رجعت (بخش اوّل)

هادی صادقی

درآمد

رجعت از آموزه‌های اختصاصی شیعه است. رجعت در لغت، به معنای بازگشت است و در اصطلاح، به معنای بازگشت جمعی از مردگان مؤمن و کافر به زندگی دنیا هنگام قیام حضرت مهدی(عج) است تا کافران مجازات دنیوی خود را ببینند و مؤمنان نیز ضمن مشارکت در قیام حضرت مهدی(عج) از مجازات کافران خشنود گردند.1 دربارة زمان دقیق رجعت، سه احتمال وجود دارد: کمی قبل از قیام، هم‌زمان با آغاز قیام و کمی بعد از قیام حضرت مهدی(عج).2 در هر صورت، می‌توان از تعبیر هنگام قیام استفاده کرد تا اینکه هر سه احتمال را در برگیرد.3

بسیاری از اندیشمندان، با توجّه به روایات این باب، رجعت را خاصّ کسانی می‌دانند که در ایمان یا کفر خالص باشند. امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«إِنَّ الرَّجْعَةَ لَيْسَتْ بِعَامَّةٍ بَلْ هِيَ خَاصَّةٌ، لَا يَرْجِعُ إِلَّا مَنْ مَحَضَ الْإِيمَانَ مَحْضاً أَوْ مَحَضَ الشِّرْكَ مَحْضا؛4

رجعت عمومی نیست؛ بلکه جنبة خصوصی دارد. تنها گروهی بازگشت می‌کنند که ایمان خالص یا شرک خالص دارند.»

رجعتِ اصطلاحی با رجعتی که برخی کافران در آستانة مرگ طلب می‌کنند، متفاوت است. «قرآن کریم» آرزوی بازگشت کافران را چنین نقل می‌کند:

«حَتَّی إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فيما تَرَكْتُ كَلاَّ إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلی‏ يَوْمِ يُبْعَثُون‏؛5

تا آنگاه که مرگ یکی از ایشان فرا رسد، می‌گوید: پروردگارا، مرا بازگردانید. شاید من در آنچه وانهادم کار نیکی انجام دهم. نه چنین است. این سخنی است که او گویندة آن است و پیشاپیش آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته خواهند شد.»

قرآن کریم ادّعای آنها را تکذیب می‌کند و می‌فرماید:

«وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَكاذِبُون‏؛6

و اگر هم بازگردانده شوند، قطعاً به آنچه از آن منع شده بودند، برمی‌گردند و آنان دروغگویند.»

با استفاده از آیات ذکر شده و با توجّه به معنای رجعت، می‌توان فهمید میان رجعت اصطلاحی و این آرزوی کافران، دست کم، چهار تفاوت وجود دارد:

1. درخواست کافران برای از سرگیری عمل است؛ امّا رجعت کافران برای عمل نیست؛

2. اراده کننده در رجعت خداوند است؛ امّا درخواست بازگشت کافران از سوی خود آنهاست؛

3. هدف در رجعت، مجازات کافران است؛ امّا هدف کافران از بازگشت به دنیا، رهایی از مجازات است؛

4. در تحقّق هدف رجعت، تخلّفی نیست؛ ولی در تحقّق هدف کافران، خلاف است؛ یعنی آنان دروغ می‌گویند و اگر بازگردند، به آنچه گفته بودند، عمل نمی‌کنند.

رجعت به صورت احیای دوبارة زندگی دنیاست. بنابراین باید روح به بدن بازگردد و بازگشتی جسمانی صورت پذیرد. نه فقط بازگشتی روحانی. بر اساس روایات اسلامی، بازگشت روحانی، برای بسیاری از مؤمنان اتّفاق می‌افتد. آنان در مواقعی خاص، همچون جمعه، اجازه می‌یابند که سوی اهل منزل خود بروند و احوال آنان را مشاهده کنند؛ امّا این بازگشت روحانی، غیر رجعت است که در آن، روح به بدن بازمی‌گردد و انسان زندگی جسمانی را از سر می‌گیرد.

البتّه از کلمات بعضی از قدمای علمای شیعه و همچنین از سخنان مرحوم طبرسی در «مجمع البیان» برمی‌آید که اقلّیت بسیار کوچکی از شیعه، رجعت را به معنای بازگشت دولت و حکومت اهل بیت(ع) تفسیر می‌کردند؛ نه بازگشت اشخاص و زنده شدن مردگان. مرحوم طبرسی می‌گوید که مخالفت آنها طوری است که لطمه‌ای به اجماع نمی‌زند.7

رجعت و تشیّع

بسیاری از اندیشمندان، اعتقاد به رجعت را از ضروریّات 8 مذهب تشیّع 9 و انکار آن را موجب خروج از مذهب می‌دانند.10

شاید ضروری دانستن اعتقاد به رجعت، از روایاتی ناشی شده باشد که یکی از شرایط انتساب به تشیّع و اهل بیت(ع) را اعتقاد به رجعت، اعلام کرده است؛ مانند:

قَالَ الصَّادِقُ ع: «لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِكَرَّتِنَا وَ يَسْتَحِلَّ مُتْعَتَنَا؛11

از ما نیست کسی که به بازگشت ما ایمان نداشته باشد و متعه را حلال نداند.»

احتمال دیگر این است که به دلیل کثرت روایات این باب ـ که از حدّ تواتر فزون است ـ و اهمّیت و اعتبار برخی از این روایات، اعتقاد به رجعت را از ضروریّات مذهب دانسته‌اند؛ امّا برخی از معاصران، منکر ضروری بودن آن هستند و اعتقاد به آن را به اثبات روایات مربوط، وابسته دانسته‌اند؛12 امّا گویا مقصود آنان این بوده که اعتقاد به رجعت از اصول دین نیست؛13 وگرنه با توجّه به کمّیت و کیفیت احادیث رجعت، باید آن را از ضروریّات مذهب دانست؛ هرچند از فروع اعتقادی است.14

علّامه مجلسی، دربارة کمّیت و کیفیت احادیث رجعت می‌گوید:

چگونه ممکن است کسی به صدق گفتار ائمّه(ع) و اهل بیت(ع) ایمان داشته باشد و احادیث متواتر رجعت را نپذیرد؟ احادیث صریحی که شمارة آن به حدود دویست حدیث می‌رسد که چهل و چند نفر از

راویان ثقات و علمای اعلام 15 در بیش از پنجاه کتاب آورده‌اند... اگر این احادیث متواتر نباشند، چه حدیثی متواتر است؟16

رجعت در تاریخ

قرآن کریم در آیاتی، از رجعت افراد یا اقوامی به دنیا یاد کرده است. این موارد افزون بر آنکه امکان رجعت را اثبات می‌کند، وقوع آن را در تاریخ نیز بیان می‌دارد:

1. «أَوْ كَالَّذي مَرَّ عَلی‏ قَرْيَةٍ وَ هِيَ خاوِيَةٌ عَلی‏ عُرُوشِها قالَ أَنَّی يُحْيي‏ هذِهِ اللهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ كَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلی‏ طَعامِكَ وَ شَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَ انْظُرْ إِلی‏ حِمارِكَ وَ لِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَ انْظُرْ إِلَی الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللهَ عَلی‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدير؛17

یا چون آن کس که به شهری که بام‌هایش یک سر فرو ریخته بود، عبور کرد، [و با خود می]گفت: چگونه خداوند [اهل] این [ویرانکده] را پس از مرگشان زنده می‌کند؟ پس خداوند او را [به مدّت] صد سال میراند. آنگاه او را برانگیخت [و به او] گفت: چقدر درنگ کردی؟ گفت: یک روز یا پاره‌ای از روز را درنگ کردم. گفت: [نه] بلکه صد سال درنگ کردی. به خوراک و نوشیدنی خود بنگر [که طعم و رنگ آن] تغییر نکرده است و به درازگوش خود نگاه کن [که چگونه متلاشی شده است. این ماجرا برای آن است که هم به تو پاسخ گوییم] و هم تو را [در مورد معاد] نشانه‌ای برای مردم قرار می‌دهیم. و به [این] استخوان‌ها بنگر، چگونه آنها را برداشته به هم پیوند می‌دهیم؛ سپس گوشت بر آن می‌پوشانیم. پس هنگامی‌که [چگونگی زنده ساختن مرده] برای او آشکار شد، گفت: [اکنون] می‌دانم که خداوند بر هر چیزی تواناست.»

این پیامبر، عزیر باشد یا پیامبری دیگر، تفاوت نمی‌کند. مهم صراحت قرآن در زندگی پس از مرگ است در همین دنیا. مفسّران شیعه و سنّی بر این اتّفاق نظر داند که این آیه در برابر منکران قدرت خدا بر احیای اموات آمده است و نمونه‌ای از زنده کردن مردگان را در همین دنیا بیان می‌کند:18

2. «أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ إِنَّ اللهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النَّاسِ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُون‏؛19

آیا [از حال] کسانی که از بیم مرگ از خانه‌های خود خارج شدند و هزاران تن بودند، خبر نیافتی؟ پس خداوند به آنان گفت: «تن به مرگ بسپارید» آنگاه آنان را زنده ساخت. آری؛ خداوند نسبت به مردم، صاحب بخشش است؛ ولی بیشتر مردم سپاسگزاری نمی‌کنند.»

این آیه به صراحت از بازگشت جمعی از مردم به زندگی دنیا سخن می‌گوید.20

3. یکی از معجزات حضرت عیسی(ع) زنده کردن مردگان و بازگرداندن آنها به دنیا بود:

«إِذْ قالَ اللهُ يا عيسَی ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتي‏ عَلَيْكَ وَ عَلی‏ والِدَتِكَ إِذْ...‏ وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتی‏ بِإِذْني‏ وَ إِذْ...؛21

[یاد کن] هنگامی را که خدا فرمود: ای عیسی پسر مریم! نعمت مرا بر خود و بر مادرت به یادآور. آنگاه که... و آنگاه که مردگان را به اذن من [زنده از قبر] بیرون می‌آوردی؛ و آنگاه...»

4. در مورد کشته‌ای که در بنی‌اسرائیل برای پیدا کردن قاتلش نزاع و جدال برخاسته بود، قرآن می‌گوید:

«فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللهُ الْمَوْتی‏ وَ يُريكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُون‏؛22

پس فرمودیم: «پاره‌ای از آن [گاو سر بریده را] به آن [مقتول] بزنید» [تا زنده شود]. این‌گونه خدا مردگان را زنده می‌کند و آیات خود را به شما می‌نمایاند، باشد که بیندیشید.»

آنان به دستور خداوند گاو را سربریدند و به مقتول زدند و او زنده شد و قاتل خود را معرفی کرد. در اینجا هم، بازگشت به دنیا پس از مرگ رخ داده است.23

5. گروهی از بنی‌اسرائیل بعد از تقاضای مشاهدة خداوند، گرفتار صاعقة مرگباری شدند و مُردند؛ سپس خداوند آنها را به زندگی بازگرداند تا شکر نعمت او را به جا آورند:

«ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُون‏؛24

سپس شما را پس از مرگتان برانگیختیم؛ باشد که شکرگزاری کنید.»

دلالت این آیه بر امکان وقوع رجعت بسیار روشن است؛ گو اینکه برخی مفسّران اهل سنّت به دلیل مخالفت با مسئلة رجعت، راه تأویل را در پیش گرفتند و با صراحت آیه را نایده انگاشتند.25

6. مثال اصحاب کهف نیز، با وجود آنکه نمرده بودند، به دلیل خواب طولانی چند قرنه، شبیه همین موارد است:

«ثُمَّ بَعَثْناهُمْ لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصی‏ لِما لَبِثُوا أَمَدا؛26

آنگاه آنان را برانگیختیم تا بدانیم کدامیک از آن دو دسته مدّت درنگشان را بهتر حساب کرده‌اند.»

در روایتی از امام صادق(ع) نیز بازگشت اصحاب کهف، رجعت به حساب آمده است.27

7. داستان مرغ‌های چهارگانة ابراهیم(ع) ـ که بعد از ذبح، بار دیگر به زندگی بازگشتند تا امکان معاد را در مورد انسان‌ها برای او مجسّم سازند ـ نیز در مسئلة رجعت قابل توجّه است:

«وَ إِذْ قالَ إِبْراهيمُ رَبِّ أَرِني‏ كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتی‏ قالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلی‏ وَ لكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبي‏ قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلی‏ كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتينَكَ سَعْياً وَ اعْلَمْ أَنَّ اللهَ عَزيزٌ حَكيم‏؛28

و [یاد کن] آنگاه که ابراهیم گفت: «پروردگارا! به من نشان بده چگونه مردگان را زنده می‌کنی.» فرمود: «مگر ایمان نیاورده‌ای؟» گفت: «چرا، ولی تا دلم آرامش یابد.» فرمود: «پس چهار پرنده برگیر و آنها را پیش خود ریز ریز گردان؛ سپس بر هر کوهی پاره‌ای از آنها را قرار ده؛ آنگاه آنها را فراخوان، شتابان به سوی تو می‌آیند و بدان که خداوند توانا و حکیم است.»

با توجّه به آنچه گذشت، می‌توان نتیجه گرفت که در تاریخ ادیان

گذشته نیز رجعت در شکل‌های مختلف واقع شده است و اعتقاد به آن، به نوعی وجود داشته است. اسلام نیز بر آن تأکید ورزیده و وقوع آن را در آخرالزّمان نیز بیان نموده است. اینکه برخی اندیشمندان معاصر گفته‌اند که اعتقاد به رجعت، از عقاید یهودی وارد تشیّع شده است،29 جز از سر تعصّب نیست؛ زیرا اگر قرار باشد هر مشابهتی میان اعتقادات اسلامی و اعتقادات سایر ادیان موجب این باور شود که آن اعتقاد برگرفته از آن دین است، باید گفت پس اکثر اعتقادات اسلامی برگرفته از عقاید یهودی و... است. اگر به گفتة حضرت حق در قرآن ایمان داریم که قرآن را مصدّق کتاب‌های آسمانی پیش از خود معرّفی می‌کند،30 باید وجود عقاید مشترک را امری بدیهی؛ بلکه ضروری بدانیم. افزون بر آنکه نمی‌توان آیات صریح قرآن را دربارة وقوع رجعت نادیده گرفت. آیا این آیات قرآنی هم از یهود وارد اسلام شده است؟

امّا جای این پرسش وجود دارد که چرا اهل سنّت رجعت را قبول ندارند؟ پاسخ روشن است؛ زیرا رجعت موضوعی است که به بحث امامت مربوط می‌شود. هنگامی‌که آنها اصلش را قبول ندارند، نمی‌توان انتظار داشت که فرع آن را بپذیرند؛ وگرنه با توجّه به ادلّة متعدّد و محکم رجعت، جایی برای انکار آن وجود ندارد. در ادامه، روایاتی که اثبات کنندة رجعت هستند، بیان می‌شود.

رجعت کنندگان

همان‌طور که در تعریف رجعت گذشت، دربارة رجعت‌کنندگان چند نظر وجود دارد؛ امّا مشهورتر از همه آن است که رجعت اختصاص به کسانی دارد که در کفر یا ایمان خالص باشند. روایات فراوانی از رجعت انبیا و اولیای خدا، به ویژه امام حسین(ع)، امام علی(ع) و اهل بیت(ع) سخن گفته‌اند. در برخی از آنها، از رجعت جمعی از اصحاب خاصّ پیامبر (ص) و امام علی(ع) گفت‌وگو شده است. رجعت شهدا، با عنوان مقتولان در راه خدا نیز مورد تأکید برخی روایات است. در کنار اینها، از رجعت کافران و منافقان بزرگ هم یاد شده است. تمام این موارد زیر عنوان مشهور خالصان در کفر و ایمان، قابل درج هستند. در رجعت کافران اختلافی وجود ندارد.

در برخی روایات، از رجعت برخی اقوام یا فوجی از هر امّت و مانند آن سخن گفته شده است. با توجّه به اجمال و ابهامی که در این تعابیر وجود دارد، برای روشن کردن مقصود از آنها باید به روایات دیگری که آن اقوام یا افواج را توضیح داده‌اند، مراجعه کرد. نتیجه همان می‌شود که پیش از این گفته شد، یعنی خالصان از هر دسته رجعت خواهند کرد.

تنها یک مورد است که گویا مقداری عام‌تر به نظر می‌رسد و آن عنوان «همة مؤمنان» است. این مورد در روایتی ذکر شده که به موضوع رجعت شهدا نیز اشاره کرده است. روایت یادشده در «بحارالانوار» چنین آمده است:

جابربن یزید از امام باقر(ع) نقل می‌کند که در پاسخ به پرسش از معنای این گفتة خداوند عزَّوجلَّ: «و اگر در راه خدا کشته شوید یا بمیرید»، فرمودند: «ای جابر! آیا می‌دانی راه خدا کدام است؟» گفتم:

به خدا نه؛ مگر از شما بشنوم. فرمودند: «کشته شدن در راه علی(ع) و فرزندانش. اگر کسی در راه ولایت وی کشته شود، در راه خدا کشته شده است و کسی نیست که به این آیه ایمان داشته باشد؛ مگر آنکه هم کشته شود و هم بمیرد. کسی که کشته شده، از قبر بیرون می‌آید تا بمیرد و کسی که مرده است، از قبر بیرون می‌آید تا کشته شود.»31

راویان این حدیث از بزرگان و افراد مورد اعتمادند. عبدالله‌بن مغیره نیز از اصحاب اجماع 32 است و جز از افراد مورد وثوق نقل نمی‌کند. بنابراین، در سند این حدیث گفت‌وگویی نیست؛ امّا متن این حدیث، که با چند روایت مشابه مورد تأیید قرار می‌گیرد و تقویت می‌شود، گویای آن است که کسانی که به آیة شریفة «وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَی اللهِ تُحْشَرُون‏؛33 و اگر [در راه جهاد] بمیرید یا کشته شوید، قطعاً به سوی خدا گردآورده خواهید شد.» ایمان داشته باشند، هم به مرگ طبیعی خواهند مرد و هم در راه خدا به قتل خواهند رسید و این نمی‌شود؛ مگر پس از مرگ یا کشته شدن، دوباره به زندگی بازگردند تا حالت دیگر را تجربه کنند. این رجعت فقط برای مؤمنان به آیة مربوط است و با توجّه به توضیحی که امام(ع) دربارة قتل در راه خدا می‌دهند و آن را به قتل در راه علی(ع) و فرزندانش تفسیر می‌کنند و نیز با در نظر داشتن سایر روایات این باب، روشن می‌شود که همان مؤمنان خالص مدّ نظر است.

فلسفة رجعت

اگر ساختار این جهان بر اساس عدل است ـ که هست 34 ـ این انتظار بجاست که روزی در همین زندگی دنیا، ظالمینی که خون مستضعفان را در شیشه کرده‌اند، به سزای اعمال خود برسند، هر چند دنیا ظرفیت کافی برای مجازات مجرمان را ندارد،35 امّا بر اساس قاعدة عقلانی «ما لا یدرک کلّه، لا یترک کلّه؛ آنچه را نتوان به تمامه در رسید، به تمامه رها نمی‌شود»، خوب است که در اینجا هم به سزای اعمالشان برسند و بخشی از مجازات خود را دریابند. آخرت هم جای خود را دارد. البتّه همان‌طور که گفته شد، دنیا ظرفیّت تحقق تامّ و تمام عدالت را ندارد؛ امّا دست کم می‌توان به مصادیق مهمّ و بزرگ رسیدگی کرد. بنا‌براین جا دارد که به هنگام برپایی دولت عدل مهدوی(ع)، بهترین‌ها و بدترین‌ها بازگردند تا خوبان از بدان انتقام کشند و در اقامة عدل مشارکت کنند و سینه‌هایشان را از داغ ظلم شفا دهند 36 و عزّت یابند و ایّام دولت حق را ببینند و لذّت ببرند. به همین دلیل، رجعت در هنگامة ظهور حضرت مهدی(عج) اتّفاق می‌افتد.

در کنار این فلسفه، رجعت فوایدی دیگر هم دارد. یک فایدة اعتقاد به رجعت، ایجاد امید و حرکت در جمع مؤمنان برای آماده‌سازی خود است. اگر مؤمنان خالص امکان درک زمان دولت موعود حق را پیدا کنند، این امر آنان را تشویق می‌کند که خود را مصداق چنان مؤمنانی بگردانند. همچنین امیدشان افزوده می‌گردد و می‌دانند زحماتی که می‌کشند، در دنیا نیز ثمر خواهد داد. در کنار این فواید تربیتی، یک فایدة هستی‌شناختی نیز بر رجعت مترتّب می‌شود و آن اینکه اولیای خدا و پیامبرانی که در زندگی خود یاری و نصرت حق را نیافتند و مردم آنها را تنها گذاشتند و نتوانستند ظرفیت‌های وجودی خود را آن‌چنان که می‌توانستند متحقّق کنند، اینک این امکان را می‌یابند که به آن ظرفیت‌ها تحقّق بخشند و به کمال لایق خویش دست یابند. از این رهگذر، مردم جهان نیز بهره‌مند می‌شوند. مؤمنان طراز اوّل نیز چنین حکمی دارند. آنان که ظرفیت‌های بیشتری برای عمل در راه حق داشتند، امّا به دلیل عمل سران کفر و نفاق از راه بازماندند، جا دارد که دوباره به زندگی بازگردند تا ضمن نصرت دولت حق، خود به مراتبی برتر در سیر الی‌الله دست یابند.

می‌توان حدس زد که این فرصت، ویژة کسانی باشد که همّت و اندیشة برتری داشته و بیش از آنچه برایشان میسّر شد، در اندیشه داشتند و نیّت آن داشتند که در راه حق، اعمال بزرگ‌تری انجام دهند؛ امّا ضرورتی برای رجعت کسانی که تغییر شرایط و ادامة حیاتشان تغییری در عملکرد آنها ایجاد نمی‌کرد و به آنچه برایشان میسّر شد، بسنده می‌کردند، وجود ندارد. این گروه همان مردم متوسّطند. به بیان دیگر، مقتضای عدل الهی آن است که فرصت عمل برای همه فراهم آید و در قیامت، کسی نتواند بگوید اگر شرایط و فرصت دیگری می‌داشتم، می‌توانستم بیشتر در راه خدا مجاهده کنم. بر این اساس، متوسّطان از مردم، اعمّ از مؤمن و کافر، به آنچه رخ داده، اکتفا می‌کنند. دو گروه نخبه باقی می‌ماند. گروه کافران از همة ظرفیت خود بهره گرفتند و هر چه توانستند کردند. آنان دستشان باز بود و اگر بیشتر عمر می‌کردند، به همان طریق قبلی ادامه می‌دادند؛ امّا گروه مؤمنان از بالا، دستشان برای بسیاری کارها بسته بود و نتوانستند تمام ظرفیت خود را تحقّق بخشند. تنها در دولت آخرالزّمان است که فرصت چنان اعمالی را پیدا می‌کنند. حکمت بالغة پروردگار اقتضا می‌کند که چنان فرصتی را برای این مردمان نیک سیرت فراهم آورد.

ادلّة اثبات رجعت

ادلّه اثبات رجعت متعدّد است. مهم‌ترین ادلّة رجعت، ادلّة قرآنی و روایی است. گو اینکه برخی ادّعای اجماع نیز کرده‌اند؛ امّا این اجماع، اگر هم واقع شده باشد، به دلیل اینکه مستند به ادلّة دیگر است، اعتباری ندارد. در مورد دیگر ادّله به بحث می‌نشینیم.

دلیل عقلی رجعت

برخی اندیشمندان 37 خواسته‌اند از آنچه در فلسفة رجعت گفته شد، استدلالی عقلی بر ضرورت آن بیاورند. آنان سعی کرده‌اند که با چینش مقدّمات چهارگانه بگویند، موانعی برای فعلیت یافتن خاصیّت وجودی پیامبر اکرم(ص) و ائمّة اطهار(ع) وجود داشته است که نمی‌تواند استمرار یابد. زیرا قسر 38 نمی‌تواند دائمی باشد. بنابراین عقلاً باید رجعت اتّفاق افتد.

امّا این استدلال از چند حیث مخدوش است؛ می‌توان پرسید که کدام دلیل عقلی اثبات کرده است که باید خاصیّت وجودی هر موجودی فعلیّت پیدا کند. همچنین قاعدة قسر اگر درست باشد، در امور طبیعی است؛ امّا در امور انسانی که با اراده‌های مردم سر و کار پیدا می‌کنیم، سخن گفتن از قسر درست نیست. آنجا قسری در کار نیست تا اینکه در دائمی بودن یا نبودن آن گفت‌وگو شود.

بله، همچنان که گفته شد، می‌توان از استحسان این امور سخن گفت؛ امّا اثبات ضرورت عقلی نیازمند استدلال و داشته‌های بیشتری است. در این‌گونه امور، نیازی به تکلّف برای اثبات عقلی نیست؛ زیرا ادلّة محکم قرآنی و روایی بر امکان وقوع رجعت، در گذشته و آینده وجود دارد. روایات این باب نیز فراتر از حدّ تواتر است. در ادامة بحث به ادلّة قرآنی می‌پردازیم.

پی‌نوشت‌ها: