اسماعیل شفیعی سروستانی
گفتوگو با استاد اسماعیل شفیعی سروستانی در حوزة «مطالعات راهبردی»
اشاره
«راز برهنگی در عصر غلبة تکنولوژی»، عنوان برگزیدة گفت‌وگویی است در حوزة مطالعات فرهنگی که توسط یکی از مراکز تحقیقی و پژوهشی با استاد شفیعی سروستانی به انجام رسیده است. این گفت‌وگوی خواندنی، در دوبخش برای خوانندگان عزیز نشریة موعود تنظیم گردیده و ارائه شد.
و اینک توجّه خوانندگان محترم را به بخش دوم این مصاحبه جلب می‌کنیم.
لطفاً شما راهبردهای خود را بفرمایید که ما چه می‌توانیم بکنیم؟
فراموش نکنید که پوشیدگی، به عنوان صفت حوزة فرهنگی و تمدّنی، در همان معنای رویکرد به عالم سرّ و باطن و اقبال به آسمان و عالم معنا، در مقابل آنچه در غرب اتّفاق افتاده، الزاماً و ابتدا در جان اتّفاق می‌افتد. یعنی انسان با قلب و در باورها، اقبال‌کننده به عالم معنا می‌شود. اگر این اقبال به باطن هستی و معنویت در جان اتّفاق نیفتد، پوشیدگی ظاهری، باعث پوشیدگی باطنی نمی‌شود. این همان ظاهرسازی در مذهب است.
می‌خواهم عرض کنم، ابتدا در حوزة نظری و فکری، باید رویکردها دگرگون شود. آنجا که از عالم و آدم تعریف ارائه می‌شود. آنجا که برای انسان، مأموریتی در عرصة زمین تعریف می‌شود.
آنچه که به عنوان انقلاب فرهنگی از آن یاد می‌شود، در اساس به این امر برگشت می‌کند. امروزه در همة جهان، نظام‌های تعلیمی و تربیتی، تربیت‌کنندة انسان‌هایی هستند که در حوزة فکری برهنه و بی‌حیا هستند.
انسانی که متّکی و مبتنی بر تفکّر انسان‌مدارانة اومانیستی به دنیا اصالت می‌دهد، واجد اخلاق لیبرالیستی و بر مدار سکولاریسم در جهان مشی می‌کند، از نظر فکری و نظری عریان و بی‌حیاست. او پوشیدگی اندیشه‌ای ندارد، پرده‌ای، حجابی و باطنی برای عالم ظاهر نمی‌شناسد. حتّی اگر صد چادر و مقنعه به خود ببندد. انسانی که چنین تربیت شد و تعلیم یافت، در مراحل بعدی حیات مستعدّ پرده‌برداری و حجاب‌دری در فرهنگ و اخلاق می‌شود و سرانجام برهنه هم می‌شود.
اين انسان تربيت شده بعداً توجّه به شهوت و جسم و تظاهر و پرده‌دري و برون‌فكني مي‌کند؛ نه اينكه فکر کنید دارم می‌گویم آموزش و پرورش، بچّه‌ها را بي‌حيا تربيت می‌کند؛ نه. مي‌خواهم بگويم سيستم آموزشي‌ای كه در جان خودش تظاهر به دنيا، توجّه به دنيا و اصالت به دنيا دارد، بستري را فراهم می‌کند تا این انسان در سير تكويني، از اوّلين لحظه‌اي كه تمنيّات جنسي در او ظهور پيدا كند، برون‌فكني و ترك حجاب كند، يعني در جان این سيستم آموزشي اقبال به جهانِ ظاهر و دنيا است؛ چون براي تجربة مدرنيته و مدرنیزاسيون طرّاحي شده است. براي تربیت انساني است كه مدرنيته را تجربه كند و آن را توسعه بدهد و این جهاني كند. يعني آموزش و پرورش كشور «مصر»، «عراق»، «ايران»، «ترکیه» و «پاكستان» هم در مسير جهاني‌سازي مدرنيته و انديشة مدرن گام برمي‌دارند و براي تربيت انسان مدرن ساخته شده‌اند و زيرساخت‌هاي نظريشان براي تربيت انسان مدرن و تجربة مدرنیته و جهان مدرن طرّاحی شده است. برهنگی از نتایج تمدّن مدرن است.
در تاریخ گذشته اين گونه نبوده. اگرچه در تاریخ گذشته هم مشكل جنسي بوده؛ ولي انسان در آن عصر، اقبال به زمين نداشته؛ يعني اصالت به زمين نمي‌داده، خانه و شهرش برهنه نبوده و معاملات كلانش برهنه نبوده است. الان شما و ما در آپارتماني زندگي می‌کنيم که براي آنكه از چشم‌ها در امان بمانيم، بايد پنج تا پرده بكشيم. آيا شما در این آپارتمان که دارید با من گفتوگو می‌کنید، آپارتمان همسايه را نمي‌بينيد؟ اگر همسایه پرده را کنار بکشد، مگر شما ناهارِ ظهرش را هم نمی‌بینید؟! پس اين آپارتمان شما برهنه است. آپارتمان آن خانم هم برهنه است. اين شهر برهنه است. اين معماري برهنه است. بي‌حجابي اين معماري، كمتر از بي‌حجابي خانم‌ها در خيابان نيست؛ امّا چرا توجّه شما روی برهنگي خانه‌ها جلب نمی‌شود و روی برهنگي خانم‌ها جلب می‌شود؟ به دلیل آن است که نگاه فرهنگی به رخدادهای اطرافمان نداریم. به دليل آن ميزان حسّاسيت مذهبي است كه داریم و البتّه به حقّ است؛ ولي در این مسئله نگاه ما جزئي است. كلان‌نگر نيستيم. ما فرهنگي به قضايا و مباحث اطرافمان نگاه نمی‌کنیم. اگر ما فرهنگي و كلان به مباحث اطرافمان نگاه می‌کردیم، پی می‌بردیم كه علاج برهنگي خيابان‌ها هم زماني اتّفاق مي‌افتد كه همّت بزرگي در کار وارد شود و برهنگي را از حوزة فرهنگي دور كند.
تمام كارشناسان و متخصّصان در شهرداري‌های کشورهای اسلامی برهنه‌اند. برهنه فكر می‌کنند و برهنه به عالم نگاه می‌کنند و به همين خاطر دستوری كه صادر مي‌كنند، نقشه‌ای كه مي‌دهند و حاصل دستشان، خانه‌هاي برهنه و شهرهاي برهنه است. حالا شما شهرداري‌ها و آموزش و پرورش را رها كرده‌ايد، شهرسازان را رها کرده‌اید و سراغ اين رفته‌اید که چرا ما مشكل جنسي پيدا كرده‌ايم! مشكل جنسي از اينجا حاصل نشده است. مشكل جنسي منشأش جاي ديگري بوده است و اصلاحش هم در جزء ممكن نيست؛ چون در جزء اتّفاق نيفتاده؛ این موضوع نه یک عارضه، بلکه موضوعی است كه تمام مناسبات كلان از ابتدا بر اين شالوده بالا آمده‌اند.
اگرچه اصلاحات جزئي و در كوتاه‌مدّت اتّفاق مي‌افتد؛ امّا در شکل كلان و دراز مدّت نتيجه نمي‌دهد؛ چون در حوزة فرهنگي و تمدّني کلان، بر شالودة برهنگي يعني مدرنيته ايستاده‌ايم.
ما بايد از یک نقطه‌ای، متفكّرانه به عالم پيرامونمان نگاه كنيم. متفكّرانه دربارة حوزة فرهنگي و تمدّني‌ای كه امروز به آن مبتلا هستيم، پرسش كنيم، نقد كنيم. غرب را نقد کنیم و امّا نه به عنوان تمدّنی كه وسايل مدرن ساخته است؛ بلكه آن را يك كل ببينيم كه همة اجزاي آن، با آن كل نسبت دارند؛ يعني ماشين مدرنش به فرهنگش و تمدّنش نسبت دارد.
در نگاهی ساده، غربِ مدرن وامدار «روم» و «يونان» قديم است؛ وقتی روم و يونان قديم را ببینید، می‌فهمید فرهنگ آنان با تمام ویژگی‌های فرهنگ برهنه‌اش در دوران جديد ما ظهور پيدا كرده است. امّا شرقي‌ها
و مسلمانان به خاستگاه و پيشينه‌اشان برنگشتند؛ بلكه مسلمانان در آيینة غرب، خودشان را مي‌بينند، نه در آيينة شرق.
روزي كه ياد بگيرند كه در آيينة شرق، شرقي كه عصاره و فشرده‌اش می‌شود وحي و كلام وحياني، خودشان را ببینند؛ روزي‌كه انسان شرقي و مسلمان بياموزد كه در آیينة شرق، يعني وحي و كلام وحياني خودش را ببيند، وضعش عوض می‌شود. اين اتّفاق هم ابتدا بايد در نزد معلّمان ما بيفتد، نه در دختران چهارده سالة خيابان‌ها. در بين معلّمان بزرگ و نه معلّمان جزئی ابتدايي که فارسي و فيزيك و شيمي درس می‌دهند. باید در میان معلّمان اصلي اتّفاق بيفتد؛ يعني كساني كه در شكل كلان در مباحث بزرگ در حوزة فرهنگي و تمدّني مي‌خواهند، بينديشند و فكر كنند و راهبرد بدهند؛ در واقع بايد در حوزة مطالعات استراتژيك به شكل جدّي موضوع وارد شود.
دويست سال است كه شرق به اين موضوع مبتلا است. موضوع تازه نیست. بعد از این هم خواهد بود. قصّة گفت‌وگوي شما هم يك موج است. يك رساله است که نوشته می‌شود و مي‌رود كنار سایر رساله‌ها. بقيه دوباره همان سير را ادامه مي‌دهند. به همین دلیل است که در وقت نسخه پیچیدن برای علاج درد هم می‌گوييد: از اين به بعد راديو و تلويزيون حجاب را تشويق كنند؛ در حالي‌كه در همان قطار نشسته‌ایم؛ قطار مدرنیته دارد شما را مي‌برد، بايد از اين قطار پياده شويد و اگر جنوبي هستيد، به سمت جنوب حركت كنيد. تا زماني كه ما مانند قحطي‌زدگان به زندگي مدرن چشم دوخته‌ایم و مدرنيته را لازم براي حيات، بلكه لازمة حيات مي‌شناسيم، ما در این‌باره هیچ اتّفاق بزرگی را نمی‌توانیم شاهد باشیم.
پس يعني فاتحة ما خوانده است؟
نه؛ اتّفاقاً مي‌خواهم بگويم كه نبايد با ساده لوحي به اين قضيه نگاه كنيم؛ بلکه باید متفكّرانه به اطرافمان نگاه كنيم. نباید خودمان را با مشغول کنيم.
اجزا به كلّ پيوند دارند. ارتباط اجزا با هم و ارتباط جزء با كل است. در تعریف از تفكّر می‌گويند:
«تفكّر رفتن از باطل سوي حق به جزو اندر بديدن كلّ مطلق.»
جزء را در نسبت با كل باید ديد، ما مي‌خواهيم يك مسئلة جزئي را بگيريم و برايش دارو ارائه کنیم؛ در حالي كه دارو را از همان محلّی می‌گیريم كه منشأ بيماري بوده است. ما دارو را از منشأ بيماري اخذ می‌کنیم. منشأ بيماري خود مدرنيته است و دارو را هم مي‌خواهيم از خود مدرنيته بگيريم!
مگر غیر این است که روانشناسي يك علم غربي است؟ مباني و مبادي آن هم غربي است. منابعش و مقصد غايي‌اش هم غربي است. چه دردي از جامعة اسلامی را با آن می‌توان دوا کرد؟ چنان‌که جامعه‌شناسي، مبادي‌اش غربي است، مباني و منابعش و مقصد غايي تعریف شده اش هم غربي است. معلّمانش را هم غرب تربيت كرده است. چطور می‌توان به مدد آن، جامعة اسلامی ترتیب داد؟! بقية حوزه‌ها همه همين‌طور است. ما يك جزء را مي‌خواهيم بگيريم و گرفتار می‌شويم؛ ما بايد خودمان را از جزء خلاص كنيم و از منشأ اصلي‌اش سؤال كنيم. از يك جايي دارد اين آب آلوده می‌شود. از سرچشمه بايد درست شود؛ اين نگاه من است.
از نظر نگارنده، میان برهنگی و ناهنجاری جنسی موجود و بانکداری ربوی قوام دهنده به نظام مالی متّکی به سرمایه‌داری عصر مدرن، هیچ فرقی نیست.
پوشش برهنة برخی بانوان همان اندازه از حقیقت اسلام تهی است که نظام مالی و پولی؛ به همان سان که شهرسازان، در اثر برهنگی فرهنگی، شهرهایی را برمی‌کشند که فاقد صفت پوشیدگی است.
امروزه، مفهوم و مصداق «هرزگی و هرزه‌نگاری»، با مفهوم «پورنوکراسی» گره خورده است.
«پورنوکراسی» فرآیندی است که در آن، «هوای نفس» و «شهوات انسانی» بر انسان و جوامع حکومت می‌کند. مگر جز این است که «غلبة هواجس نفسانی» (اومانیسم و لیبرالیسم)، جان‌مایة فرهنگ و تمدّن غرب مدرن است؟
پورنوکراسی، تنها یکی از مراتب و مراحل سیر و سلوک انسان غربی بر ریل اومانیسم و خودبنیادی است که در عصر جدید مجال ظهور و بروز یافته است.
باید پرسید، مناسبات اقتصادی کدامیک از جوامع شرقی یا غربی، واجد صفت پوشیدگی است؟ چنانچه آن مناسبات واجد آن صفت بود، از آلودگی معیشت و اقتصاد به ربا مصونیت داشت.
چنانچه امروزه ربا از نظام مالی و پولی جوامع شرقی و غربی حذف شود، آن جوامع از هم می‌پاشند.
نظام‌های مالی امروزی، فاقد صفت حیا و پوشیدگی است. یعنی مرزهای حلال و حرام را درنوردیده است. به همان سان که معماری و شهرسازی بر پایه‌های بی‌حیایی برکشیده شده‌اند.
انسان‌های برهنه، صبحگاهان از خانه‌هایی برهنه بیرون می‌آیند، پای در کوی و برزن و شهری برهنه، امّا مدرن می‌گذارند، در میان مناسبات مالی برهنه می‌خورند و می‌آشامند. فرزندانشان را به مدارسی می‌سپارند که آنان را برای تداوم حیات فرهنگی و تمدّنی مدرن و بی‌حیا تربیت کند و در هر زمان، از مسیر بلندگوها و رسانه‌ها، نوید تجربة زندگی پاک و بی‌آلایش و سالم، راحت و مدرن می‌شنوند.
هیچ‌گاه پرسیده‌ایم اگر سرانجام مدرنیته و مدرنیزاسیون فرهنگ و تمدّن، «سلامت، عدالت، صلح، امنیّت، پوشیدگی و سرانجام آرامش و فلاح و رستگاری» است، چرا قطار مدرنیته و تمدّن مدرن در ایستگاه بیست و یکم (قرن بیستم) تا این حد، مبتلای بحران، انحطاط، تراکم، تزاحم، شتاب و بی‌حیاییست؟
در آخرین سؤال، چنانچه پیشنهادهایی دارید، بیان کنید.
اما اگر بخواهيم مثل برخی گویندگان براي خالي نبودن عريضه، سخنی بگوییم، عرض کنم:
• «خودآگاهی» و شناخت شرایط تاریخی ویژه‌ای که در آن به سر می‌بریم، شرط اقدام اوّلیه برای اصلاح‌گری است؛
• با توجّه به آنکه کم کردن سرعت سیر در جاده‌ای انحرافی و غلط بهتر است از دویدن در آن، می‌بایست از درهم پیچیدن همة مناسبات
و معاملات فرهنگی و تمدّنی ساکنان این دیار در قواعد مدرن و مدرنیزاسیون بی‌محابای عنان گسیخته، خودداری کرد و در سیری تدریجی به سمت بساطت زندگی حرکت کرد.
هرچه بر میزان این پیچیدگی مناسبات و قواعد جهان مدرن در زندگی عمومی افزوده شود، به همان نسبت بر میزان آمادگی آنان برای ابتلا به مفاسد و ناهنجاری‌های حاصل از مدرنیزاسیون زندگی افزوده می‌شود.
• «أکل میته» بهترین تعبیر است:
آنکه در بیابانی به ناگزیر گرفتار می‌آید، ضرورتاٌ تا دستیابی به شهر و دیار و آبادی، مردارخواری و مرداب‌نوشی می‌کند؛ امّا بیتوتة همیشگی در بیابان را مقصود خود قرار نمی‌دهد.
• در این عبارت، نکته‌ای ظریف نهفته است و آن اینکه در تصمیم‌گیری کلان و تعیین راهبردها، باید متذکّر شد که نباید مقصد غایی تعریف شده در حوزة فرهنگی و تمدّنی غربی را، مقصود غایی سفر دراز مسلمانان در جادة تاریخ فرض کرد.
اصلاح این نگرش، الزماً اصلاح سوگیری و عمل را در پی‌خواهد داشت.
در فرهنگ و ادب دینی، مقصد غایی، تجربة «دولت کریمة مهدوی» است. این دولت که با دستان با کفایت «امام عدل»، حضرت صاحب الزّمان(ع)، اتّفاق می‌افتد، بر استقرار تمامی مناسبات فردی و جمعی و معاملات فرهنگی و تمدّنی و بر نقطة عدل استوار می‌شود و در عصر غیبت، تکلیف مسلمانان در پی همة آنچه که در اختیارشان می‌آید، «کشف نقطة عدل» و «عمل به عدالت» در میان جملة مناسبات و معاملات است.
بخش بزرگی از ناهنجاری‌های عمومیت یافته، ناشی از بسط بی‌عدالتی در حوزه‌های مختلف فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و... است.
ما در حالی‌که مجرای ورود انواع و اقسام ویروس‌ها را گشوده‌ایم، در اندیشة علاج بیماران مبتلا به یکی از ویروس‌ها افتاده‌ایم.
مسدود ساختن مجاری ورود موریانه‌ها، پیش‌شرط ضروری مصونیت بخشی به ساکنان یک شهر است. از بام تا شام، جملة مناسبات فرهنگی و تمدّنی (شهرسازی، معماری، آموزش، پرورش، اقتصاد و معیشت، ملک‌داری، بهداشت و درمان، تغذیه و خوراک و...) در معرض تندباد بی‌عدالتی و خروج از نقطة تعادل تعریف شده در حوزة فرهنگی دینی است و ما به عبث در اندیشة زدودن یکی از اثرات وضعی اعمالمان در حوزة سلامت جنسی افتاده‌ایم. پر واضح است که، آنکه باد می‌کارد، طوفان درو می‌کند.
دستیابی به این مقصود، در گرو هم‌گرایی جمیع سازمان‌ها و نهادهای دست‌اندرکار در امور فرهنگی و مادّی است، نیل به این مقصود، در گرو داشتن نگاهی استراتژیک و مدیریت استراتژیک برای تدبیرگری معاملات و مناسبات است. تجربة موفّقیت، منوط به مدیریت واحد و کلان در دراز مدّت، برای ادارة همة امور است.
بدون داشتن «سیستم کنترلی و نظارتی دردمند و قاطع» و «نظام بازخواست کنندة متّقی قاطع»، این معنا حاصل نمی‌شود. مگر می‌توان از این‌همه چشم پوشید و به امید اصلاح ناهنجاری‌ها، تنها به تبلیغات رسانه‌های جمعی اکتفا کرد؟ گویا به قول معروف، سنگ‌ها را بسته و سگ‌ها را گشوده‌ایم!
از اتّفاق، سیستم‌های ارتباط جمعی مدرن و از جمله، سیستم مخابراتی که همه روزه بر قدرت، دامنة عمل و گسترة نفوذ آن می‌افزاییم و به هوای جلب منفعت مادّی یا افزایش نظام نظارتی، مجال توسعة آن را در همة لایه‌های اجتماعی فراهم می‌آوریم، یکی از بزرگترین مجاری
بسط ناهنجاری‌های اخلاقی و جنسی‌اند. بدون پرسش از این واقعه و کنترل و تحدید این سیستم، مگر می‌توان به حدّاقلی از مصونیت‌بخشی رسید؟
تبعیت از دکترین سازمان‌های جهانی برای اجرای «استراتژی توسعه» در میان کشورهای توسعه نیافته، طیّ دو دهة اخیر، به نحو مصیبت‌باری بر گسترة ناهنجاری‌های اخلاقی افزوده است.
توسعة شهرهای کلان و مدرن، سوق دادن تمامی مناسبات اقتصادی بر محور صنعت، بسط و گسترش میدان عمل زنان و دختران در همة عرصه‌های تحصیلی و اشتغال و ده‌ها بند دیگر از این دکترین شیطانی، در خود و با خود، همة زمینه‌های سوق دادن جوامع سنّتی به سوی مدرنیته، مصرف بی‌اندازه، بیکاری مردان، بی‌میلی به ازدواج و تشکیل خانواده و... را پوشیده دارد.
اثرات وضعی هر یک از این بندها را در بسط ناهنجاری‌های اخلاقی و جنسی می‌توان مشاهده و مطالعه کرد.
ساکنان غربی، در آخرین منزلگاه مدرنیته، در حال تجربة پیامدهای سوء اخلاقی، خانوادگی و هوّیتند و ساکنان شرقی زمین، در ایستگاه‌های چهارم یا پنجم، در شرایطی بحرانی و انفعالی، وجوهی از ناهنجاری‌ها را به تجربه نشسته‌اند.
کلام آخر اینکه؛ چشم‌ها را باید شست، جور دیگر باید دید.
ایّام ویژة سور و سوگ اولیاء الله، که در طول سال به نحوی و به نوعی آنها را نیز پاس می‌داریم، نکات لطیفی برای شنیدن و متذکّر شدن دارند. به ویژه ایّام و اعیادی همچون شعبان المعظّم و میلاد مسعود حضرت خاتم الاوصیاء(ع).
یکی از اذکار این اوقات و ایّام این است که: ای مسلمانان بی‌امام نیستید؛ چنان‌که هیچیک از اقوام دیگر، «بی‌امام» نیستند. هرکس با امام خودش سیر و سفر می‌کند و با همو نیز محشور می‌شود. مگر ممکن است حوزة وسیع و بزرگ فرهنگی و تمدّنی مدرن بی‌امام باشد؟
هیچ از امام این حوزه پرسش کرده‌ایم؟
تذکّر دیگر این است که ای مسلمانان و ای مؤمنان! امام شما در پس پردة غیبت است.
آیا هیچ از «راز غیبت»، و «راه بیرون‌رفت» از این وضعیت اضطراری که بدان مبتلا شده‌ایم، پرسش کرده‌ایم؟
تذکّر سوم این است که ای مردم! چنان‌که نظر و عمل شما، باورها، فرهنگ و معاملات و مناسبات فردی شما، همسو و هماهنگ با خاستگاه آن امام معصوم(ع) نباشد، در ادامة غیبت و تجربة بحران‌ها، از سعادت اخروی نیز دور می‌افتید.
چهارمین ذکر این ایّام می‌فرماید:
حوزة فرهنگ و تمدّن جاهلی مدرن، بی‌امام و بی‌حجّت خداست. حوزة تمدّنی جاهلی، به جای ایشان، انسان آکنده از «هواجس و خودبنیادی» بر مسند قدرت تکیه زده است.
از این رو، در انتهای جاده کور و کر مدرن، بحران و بن‌بست در انتظار انسان نشسته است. حتّی اگر بر بلندای همة ابنیّه و عمارتش، با کاشی هفت رنگ، کلمة طیّبة توحید نقش بسته باشد. مسلمانان باید دریابند که با تظاهر و تزیین و شعارهای تهی از حقیقت، به حوزة فرهنگی و تمدّنی مهدوی نمی‌رسند.
والسّلام