تنها در حدّ استفاده‌های دانشگاهی نخواهد بود و همة عرصه‌های زندگی ما را در برمی‌گیرد و اینترنت به راهی برای رسیدن به دانش بیشتر تبدیل خواهد شد. این چیزی است که تاریخچة اینترنت هم آن را تأیید می‌کند؛ زیرا اینترنت در آغاز پیدایش خود، محدود به دانشگاه‌ها بود و رفته رفته به درون خانه‌ها راه پیدا کرد.

با در نظر گرفتن تمام سرویس‌هایی که امروزه از طریق شبکه قابل دستیابی است، نتیجه می‌شود که اینترنت ابزاری برای ساده‌تر زندگی‌کردن خواهد بود. هزینة کم دسترسی به اینترنت، راحتی استفاده و قابلیت گسترش آن به تمامی نقاط، باعث شده تا امروزه اینترنت یکی از راهکارهای اساسی برای توسعة عدالت اجتماعی فراگیر و حذف نابرابری‌ها باشد؛ اگر چه بسیاری از سازه‌های فیزیکی و مادّی، قابلیت اشاعه و گسترش به نقاط دورافتاده را ندارد (مثلاً امکان تأسیس دانشگاه در همه‌جا مهیّا نیست)، امّا اینترنت می‌تواند وظیفة انتقال کارکردهای مختلف را به همة نقاط بر عهده بگیرد؛ مثلاً دانشگاه مجازی، جایگزین دانشگاه واقعی شود.

نوآوری‌ها و پیشرفت‌هایی که در جهت ساده‌سازی کار با اینترنت و فراگیر کردن آن صورت می‌گیرد، کار را برای کاربران، آسان‌تر و در نتیجه، فضای مجازی را دمکراتیک‌تر می‌کند و می‌تواند به تثبیت دمکراسی و افزایش مشارکت عمومی در حیات اجتماعی کمک کند.

از طریق ارتباطات شبکة جهانی، دستیابی به عرصة تازه‌ای ممکن می‌شود که در آن، گروه‌های اجتماعی و فرهنگی که چندان فرصت ظهور و بروز در عرصة عمومی جامعه را ندارند، خود را پیدا کنند، اجتماعات مجازی تشکیل دهند، به بیان دیدگاه‌های خود و به نقد هنجارهای جامعه بپردازند. افرادی که در فضای اجتماعی، چندان رسانه و ابزاری برای ابراز عقیده ندارند، می‌توانند اینترنت را همچون رسانه‌ای آزاد و فردی و آسان در اختیار بگیرند. در واقع، ابزارهای تازة دنیای مجازی، جایگزینی برای ابزارهای دنیای واقعی می‌شود که ممکن است گرفتار انحصار شده باشد و دسترسی گروه‌ها و اقشار خاصّی به آنها محدود باشد؛ برای مثال موانع و محدودیت‌هایی که برای حضور اجتماعی دختران در بسیاری از مواقع وجود دارد. بنابراین اینترنت راهی برای رسیدن به آزادی بیشتر و دمکراسی بیشتر است.

همچنین اینترنت و ارتباطات مجازی می‌تواند مشکل فقدان حمایت اجتماعی را تا حدّی برطرف کند و از ضربه‌پذیری‌های ناشی از این مسئله بکاهد و این یکی از مسائل مهم در زندگی دانشجویی است. در واقع افرادی که در دنیای واقعی، با سبک‌های جدید زندگی که اساساً حمایت اجتماعی را کاهش داده است، احساس تنهایی و انزوا می‌کنند، می‌توانند به گروه‌ها و اجتماعات داوطلبانه در فضای مجازی بپیوندند و این بار نه بر اساس ویژگی‌های انتسابی، مانند مثل جنسیت و سن و خانواده بلکه بر مبنای خصوصیات اکتسابی و علایق و آرمان‌های خود، با افرادی شبیه خود پیوند برقرار کنند و شبکة روابط اجتماعی خود

را شکل دهند. به این ترتیب، سرمایة اجتماعی را که در دنیای واقعی شاید از آن برخوردار نباشند، در دنیای مجازی به دست می‌آورند و توانایی برقراری ارتباط و اظهار نظر و بحث و گفت‌وگویی را کسب می‌کنند که به تقویت عزّت نفس منجر می‌شود. همچنین این تغییر ارتباطات و سوق پیدا کردن به سمت خصوصیات اکتسابی، اشکال سنّتی اقتدار در جامعه را تضعیف می‌کند.

سرزمین عجایب

گفتیم که اینترنت صرفاً یک ابزار خنثی نیست؛ بلکه فضایی است که در آن زندگی می‌کنیم. حال باید ببینیم که این فضا چه ویژگی‌هایی دارد و چه تأثیراتی بر زندگی می‌گذارد. فضای اینترنت، دو قطبی تازة جهان واقعی (مادّی) و جهان مجازی را ایجاد کرده است. هر چند این جهان مجازی اساساً ساختة دست انسان‌هاست و موقعیت بیرونی و هستی‌شناختی متفاوتی ندارد، امّا ظرفیت‌ها و اشکال تازه‌ای از زندگی و ارتباطات انسانی را فراهم کرده است. دنیای اینترنت تبدیل به دنیایی می‌شود که می‌تواند شکل‌دهندة نقش‌های تازه باشد و هرکس، صرف نظر از نقشی که در دنیای واقعی دارد، می‌تواند نقش‌های مختلفی را در فضای سایبر بر عهده بگیرد و تجربه کند.

مجموعة عناصر و کاربردهای اینترنت، مانند وب‌سایت‌ها، وب‌لاگ‌ها، شبکه‌های اجتماعی، پست‌الکترونیکی، ابزارهای چت، موتورهای جست‌وجو، سرویس‌های انتقال فایل و غیره) و مجموعة کارکردهایی که می‌توان از اینترنت انتظار داشت، مانند خرید و فروش، آموزش، سرگرمی و بازی، دولت الکترونیک، برقراری ارتباط و غیره، شکل‌دهندة یک زندگی مجازی برای کاربران آن می‌شود.

این مجازی شدن می‌تواند منجر به مجازی‌گرایی شود؛ یعنی ایجاد ذهنیّت متفاوت، انتظارات و تعاملات نو و وسعت ذهنی ناشی از کاربرد این ابزارهای مجازی. مجازی شدن، دوره و بستر جدید از کار و تلاش و زندگی و یک قالب و فضای موازی در کنار جهان فیزیکی ایجاد می‌کند.1

اینترنت، نوع شیفتگی خاصّ خود را به وجود می‌آورد؛ شبیه شیفتگی به قوم و قبیله و شهر و کشوری که هرکس به آن تعلّق دارد. اینترنت به کاربران خود وجهة اجتماعی یا هویّت می‌دهد و استفاده از اینترنت، موجب تمایز اجتماعی می‌شود؛ تمایزی که از یک طرف، مجموعة کاربران را به هم نزدیک می‌کند و از سوی دیگر، میان آنها و غیرکاربران فاصله ایجاد می‌کند. پیوندهای اجتماعی که در محیط اینترنت به وجود می‌آید، نوعی پیوند است که مستلزم جدا شدن از پیوندهای پیشین اجتماعی و پیوستن به پیوندهای تازه است که در بطن خود، نوعی وحدت نظر را ایجاب می‌کند. برای وحدت نظر داشتن باید ارتباط برقرار کرد و برای ارتباط داشتن، باید از هم جدا شد.2 بنابراین اینترنت رابطة جدیدی را در پیوندهای اجتماعی وارد می‌کند و در عین حال پیوندهای پیشین اجتماعی را تغییر داده و حتّی منسوخ می‌کند. آیین اینترنت، نوعی شیوة زندگی را طلب می‌کند که در آن، ارتباط هیچگاه قطع نمی‌شود؛ ارتباطی که میان آدم‌های جدا افتاده و فردی شده برقرار است و اجتماعی مجازی را در مقابل اجتماع واقعی شکل می‌دهد.

تأثیرات فرهنگی و اجتماعی، ابزار و واژه‌های مجازی، به تغییر

شکل اجتماعی بودن، ارتباطات، پیوندها و دوستی‌ها منجر می‌شود. به این ترتیب عادات قدیمی تغییر می‌کند و عادات و روابط تازه‌ای شکل می‌گیرد. امروزه، اینترنت هم جزئی از فرهنگ ماست و هم فرهنگ خاصّ خود را دارد که از اعمال فرهنگی و معانی‌ای که در اطراف آن جمع شده، تشکیل شده است. اینترنت با مجموعه‌ای از اعمال اجتماعی مرتبط است که در فرهنگ و شیوة زندگی ما جاری است؛ برای مثال، پست الکترونیکی، به عنوان یکی از مهم‌ترین سرویس‌های اینترنت تا حدّ زیادی منجر به سبک جدیدی از ارتباط بوده است و با زندگی روزمرّه، مخصوصاً در محیط‌های کاری هماهنگ شده است. نامه‌های الکترونیکی، به واسطة سادگی کاربرد، بسیار زیاد شده است و ارتباطات را وسیع و پردامنه ساخته است و جانشین روش‌های پیشین ارتباطی شده و بر حجم تبادل اطّلاعاتی افزوده است.

شبکه‌ای شدن ارتباطات، خود فرصت‌های تازه‌ای برای همکاری فراهم می‌کند؛ به نحوی که یک کار مشخّص را بتوان در زمان کوتاهی با همکاری و توزیع بین چند نفر انجام داد و جمع‌بندی کرد.

اینترنت شکل‌دهندة یک فرهنگ جدید است. در اجتماعات مجازی ما با بازتولید فرهنگ و هنجارهای اجتماعی، البتّه با توجّه به دنیای واقعی، روبه‌رو هستیم. این هنجارها از یک سو از هنجارهای اجتماعات واقعی مستقل شده‌اند و از سوی دیگر به آن وابسته هستند. ایده‌آل زندگی در فضای مجازی، زندگی بدون مرز و قانون و اجبار است. در اینجا، مدام بر گردش آزاد اطّلاعات پافشاری می‌شود. اینترنت موجب دمکراتیزه شدن تولید دانش می‌شود. هیچ مرجع اقتداری در اینترنت به رسمیت شناخته نمی‌شود و تولید و نشر دانش در انحصار هیچ فرد و گروه و تفکّری نخواهد بود.

به طور کلّی در میان مطالبی که در ستایش و دنیای مبتنی بر آن نوشته شده است، دو مطلب به انحای مختلف تکرار شده است. مطلب اوّل، شکل پیوندهای اجتماعی نوظهور است که در عرصة تازه‌ای برای ارتباطات انسانی ایجاد می‌کند و جانشین شهر مادّی می‌شود. به این ترتیب که هر فعّالیتی که در شهر وجود دارد (به علاوة فعّالیت‌های تازه) در فضای سایبر هم وجود خواهد داشت و هر کسی در خانه، در پشت میز خود، توانایی انجام هر کاری را خواهد داشت.

مطلب دوم، ایجاد جهانی آرام و صلح آمیز است؛ به این معنی که اینترنت دارای قدرت کاهش تنش‌ها و خشونت‌های اجتماعی و برقراری پیوند‌های اجتماعی تازه‌ای که کمتر خصومت‌آمیز است، می‌باشد. این اتّفاق که ارتباطات، وجهی نامحدود به خود بگیرد و در نتیجه، راز و دروغی بر جا نماند، این‌گونه ادامه پیدا می‌کند که با از بین رفتن موانع و ناشفّافی‌ها، انگیزه‌های تعارض کاهش می‌یابد. این رفع تعارض‌ها و تضادها و تفرقه‌ها به معنای هماهنگ کردن دنیا خواهد بود.

حکایت همچنان باقی است...

حال که اینترنت را می‌توان به مثابه دنیای تازه‌ای دید، لاجرم دنیایی یکسره لطف و زیبایی نخواهد بود. اینترنت، هم آمیخته با مشکلات و مسائل خاصّ خود است و هم بازتولیدی از مجموعه مشکلات را جلوه خواهد داد.

در مورد کسب اطّلاعات از فضای مجازی، باید به این مطلب اشاره کرد که استفادة وسیع دانشجویان از اینترنت، نگرانی‌های وسیعی در مورد وضعیت پژوهشی ایجاد کرده است. در فضای سایبر، هیچ نظارتی بر روی اطّلاعات منتشر شده نیست و هرکس می‌تواند خود را به عنوان کارشناس جا بزند. این در حالی است که دانشگاهیان و متخصّصان، فرصتی برای ارزیابی و نقد اطّلاعات منتشر شده روی وب ندارند. همین موضوع، باعث رواج بی‌اعتمادی و سوء ظن در فضای سایبر می‌شود، به نحوی که اطّلاعات جدّی تلقّی نمی‌شود و تبدیل به سرگرمی می‌گردد. نشر گسترده و بدون دقّت اطّلاعات روی وب، منجر به سطحی شدن دانش و مسمومیت اطّلاعاتی می‌شود. در گیری و سرگرمی با اینترنت، شاید فرصت مطالعات جدّی کتاب و نشریات را از افراد سلب کند.

گرچه اینترنت، نویدی از عدالت و برابری با خود به همراه داشت، امّا نابرابری هنوز هم در فضای مجازی وجود دارد. شکلی از این نابرابری، در دسترسی و استفاده از اینترنت، خود را نشان می‌دهد که اشکال تازه‌ای از نابرابری و جنگ طبقاتی را به وجود آورده است. به طور غالب، کاربران اینترنت را کسانی تشکیل می‌دهند که دارای درآمدی بیشتر از میانگین و دارای مشاغل مدیریتی یا حرفه‌ای هستند. بنابراین در فضای سایبر، طبقه ناپدید نمی شود و نابرابری ساختاری گسترده‌ای در دسترسی به ارتباطات و زیرساخت‌های کامپیوتری وجود دارد.

می‌توان در فضای سایبر، سه گروه اصلی را شناسایی کرد: اوّل نخبگان دیجیتال؛ دوم کارکنان متوسط که تحرّک و تمکّن مالی کمتری دارند؛ سوم گروه‌های بیکار یا مرعوب تکنولوژی.

این نوع از قطبی شدن اجتماعی به طور خاص مرتبط با تغییر تدریجی اینترنت به یک شاهراه اطّلاعتی است که از نظر بسیاری از منتقدان، سبب کاهش ایده‌آل‌های دمکراتیک و مشارکتی ارتباط به نفع تولید شرکتی و مصرف هدفمند می‌شود.3

شکل دیگر از این نابرابری، در محتوای اینترنت منعکس می‌شود؛ به گونه‌ای که طرد اجتماعی و آپارتاید فرهنگی در فضای سایبر، کماکان ادامه پیدا می‌کند. فرآیندهای سلطه که در نهایت، آزادی‌بخشی و هویّت‌یابی را تحت تأثیر قرار می‌دهند، خود را به گونه‌ای تازه در فضای سایبر نشان می‌دهند که در نهایت به تثبیت سلطة گروه‌های مسلّط کمک می‌کنند. فضای اینترنت کاملاً مستقل از فضای اجتماعی نیست و همة ارزش‌های جا افتاده در فضای جامعه، توسط حاملانش می‌تواند به فضای مجازی منتقل شود.

نابرابری جنسیّتی وجه دیگر از نابرابری در فضای سایبر است و شاهد این هستیم که کلیشه‌های جنسیّتی در اینجا بازتولید می‌شوند.

وجود محتواهای به وضوح جنسیّت‌زده ممکن است موجب ناخرسندی(مخصوصاً زنان) در استفاده از اینترنت شود. مواردی مثل استثمار جنسی از زنان و انعکاس آن در فضای مجازی و همچنین آزار و اذیّت، با استفاده از ابزارهای مجازی، اساساً دسترسی و تمایل زنان را به اینترنت محدود می‌کند.

اینترنت یک فضای آزادی‌بخش بدون جنسی‌گرایی نیست. بنابراین اگر فضای اجتماعی، آکنده از ناامنی برای زنان است، باز می‌بینیم که فضای مجازی هم در ادامة همان فضای اجتماعی، این ناامنی‌ها را

بازتولید کرده و مزاحمت‌های اینترنتی در چت و ایمیل و غیره ادامه دارد و از آنجایی که اینترنت تبدیل به بخش مهمّی از زندگی فردی و اجتماعی شده است، این مزاحمت‌ها گاهی از فضای مجازی به فضای اجتماعی تسرّی پیدا می‌کند.

در مورد ارتباطات اجتماعی دیده می‌شود که اینترنت با ابزارهای ارتباطی تازه‌ای که به وجود آورده است، تماس اجتماعی را تا حدّ زیادی کاهش داده است و باعث افول زندگی اجتماعی واقعی شده است. پیوندهای مجازی و اجتماع آنلاین، در حال آسیب‌زدن به اجتماع واقعی است. اگر چه روابط تحت شبکه، قرار است مکمّل رابطه‌های دنیای واقعی باشد و نه جانشین آنها، امّا وسعت و گسترش روابط مجازی، حسّ نوستالژی دیدارهای قدیمی و روابط حضوری را به دنبال می‌آورد و دیگر آن طبیعی بودن و چهره به چهره‌بودن ارتباطات دنیای واقعی را در دنیای مجازی نداریم. همچنین فضای مجازی فرصتی در اختیار قرار می‌دهد تا خود را با هویّت‌های تازه تعریف کنیم و بازی با این هویّت‌های متغیّر می‌تواند موجب غرق شدن در هویّت‌های مجازی و به طور کلّی فقدان هویّت شود.

جهانی بودن و بی‌مرز بودن شبکة جهانی اینترنت، امور جهانی و امور محلّی را در هم تنیده کرده و خود راهی برای ارتباطات فرهنگی خارج از مرزهای سنّتی را فراهم آورده است. با مطالبی که پیش‌تر در رابطه با نابرابری دسترسی و تعیین محتوا در اینترنت گفتیم، نتیجه این می‌شود که اینترنت راهی برای ترویج و سلطة فرهنگ مسلّط جهانی را باز می‌کند. از سوی دیگر، وسیله‌ای می‌شود که فرهنگ‌های محلّی خود را معرفی کنند؛ هر چند این‌گونه معرفی کردن فرهنگ‌های محلّی، خاصیت موزه‌ای و منفعل به آن می‌دهد. پیوستن به فرهنگ جهان‌وطن از طریق ارتباطات شبکه‌ای بدون مرز، خود به عاملی جهت گسست و تجزیة فرهنگی در جوامع ملّی می‌شود.

غیر از اینکه خود تعامل با اینترنت می‌تواند آسیب‌زا باشد و در پیوندهای اجتماعی ایجاد اختلال کند یا اینترنت، محملی برای محتوای آسیب‌زا باشد، خود اینترنت می‌تواند به ابزاری برای آسیب رساندن تبدیل شود.

هزینة کم و گمنامی، راه را برای کلاهبرداری‌های تازه و سرقت اطّلاعات خصوصی و رمز حساب‌های بانکی و غیره باز می‌کند.

شکلی دیگر از استفاده‌های خرابکارانه از فضای سایبر، ویروس‌های کامپیوتری است.

خرابکاری‌های اینترنتی از یک سو، نشان‌دهندة آگاهی اندک ما از فضای مجازی و بی‌دفاع بودن ما است و از سوی دیگر، موجب ناامید شدن و سرخوردگی ما از وابستگی‌ به اینترنت می‌شود.

بنابراین فضای سایبر، اگرچه راه‌های تازه‌ای برای زندگی ما می‌گشاید، امّا این شکل تازه کاملاً مطلوب نیست و آکنده از بیم و امیدهاست.

دیدیم که به طور خاص برای دانشجویان دختر، می‌توان سه نیاز اصلی (نیاز به تحقیق و پژوهش، نیاز به ابراز عقیده و غلبه بر موانع و نابرابری‌ها، نیاز به برقراری پیوندهای اجتماعی) را شناسایی کرد که در مقابل، اینترنت را به عنوان ابزار رفع این نیازها معرفی می‌کند؛ امّا پیوستن به دنیای مجازی، در نهایت منجر به تغییرات عمده در شکل زندگی می‌شود؛ از قبیل غلبه یافتن پیوندهای مجازی بر پیوندهای واقعی، دمکراتیزه شدن تولید اطّلاعات و از بین رفتن اقتدارهای سنّتی، توزیع کردن کارها و وظایف و به دنبال خود، مشکلات تازه‌ای، از قبیل سطحی شدن دانش، تداوم نابرابری‌ها از جمله نابرابری جنسیّتی، گسست فرهنگی و ناامنی را می‌آورد.

پی‌نوشت‌ها: