جاهلیت، یک مفهوم نه یک زمان

سیّد علی اکبر پرورش

در چهار آیه از «قرآن»، از جاهلیّت سخن گفته شده و معمولاً در این آیات، جاهلیّت به عنوان یک مفهوم تلقّی شده است؛ نه یک زمان. دلیل اینکه در پاره‌ای از متون اسلامی به جاهلیّت قبل از اسلام نیز اشاره شده، این است که نویسنده خواسته است از یک روش مقایسه‌ای بیان وضعیت انسان‌ها در زمان جاهلیّت و تعالی و رشد آنها در نظام اسلامی استفاده کند؛ ولی در این‌گونه متون نیز به خصلت‌های جاهلی تکیه شده است؛ نه به زمان جاهلی. اگر جاهلیّت، محدود به یک دورة زمانی باشد، معنایش این است که آیندگان می‌پندارند آن زمان، سپری و دفن شده است؛ در حالی‌که این پدیده در هر زمان و مکان، امکان بروز دارد و آنگاه که بذر خصلت‌های جاهلی در سرشت یک فرد یا یک جامعه افکنده شود، جوانه زده و به شجرة خبیثه تبدیل خواهد شد. پس جاهلیّت می‌تواند زمان شمول و مکان شمول باشد.

اینک با همان دیدگاه قرآن دربارة مفهوم جاهلیّت، به سراغ این آیات می‌رویم تا با خصلت‌ها و ویژگی‌های این موضوع آشنا شده، در یک مقایسه بفهمیم که آیا این بذر در وجود ما و جامعة ما نیز جای گرفته است یا نه. آیا این نهال ناپاک در جان ما ریشه دوانده است یا نه و اگر چنین است، درمانش را از قرآن بخواهیم که «شِفاءٌ لِما فِي الصُّدُور»1 است.

آیات چهارگانة جاهلیّت

آیات چهارگانه‌ای که از جاهلیّت سخن می‌گوید، عبارتند از:

1. «يَظُنُّونَ بِاللهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّة؛2

بر اساس انگاره‌ها و پندارهای جاهلی خویش به خدا هم گمان ناحق می‌برند.»

2. «أَ فَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُون‏؛3

با اینکه به نظام اسلام ره‌یافته‌اند، آیا باز هم بر حکم جاهلیّت سر می‌سایند؟»

3. «إِذْ جَعَلَ الَّذينَ كَفَرُوا في‏ قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ؛4

آنگاه که تب جاهلی، سراچة قلوب کافران حق‌پوش را فرا گرفت...»

4. «وَ قَرْنَ في‏ بُيُوتِكُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْاولی‏؛5

ای زنان پیامبر! در خانه‌هایتان ثابت باشید و خویشتن را به خودآرایی‌های جاهلیّت پیشین نیالایید.»

در آیات فوق، «قرآن کریم»، پندارها، خودآرایی‌ها و خودگرایی‌های جاهلی را به عنوان یک مفهوم طرح نموده و می‌بینیم که این پدیدة متعفّن و هستی‌سوز، توان آن را دارد که اجتماع مسلمانان را در هم شکند و به جان و دل و روان عدّه‌ای از آنان ره یابد و لباس ذلّت و اسارت و حقارت را بر اندام آنان بپوشاند.

این قسمت از آیات، بیانگر این نکته است که جاهلیّت یک مفهوم است؛ نه یک زمان؛ لیکن بررسی بیشتر، این معمّا را برای ما روشن می‌کند که جاهلیّت بر محور کدامین خصلت دور می‌زند و با وجود کدامین صفت است که این مفهوم در جان انسان نقش می‌بندد و از رهگذر کدامین دانة فریبنده‌ای است که هُمای سعادت آدمی به دام جاهلیّت می‌افتد و خلاصه تحت تأثیر کدامین اندیشه و خواسته، جاهلیّت در وجود آدمی شکل می‌گیرد؟

عوامل جهالت زا

1. خودپرستی

«وَ طائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُم‏؛6

و گروهی فقط و فقط به خود می‌اندیشند و فقط خود را می‌خواستند و دیگر هیچ.»

این مطلب بیانگر هستة مرکزی پدیدة جاهلیّت، یعنی خودخواهی، خودبینی، خود را نگریستن و به خود توجّه داشتن و به تعبیر زیبای

لغت‌شناسان عرب، «نَسُوا کُلِّ شیءٍ دونها»؛ یعنی همه چیز، جز خود را فراموش کردن و به غیر از خود نیندیشیدن است. این چنین انسانی سجده‌اش جز در محراب خودپرستی و عبادتش جز در معبد خودخواهی و خودگرایی نیست. این اوّلین سنگ بنای جاهلیّت است.

اینجاست که به دنبال این خودپرستی و خودکامگی، پندارهای جاهلی سر برمی‌کشد و همة اصالت‌ها و رسالت‌ها را به بازی می‌گیرد و عجبا که دامنة گستاخی و بی‌باکی را تا بدانجا می‌کشاند که خدا، یعنی برترین جمال پاک و عالی‌ترین مظهر قداست را مورد تهمت و ظن قرار می‌دهد: «يَظُنُّونَ بِاللهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّة»!

و بعد از این فساد فکر، چه می‌گوید و چه می‌خواهد؟

«يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْ‏ءٍ؛

می‏گفتند: آيا ما را در اين كار اختياری هست؟»

این انسان ریاست می‌خواهد، فرمانروایی بر دیگران را می‌جوید و خودخواهانه در پی آن است که پیوسته، بر دیگران آقایی و برتری داشته باشد. البتّه نه با این اندیشه که در خدمت مردم و اصالت‌های انسانی باشد؛ هرگز! بلکه بر این باور است که باید همه کس، برده و همه‌چیز در خدمت او باشد. لذا قرآن هشدار می‌دهد که ای انسان! اگر در سر، هوس فرمانروایی و ریاست داری، بدان که خودگرا و خودپرست هستی و این همان خصلت جاهلی است که نه فقط در یک زمان و مکان، بلکه در هر زمان و مکانی بروز می‌کند.

اگر «روح القوانینِ» منتسکیو را بخوانیم، می‌بینیم دربارة نرون، امپراتور روم، می‌نویسد: که او در پی این خودپرستی، عدّة زیادی از مردم شهرش را کشت و سپس دستور داد شهر را به آتش کشند و به این حد هم اکتفا نکرد؛ بلکه هفده نفر از نردیک‌ترین نزدیکانش، همچون زن و فرزند و مادرش را در آتش خودپرستی سوزاند و عجبا که جنون خودبینی و خودخواهی‌اش آن‌چنان دامن‌گستر شد که پیوسته می‌گفت: ای‌کاش همة افراد بشر، یک گردن داشتند تا من یک دفعه آن را می‌زدم و راحت می‌شدم!

آری. این یک اندیشة جاهلی است که در اثر فرورفتگی در گنداب خودپرستی ایجاد می‌شود و دیگر مرزی نمی‌شناسد و دارندة این تفکّر، جهان‌بینی دیگرنگری ندارد و شعاع بینش او از بینی‌اش تجاوز نمی‌کند. خواسته‌هایش تنها بر محور خودِ پست و زبونش می‌گردد و همانند یک گاو عصّاری، چشم‌بسته بر گرد یک محور می‌چرخد و در هر چرخشی، باز در جای اوّل خود قرار می‌گیرد. اگر دل تاریخ را بشکافیم، به وجود چنین گنداب‌های متحرّک که نمونه‌های آشکار جاهلیّتند، پی خواهیم برد.

سری به «فرقدونه» می‌زنیم تا با افکار و گفتار و رفتار یکی از جاهلان اموی به نام یزید، در «دیر مران» آشنا شویم.

داستان چنین است که معاویه، شیطان اموی، هوس می‌کند فرزندش را به عنوان یکی از سرکردگان سپاه اسلام به جنگ با رومیان بفرستد؛ بدین سودا که نام وی را در ردیف مجاهدان و مبارزان اسلامی ثبت نمایند. سپاه سی‌هزار نفری با این فرماندة خودخواه حرکت می‌کند و در بین راه به محلّی به نام «فرقدونه» می‌رسند.

یزید خبردار می‌شود که در این محل، خانه‌ای است به نام «مران» و زنی به نام امّ‌کلثوم در آن سکونت دارد و این روسپی (زن‌بدکاره) می‌تواند آتش شهوت او را فرونشاند؛ لذا به درون آن خانه می‌رود و چندین روز در آنجا می‌ماند. در بین سپاهیان از یک طرف بیماری وبا و طاعون و از طرفی گرسنگی و تشنگی رخنه کرده و عدّة زیادی را از پای درآورده بود. بالأخره چند نفر از فرماندهان جرئت کردند و به خانة روسپی وارد شدند و فرماندة کلّ سپاه را از این وضع غمبار باخبر کردند. یزید در پاسخ آنها گفت: نه فقط عدّه‌ای از سپاهیان، بلکه اگر تمامشان هم به بدترین وضعی جان دهند، برای من اهمّیتی ندارد؛ زیرا من در این خانه، در کنار امّ‌کلثوم به سر می‌برم.

ملّت قهرمان «ایران» سال‌ها شاهد دردناک‌ترین نظام‌های جاهلی، به نام جاهلیّت شاهنشاهی بوده‌ است. ملّت یغمازدة ما سال‌ها هم شاهد زندان‌ها، فشارها و شکنجه‌های وارد بر مردم مبارز و جوانان قهرمان بود و هم شاهد عشرتکده‌ها و قمارخانه‌های درباری و وابستگان به رژیم.

تا اینجا با تکیه بر «آیة 154 سورة آل عمران»، دریافتیم که مهم‌ترین عامل پیدایش جاهلیّت در جان فرد و جامعه، پندارة پلید خودپرستی و خودخواهی است که در پی انگارة قدرت‌گرایی و سلطه‌جویی و به تعبیر امروزی، تفکّر امپریالیستی و جهان‌خوارگی بروز می‌کند. به دلیل همین تفکّر جاهلی است که نابودگران شرق و غرب در سیستم‌های وابسته و متعفّن ماکیاولیستی یا در قالب بی‌جان دیگر «ایسم»های مکتبی، همواره به چپاول و غارت جهان مشغول بوده و خواهند بود و در آتش نفاق، تفرقه و ناپاکی و جنایت آنان تمامی خلق مستضعف جهان می‌سوزند. سردمداران جاهلیّت برای اینکه چند صباحی بیشتر به زندگی جانوری خود ادامه دهند و زمانی طولانی‌تر به سریر قدرت کاذبشان تکیه زنند و به ندای خودپرستیشان پاسخ دهند، به چنین اعمال ضدّ انسانی دست می‌زنند.

قرآن کریم در این کوتاه سخنِ «وَ لَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلی‏ حَياةٍ؛7 و آنان را حریص‌ترین مردم به زندگی می‌یابی.» چهرة کریه آنان را در قالب صهیونیست امروزی می‌نمایاند و فکر و روح آنان را آشکار می‌کند؛ هر چند آنان چهرة واقعی خود را در پس پردة آزادی و آزادگی و دفاع از خلق و حقوق بشر مخفی کرده باشند.

2. دنیاطلبی

«يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْامْرِ شَيْ‏ءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا؛8

می‏گفتند: اگر ما را در اين كار اختياری بود، در اينجا كشته نمی‏شديم‏.»

از خصلت‌های دیگری که جاهلیّت را پدیدار می‌کند، عدم توجّه به آخرت و گرایش شدید به حیات مادّی است.

اسلام می‌کوشد تا انسان مسلمان را از تمام قیود و وابستگی‌ها و دل‌بستگی‌ها آزاد کند و از تمام تعلّقات برهاند؛ حتّی از قید زندگی و بر این اساس است که شهادت را بنا کرده و مرگ را معبر و گذرگاهی برای وصول به زندگی نوین معرفی می‌کند و با گشودن پهنة «الی الله المصیر»، «الیه راجعون»، «الی ربّک المنتهی» افق دید بیننده را تا شعاعی به امتداد ابدیت گسترش می‌دهد.

یکی از اصول مسلّم این است که هرگاه توجّه به آخرت و اندیشیدن به قیامت و فکر حسابگاه معاد از صحنة زندگی انسان خارج شود، جاهلیّت شکل می‌گیرد و به صورتی خلّاق نقش خود را ایفا و نقشة خود را پیاده می‌کند؛ زیرا اگر اندیشة معاد نباشد، کدامین ضابطه و قانون می‌تواند مانع ورود جاهلیّت به سرزمین فکر و روح و اندیشة انسانی شود؟! جاهلانی که در پی خودپرستی و خودخواهی، روح سلطه‌گری و تفوّق‌طلبی در خود می‌رویانند، از مفهوم مرگ می‌هراسند و اساساً می‌کوشند تا این پدیده را از قلمرو فکرشان دور کنند و اگر هم ناگزیر شوند لحظه‌ای بر این مفهوم بیندیشند، با نفرت و ناباوری بدان می‌نگرند. از این رو قرآن کریم در «آیة 154 سورة آل‌عمران»، حال آنان را این‌گونه توصیف می‌کند که: مسخ‌شدگان نظام جاهلی به دنبال خودبینی و سلطه‌گری‌اشان می‌گفتند: اگر ما ریاست و اقتداری داشتیم، رفتگان ما هرگز کشته نمی‌شدند.

شگفتا! تجلّی مرگ را نشانة نداشتن ریاست و فرمانروایی می‌دانند و تصوّر می‌کنند مرگ به سراغ حکمرانان و فرمانروایان نخواهد آمد.

خداوند به پیامبرش می‌فرماید: «ای پیامبر! تنها در مقابل این اندیشة جاهلی و روح خودگرایی ایشان بگو:

«إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّه‏؛9

همة کارها جملگی به دست خداست.»

3. روی‌گردانی از حکم خدا

«أَ فَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللهِ حُكْما؛10

آيا خواستار حكم جاهليّتند؟ داوری چه كسی از خدا بهتر است؟»

از دیگر عوامل ایجاد‌کنندة نظام جاهلی، روی‌گرداندن از حکم خدا است.

عجبا! باز هم خودپرستی، باز هم خودخواهی، باز هم «منِ» منحط، پست و فسیل شده. باز هم به حاکمیت خود اندیشیدن و در نتیجه از حکم خدای حاکم سرباز زدن.

شگفتا! که این «خود» تا چه حد قدرت‌طلب است که در مقابل حکومت خدا پرچم می‌افرازد و شگفت‌تر آنکه در تلاش است تا حاکمیت خدا را هم از صحنه خارج کند.

«وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرين‏؛11

هر کس از یاد خدا و حکم او شب‌کور شد و خفّاش‌گونه از تابش انوار حکومت الهی، چشم فروبست، پیوسته شیطان را با او قرین و همنشین کنیم.»

کدام شیطان؟ آن موجود پلیدی که معمار سرای جاهلیّت است و آن افسونگر خنّاسی که با دست هنرمندش می‌تواند بنیانگر این بنای پرنقش و نگار باشد و راه بر بنی‌آدم ببندد و او را از راه خدا بازدارد. آری. اینان حکم خدا را نمی‌خواهند؛ زیرا حکم و فرمان پروردگار همچون شلّاق و ضربة جانکاهی است که بر پیکر خودخواهی‌اشان فرود می‌آید و تندیس خودپرستی‌اشان را در هم می‌کوبد. آنان پیوسته می‌کوشند تا گوش به فرمان جاهلیّت دهند.

امام صادق(ع) انواع حکم را این‌گونه برمی‌شمارند:

«حکم و فرمان دو گونه است: یا از حریم حکمرانی خدا است یا از پایگاه جاهلیّت. پس هر کس از حکم خدا تعدّی و سرپیچی کرد و راه خطا پویید، به فرمان جاهلیّت گردن نهاده است.»12

4. بی‌تقوایی

سومین آیه‌ای که از جاهلیّت پرده برمی‌دارد و ماهیت آن را آشکار می‌سازد، این آیه است:

«إِذْ جَعَلَ الَّذينَ كَفَرُوا في‏ قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّة؛13

آنگاه كه كافران در دل‌های خود، تعصّب [آن هم‏] تعصّب جاهليّت ورزيدند...»

چرا پوشش جاهلی بر قلوب می‌افتد و زنگار جاهلیّت، صفای قلب و طهارت دل انسان را مکدّر و او را به کافری حق‌پوش و گردنکشی عاصی و جابر بدل می‌کند؟ علّتش فقط یک چیز و آن نداشتن تقوا است.

تقوا به چه معناست؟ به تعبیر زیبای شهید شریعتی، یعنی خویشتن‌بانی، یعنی مراقب خود بودن که در عرفان اسلامی «مراقبت» نام گرفته است.

در تفسیر آیة کریمة «وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُود»14 مفسّران سخن‌ها گفته‌اند. بعضی شاهد را خدا و مشهود را انسان، گروهی شاهد را پیامبر و مشهود را انسان و برخی شاهد را انسان و مشهود را قیامت گرفته‌اند و شاید غیر از اینها نیز بتوان گفت. در این قَسم که سومین سوگند از «سورة بروج» است، انسان هم شاهد است و هم مشهود؛ چون تنها موجودی که در

پهنة هستی و صحنة آفرینش، می‌تواند هم ناظر باشد و هم منظور، هم نگرنده باشد و هم مورد نگرش و به گفتة نیلس بوهر هم بازیگر باشد و هم تماشاچی، خود انسان است و به جرئت می‌توان گفت که این عظیم‌ترین نیرویی است که در انسان وجود دارد.

آنگاه که شما می‌گویید من باید وضعیت خود را بررسی کنم یا من باید مراقب خویش باشم و جملاتی از این قبیل، می‌بینید که مطالعه‌کننده و مطالعه‌شونده و مراقب و مراقبت‌شونده، خود شما هستید که اوّلی را می‌توان منِ شاهد و دومی را به منِ مشهود تعبیر کرد و آنگاه که این من از سقوط و انحطاط به تعالی و اوج برسد، این عمل را تقوا نامند و هرچه این مراقبت و نگرش بیشتر باشد، تقوا هم بیشتر خواهد بود و نفس لوّامه را به سوی نفس مطمئنّه می‌کشاند تا به خطاب «ارْجِعي‏ إِلی‏ رَبِّك‏؛ به سوی پروردگارت بازگرد.» سرافراز شده و با ندای «يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّة» در جوار رحمت الهی ساکن شود و با حالتی که هم او از خدا راضی است و هم خدا از او، لباس عبودیت خدا را به تن کند و در سرزمین جنّت به اوج‌گیری خویش ادامه دهد:

«فَادْخُلي‏ في‏ عِبادی ٭ وَ ادْخُلي‏ جَنَّتي‏؛15

در میان بندگان من درآی و به بهشتم داخل شو!»

نفس لوّامه همان وجدان ملامتگر است که در «سورة قیامت» در آیة «وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَة؛ و [باز] نه! قسم به نفس سرزنش‌گر.» از آن یاد شده است؛ لیکن اگر به سازندگی‌های منِ شاهد بی‌توجّهی شود و به خواسته‌های برتر او پاسخی داده نشود، منِ مشهود سر خود می‌گیرد و به راه خود می‌رود و بدون هیچ عامل بازدارنده‌ای، به پلیدی و تباهی می‌پردازد که «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوء؛16 همانا نفس به بدی‌ها راه‌ می‌نماید.» آن وقت سقوطی دیگر، جاهلیّتی پس از جاهلیّت دیگر و اسارتی پس از اسارتی دیگر به بار می‌آید و نفس پیوسته به سوی نفس حیوانی حرکت می‌کند و به جایی می‌رسد که لباس انسانیت از تن انسان برگرفته شده، مسخ می‌گردد و به تعبیر قرآن، حیوان، بلکه پست‌تر از حیوان می‌شود:

«أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَل‏؛17

آنان همچون چهارپایاننند؛ بلکه گمراه‌تر.»

در این حال، جغد جاهلیّت، در ویرانة وجود، مسکن می‌گزیند و پیوسته آوای شوم شرک، ریا، خودبینی و خودپرستی سر می‌دهد و در حقیقت اینجاست که انسان، گرگ‌صفت می‌شود. لذا دو گروه از انسان شکل می‌گیرد. دو گروهی که از آغاز خلقت با یکدیگر در پیکار بوده‌اند و این چنین مورد توصیف خدای بزرگ قرار می‌گیرند: یک گروه کافر و حق‌پوشند که سراسر وجودشان را تب داغ جاهلی فراگرفته است و لهیب مهیب جاهلیّت، پیوسته به نابودی و انحطاطشان کمربسته است:

«إِذْ جَعَلَ الَّذينَ كَفَرُوا في‏ قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّة»18

لیکن گروه دیگر که امامان نورند، نه امامان نار و پیشگامان توحیدند، نه رهروان شرک و در کاروان پیامبران و گروندگان به خدا هستند، از سکینه و آرامش الهی برخوردار می‌باشند؛

«فَأَنْزَلَ اللهُ سَكينَتَهُ عَلی‏ رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنين‏؛19

پس خداوند آرامش و سکینه‌ای را بر رسولش و بر مؤمنان فروفرستاد.»

و از همه مهم‌تر، «أَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوی‏ وَ كانُوا أَحَقَّ بِها؛ آنان را به کلمة تقوا ملزم ساخت و آنان شایستة آن بودند.» که با الزام به این کلمة تقوا پیوسته پاسدار وجود خویشند تا جز اندیشة الهی در آن راه نیابد و همیشه مرزبانان وجود خودند تا فکر جاهلی و اندیشة جاهلیّت از ورای مرز انسان به درونشان رخنه نکند؛ چون مفهوم «أَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوی» این مطلب را می‌رساند که روح تقوا در فراخنای وجود این آزادگان، پیوستگی و تداوم دارد و بریدگی و جدایی در آن نیست و مرغ باغ تقوا از فراز شاخسار وجودشان پیوسته این ترانه را سر می‌دهد که:

پاسدار حرم دل شده‌ام شب همه شب

تا در این پرده جز اندیشة او نگذارم

5. خودآرایی

چهارمین آیه که از پدیدة جاهلیّت سخن می‌راند، «آیة 33 از سورة احزاب» است که لحن خطابش برخلاف آیات سه گانة یاد شده، عمومیت ندارد؛ زیرا در آیات قبل از مفهوم جاهلیّت سخن گفته شده بود که می‌توانست هم در جان مردان رخنه کند و هم در جان زنان؛ یعنی همه‌شمول بود و زن و مرد، نسبت به آن یکسان بودند؛ لیکن در این آیه، روی سخن با زنان است؛ به ویژه زنان پیامبر(ص) را مورد خطاب قرار داده و آنان را از اندیشه و پدیدة جاهلی برحذر داشته است تا دیگر زنان مسلمان بدانند زمانی که نزدیک‌ترین افراد به پیامبر(ص) ممکن است در چنگال جهل اسیر شده، در مرداب جاهلیّت سقوط کنند، پس این خطر مسلّماً آنان را نیز به طریق اولی تهدید خواهد کرد. علّت اینکه در این آیه، توجّه ویژه‌ای به زنان پیامبر(ص) شده است، شاید به این دلیل است که شیطان برای نابودی دو رکن جامعة انسانی، یعنی زن و مرد بسیار می‌کوشد؛ زیرا هنگامی که غول جاهلیّت در جان زنان جامعه رخنه کرده و پهنة وجودشان را میدان تاخت و تاز خود قرار دهد، در حقیقت، به تمامی جامعه دست یافته است و در عمق جان تمام کودکان و مردانی که باید در دامان مهرگستر زن تربیت شوند، ریشه دوانده و از این راه، نه تنها تعلیم و تربیت، تزکیه و عاطفه و خلاصه همة خصلت‌های انسانی را لگدمال کرده، بلکه تمام مسائل حیاتی انسان را نابود می‌کند.

در نظام اسلامی، خانه کانون تربیت، رشد، حرکت و آگاهی کودکان است و زنان، قطب و محور این کانون هستند. پس آنگاه که هیولای جاهلیّت به درون خانه رخنه کند، مسلّماً در تمام جامعة بزرگ انسان رخنه خواهد کرد. وقتی کانون خانواده فتح شود، بی‌شک کانون‌های جامعه نیز فتح خواهد شد؛ زیرا جامعه از همین خانواده‌ها تشکیل می‌شود. شیطان برای گشودن این دژ محکم و این حصار عظیم، اوّل به سراغ مرزبان آن، یعنی مادر می‌شتابد و شرنگ جاهلیّت را به کام او فرو می‌ریزد تا بتواند بر تمامی جامعه دست یابد و همه را به دنیای جاهلی کشاند.

توصیة قرآن به زنان مسلمان

حال برای اینکه دشمن نتواند پای زن مسلمان را به مرداب متعفّن

جاهلیّت باز کند و این زهر کشنده را به کام او ریزد، قرآن کریم دو سیاست را برای زنان مسلمان مطرح می‌کند:

1. سیاست خارجی؛

2. سیاست داخلی.

در سیاست خارجی، چگونگی برخورد زن مسلمان با هر کس که خارج از کادر و نظام اوست، مطرح می‌شود؛ چه مرد مسلمان، چه مرد غیر مسلمان و چه زنان ناپاک و هرزه، همه خارج از دایره و سیستم زن مسلمانند و او باید در برخورد با همة آنان، دو شیوه را به کار گیرد.

سیاست خارجی

1. فروتنی نکردن در کلام

«فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْل‏؛21

در کلامتان فروتنی نکنید.»

یعنی در سخن گفتن با بیگانه و افراد خارج از دایره، فروتنی نشان ندهد، با ناز و کرشمه حرف نزند، کلامش را به لطافت و ظرافت نکشاند وخلاصه خضوع در رفتار و گفتار نداشته باشد.

خضوع به چه معناست؟

یعنی نرمش و فروتنی در قلب و جان و اگر زن مسلمان در سخن خضوع داشته باشد، گویای این نکته است که در قلب و جانش نیز به شنونده انعطاف دارد و در مقابل او فروتنی نشان می‌دهد و این نحوة برخورد، فاجعه می‌آفریند؛ زیرا

«فَيَطْمَعَ الَّذي في‏ قَلْبِهِ مَرَض؛22

کسی را که در قلبش مرض است، به طمع می‌اندازد.»

یعنی بیماردلان به طمع می‌افتند تا او را از حریم طهارتش خارج کنند. پس این آیه به زن مسلمان چنین هشدار می‌دهد که قاطعانه سخن گوید و صلابت و کوبندگی کلامش را حفظ کند تا راه ورود هر شیّاد و طمّاعی را ببندد.

2. آگاهانه سخن گفتن

«وَ قُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفا»23

اینکه با آگاهی سخن بگوید و از پرگویی و یاوه‌پردازی بپرهیزد؛ زیرا در غیر این صورت، طمعکاران می‌توانند به حریم شکوهمند زن مسلمان راه یافته، او را به جاهلیّت کشانند.

پس دو اصل نرمش نداشتن زن در گفتار و آگاهانه و حسابگرانه سخن

گفتن او، محکم‌ترین دژی است که راه ورود هر جاهل و هرزه‌ای را می‌بندد و اندیشة هر اهریمن تاریک‌دل و ناپاکی را از او منحرف می‌کند.

امّا در سیاست داخلی، سخن از قاطعیت زن در حریم خانواده است که باید با روحی تزلزل‌ناپذیر و جانی پر از اطمینان، محور خانه باشد. ثبت، آرامش و اطمینان اعضای خانواده، به ثبات، آرامش و اطمینان زن وابسته است. از این‌رو، قرآن کریم برای آرامش این محور و ثبات و قرار این قطب که ضامن استقرار دیگر اعضای خانواده است، چند نکته در خطاب به زنان پیامبر(ص) و به تبع آن، به همة زنان مسلمان بیان می‌کند:

ـ «وَ قَرْنَ في‏ بُيُوتِكُن‏؛

و در خانه‏هايتان قرار گيريد.»

ـ «وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولی‏؛

مانند روزگار جاهليّتِ قديم زينت‌های خود را آشكار مكنيد.»

ـ «أَقِمْنَ الصَّلاة؛

نماز برپا داريد.»

ـ «آتينَ الزَّكاة؛

زكات بدهيد.»

ـ «أَطِعْنَ اللهَ وَ رَسُولَه‏؛

خدا و فرستاده‏اش را فرمان بريد.»

ـ «وَ اذْكُرْنَ ما يُتْلی‏ في‏ بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللهِ وَ الْحِكْمَة؛

و آنچه را كه از آيات خدا و [سخنانِ‏] حكمت‏[آميز] در خانه‏های شما خوانده می‏شود، ياد كنيد.»

این شش اصل لازمة بقا، ثبات و قرار این محور و این قطب، یعنی زن مسلمان است تا در نتیجه، همة چرخش‌گَرانِ گِرد خویش را به چنین ثبات و استقراری هدایت کند.

سیاست داخلی

1. حفظ ثبات در خانواده

«وَ قَرْنَ في‏ بُيُوتِكُن‏؛

و در خانه‏هايتان قرار گيريد.»

قرن، چه از «قرأ یقرءُ» باشد و چه از «قار، یقار»، در هر دو صورت، به معنی «ثبت، یثبت» است؛ این آیه به این معنی نیست که زن مسلمان در خانه بنشیند؛ بلکه بدین معناست که ثبات خود را در این کانون گرم و انسان‌ساز حفظ کند. اگر قرار است زن قطب خانواده باشد و شوهر و فرزندان بر گرد این محور بگردند، باید این قطب، ثبات و استقرار داشته باشد و در صورتی که مضطرب و لرزان باشد، همه را به لرزش و اضطراب می‌کشاند. هنگامی که زن مسلمان، زهراگونه، قطب تزلزل‌ناپذیر خانواده شد، فرزندان پر ارزش، با شهامت، پایدار و مصمّمی، همچون حسن و حسین(ع) و زینب(س) می‌پروراند و اگر زبون و عاجز و درمانده شد، این عجز و زبونی او در شوهر و فرزندانش اثر خواهد گذاشت.

پس «وَ قَرْنَ في‏ بُيُوتِكُنَّ» یعنی ای زن! ثبات و سکون ریشه‌دار خود را در سطح این کانون به ظاهر کوچک، ولی در باطن بزرگ حفظ کن.

2. پرهیز از خودنمایی

«وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولی‏؛

مانند روزگار جاهليّتِ قديم، زينت‌های خود را آشكار مكنيد.»

اینکه خود را با آلودگی‌های جاهلی دم‌ساز نکنید، به خودآرایی جاهلانه نپردازید و خود را همچون برج‌های آذین کرده در معرض دید شهوت‌زدگان قرار ندهید. توطئه‌گران ناپاک سر راه شما و به دنبال آن هستند که شما را به جاهلیّت کشانند تا دیگر نه از تاک نشان باشد و نه از تاکستان؛ یعنی نه از شما اثری باشد، نه از فرزندان و مردان شما.

3. اقامة نماز، پرداخت زکات

«أَقِمْنَ الصَّلاة و آتينَ الزَّكاة؛

نماز برپا داريد و زكات بدهيد.»

از دیگر ویژگی‌های این قطب خانواده، یعنی زن مسلمان، این است که نماز را به پای دارد و روح پرستندگی و خواهندگی‌اش را در چهرة نماز و قیام بر آن، پیوسته شکوفا سازد و خود را از رهگذر نماز تغذیه کند و از منبع لایزال توحید سیراب شود تا فرسوده و پژمرده نگردد و پیوسته زنده و پویا و پرتحرّک بماند و در چشمة موّاج نماز و پرستش، به طهارت جان خویش پرداخته و هر لحظه بر قداست و پاکی و رشد

خویش بیفزاید و از این منبع عظیم، زادراهی برگیرد تا بتواند در اقامة «و آتین الزّکاة»، تمام گروندگان حریمش را تغذیه کند و به همسر و فرزندانش، شهد پاکی و طراوت بچشاند. پس ابتدا باید او با مفهوم «و أقِمنَ الصّلاة» به پاخیزد تا سپس بتواند «و آتین الزّکاة» را به تمام پرورش‌یافتگانش درس دهد.

4. اطاعت از خدا و پیامبر

«أَطِعْنَ اللهَ وَ رَسُولَه‏؛

خدا و فرستاده‏اش را فرمان بريد.»

البتّه نه فقط در بعد حجاب و نماز و زکات، باید در همة ابعاد، حرکت زن مسلمان، نشان اطاعت از فرمان الله و رسول باشد و لذا ای زنان پیامبر(ص) و ای همة زنان اسلام! باید که پیوسته طوافگر حریم خدا و اطاعتگر فرمان رسول او باشید.

5. وحی گستری و حکمت‌پروری

«وَ اذْكُرْنَ ما يُتْلی‏ في‏ بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللهِ وَ الْحِكْمَة؛

و آنچه را كه از آيات خدا و [سخنانِ‏] حكمت‏[آميز] در خانه‏های شما خوانده می‏شود، ياد كنيد.»

عجبا! در این آیه، خدای بزرگ چگونه شرافت زن مسلمان را به او نشان داده است و دامنة طهارت و قداست و فضیلتش را بدان حد رسانده است که از او، به عنوان رازبان وحی و حکمت یاد کرده و او را پرچم‌دار وحی‌گستر و حکمت‌پرور معرفی نموده است و مگر نمونة آشکار آن، خدیجة بزرگ نبود که توانست مصداق کامل همة عظمت‌های یک زن مسلمان باشد و مگر ثبات و قرارش نبود که توانست بزرگ‌ترین ثبات‌آفرین تاریخ، یعنی پیامبر(ص) را قرار و آرامش بخشد و این امانت بزرگ خداوندی را پاسداری کند و با عظمتی شکوهمند، دور باشی به همة مظاهر جاهلی گوید و او در حالی‌که مشتاقانه جان در گرو فرمان خدا و رسولش داشت، به وحی‌گستری و حکمت‌پروری پرداخت و توانست قهرمانی تاریخ‌ساز و حماسه‌آفرینی، همچون زهرا(س) را بپروراند؟ دختری که حلقة نبوّت را به زنجیرة امامت متّصل کرد و تا جایی پیش رفت که در مراحل گوناگون، پیامبر(ص) به بزرگی و جلالت او آفرین‌ها می‌گفت و از ثبات و ثبات‌آفرینی او دم می‌زد و حتّی سال‌ها پس از مرگش از گذشت و وفای او یاد می‌کرد.

مهربانا! اگر تو از زن در کنار رکن دیگر جامعه، یعنی مرد، از اسلام و ایمان و خشوع و صدق و صبر و خیرخواهی و کمال و رشد و بزرگی‌اش یاد کرده‌ای و فرموده‌ای:

«إِنَّ الْمُسْلِمينَ وَ الْمُسْلِماتِ وَ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ الْقانِتينَ وَ الْقانِتاتِ وَ الصَّادِقينَ وَ الصَّادِقات ...؛24

مردان و زنان مسلمان، و مردان و زنان با ايمان، و مردان و زنان عبادت‏پيشه، و مردان و زنان راستگو ...»

و او را در کنار مردان مسلمان مؤمن و خاشع و صابر و نیک‌اندیش و پاک، وعدة مغفرت و اجر عظیم داده‌ای، پس چرا این سردمداران خودکامه و این آلودگان جاهلیّت‌زده، این چنین به نام آزادی، به زنجیرش می‌کشند و این سان به نام زندگی، به مرداب شهوات دعوتش می‌کنند؟ شاید آنان خوب فهمیده‌اند که زن در چهرة مادر، با یک دستش گهواره را حرکت می‌دهد و با دست دیگر جهان را و خوب دریافته‌اند که ثبات و قرار زن، یعنی ثبات و قرار تمامی جامعه.

پی‌نوشت‌ها: