معماری و خانه‌سازی در عصر حکومت امام مهدی(ع)

دکتر محمّدرضا ستوده‌نیا

حجّت الاسلام و المسلمین محمّدرضا علاء الدّین

اشاره

در عصر حکومت حضرت امام مهدی(عج) آیات وحیانی «قرآن کریم» و سیرة انسان‌ساز رسول‌الله(ص) و معصومان(ع) مصدر برنامه‌ریزی همة امور، از جمله معماری و خانه‌سازی خواهد بود که به طور طبیعی نوع معماری و خانه‌سازی قرآنی بر سبک زندگی و شکل و فرم زندگی شهری و روابط خانوادگی، تأثیرات شگرفی می‌گذارد. در این پژوهش، با مرور بر آیات قرآن و خانه‌سازی انبیاء و اولیاء و شاخصه‌های آن، به تبیین عوارض و آثار سوء معماری سکولار و غیردینی و آثار اسفبار آن پرداخته و آنگاه وضعیت مطلوب معماری و خانه سازی قرآنی در عصر حکومت امام مهدی(ع) را مشخّص نموده‌ایم. توجّه به ظرائف و آثار و برکات معماری و خانه‌سازی قرآنی و رویکرد به آنها از سوی منتظران و زمینه‌سازان حکومت مهدوی(ع) و اجرای آن در سطح جامعة اسلامی از زمرة برآیندهای این مقاله می‌باشد.

آثار سوء و مخرّب معماری سکولار و غیردینی

با تأمّل و مقایسه بر نوع خانه‌سازی و معماری اسلامی و سکولار و برآیند‌های هرکدام درمی‌یابیم که معماری سکولاریک، معماری دین‌گریز، تجمّل‌گرا، سلامت‌گریز، فردگرا، خودنما و بدگرا در طرح و نقش و فرم است که در آن برای معنویت، امنیّت و آرامش اهل خانه، فکری نشده؛ بلکه بر عریانی، خودنمایی، مصرف‌زدگی و بی‌هویّتی، به اسم فضای بهینه، مدرنیته، اوپن، ویو (view) یا دورنما تأکید شده است که خود این تبدّل، اثرات منفی بر اخلاق، روحیه و نوع تفکّر افراد می‌گذارد. به بعضی از آثار سوء و مخرّب این معماری اشاره می‌کنیم.

1. معماری دین‌گریز

معماری سکولار تضادّ با دین و خداپرستی و اخلاق دارد. در معماری اسلامی مسجد به عنوان محور محلّه قرار گرفته و خانه‌ها گرداگرد آن ساخته می‌شد و مسجد، محلّ صدور معنویت و امنیّت و آرامش بود و اهل هر محلّه شخصیّتش با مسجدی بودن گره خورده بود. در هر محلّه، طبیب معنوی به عنوان امام جماعت مسجد بود که با همة اهل محل رفیق بود و مردم او را گره‌گشای امور خود و محلّ شور و مشورت می‌دانستند؛ امّا در معماری سکولار همة این زیبایی‌ها حذف شده و دیگر از خانه‌ها صدای اذان و ذکر و توسّل و تلاوت قرآن نمی‌آید؛ بلکه آنچه فضای محلّه‌ها را پر نموده، صدای شهوت‌انگیز و گوش‌خراش موسیقی‌های غربی است. معماری اسلامی یک معماری قبله‌گراست و یکی از معانی قبله، عبادتگاه است؛ یعنی خانه‌های خود را محلّ عبادت قرار دهید؛ به قرینة «وَ أَقيمُوا الصَّلاة»، باید تنظیم امور بر اساس قبله صورت گیرد:

«وَ أَوْحَيْنا إِلی‏ مُوسی‏ وَ أَخيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَ اجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَ أَقيمُوا الصَّلاةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنين‏؛1

و به موسی و برادرش وحی كرديم كه شما دو تن برای قوم خود در مصر، خانه‏هايی ترتيب دهيد و سراهايتان را رو به روی هم قرار دهيد و نماز برپا داريد و مؤمنان را مژده ده!»

در این آیه، شاید منظور از قبله، با قرینة «اقیموا الصّلوة» که مربوط به نماز است و در این آیه سیاق از آیه بیان شده، همان جهت اقامة نماز باشد. هر چند جهت قبله، میان بنی‌اسرائیل و مسلمانان متفاوت بوده است؛ ولی به صورت کلّی از این آیه، جهت‌دار بودن منازل برداشت می‌شود. معنای دیگر، مقابل هم قرار دادن خانه‌ها به صورت متمرکز و در کنار هم است تا از پراکندگی و تفرقه دور شده، به استحکام روابط صحیح اجتماعی و همچنین احیای روح جمعی، براساس تقوا و اقامة نماز باشد. خانة رسول خدا(ص) و حضرت خدیجه(س)، خانه‌ای زیبا و دارای چهار اتاق، سه اتاق اندرونی (یک اتاق برای فرزندان، یک اتاق برای پیامبر اکرم(ص) و حضرت خدیجه(س)، یک اتاق نیز برای عبادت رسول خدا(ص) و اتاق بیرونی هم برای ملاقات با مردم و مهمانان بوده است. طرحی زیبا، امّا عاری از هرگونه تکلّف و زینت‌های دنیوی، بسیار ابتکاری و جالب که متأسّفانه توسط وهّابیت تخریب شده است.2

2. معماری تجمّل‌گرا

عوامل درونی پیدایش و گسترش معماری تجمّل‌گرا، حبّ دنیا، تکبّر، تکاثر و تفاخر‌طلبی است. در معماری قرآنی بر ساده‌زیستی و بی‌آلایشی و بی‌پیرایگی تأکید شده است؛ زیرا موجب آسودگی ارتباطات اجتماعی، به خصوص صلة رحم می‌گردد و برعکس، معماری تجمّل‌گرا موجب کمرنگ شدن فرهنگ صلة رحم در جامعه می‌گردد. تجمّل‌گرایی در لغت، به معنای آراسته‌گرایی است و در اصطلاح، گرایش افراطی به استفاده از زینت‌های مادّی در زندگی می‌باشد. از آنجایی که گرایش به زیبایی یک امر فطری در نهاد آدمی است و از آنجا که خداوند زیبا است و زیبایی را دوست دارد، در نگاه اوّل به نظر می‌رسد که تجمّل

نه تنها امری ناپسند نیست؛ بلکه امری بسیار نیکو و منطبق با فطرت انسانی است؛ امّا باید گفت، ما دو نوع تجمّل‌گرایی داریم: «تجمّل‌گرایی خوب» و «تجمّل‌گرایی بد».

قرآن کریم معماری فرعونی و قارونی و اطرافیان آنها را، گرایش به تجمّل‌گرایی بد و تزیین شیطانی برای گمراه کردن مردم از راه خدا دانسته است؛ امّا در معماری اسلامی، بر وجود عناصری همچون نور، رنگ، خط و اشکال هندسی، برای زیبا‌آفرینی تأکید شده است. در متون روایی آمده است که همة اطراف اتاق امام صادق(ع) مزیّن به آیة‌الکرسی بوده و در سمت قبله و مکان عبادت آن حضرت نیز از آیات قرآن استفاده شده بود. اسلام از زیبایی و زینت متعارف که با موازین شرعی مطابقت داشته باشد، استقبال می‌کند.

امام صادق(ع) فرموده‌اند:

«خداوند دوست دارد هرگاه به بنده‌ای نعمتی ارزانی داشت، آثار آن نعمت را در او ببیند.» سؤال کردند: چگونه؟ حضرت فرمودند: «استفاده از لباس خوب، بوی خوش، منزلی تمیز که با گچ، سفیدکاری شده باشد و فضای بیرونی منزل تمیز باشد و داخل منزل از روشنایی و نور خوب بهره‌مند باشد.»

هرچه مسکن و خانه تزیین شده و تجمّلات و تشریفات آن زیاد گردد، انسان میل بیشتری به مادّیات داشته، از معنویات دور خواهد افتاد. امروزه خانه‌ها با انواع ظروف تجمّلی که هیچ استفاده و کاربردی، جز دنیازدگی اهل آن و حسرت و آه برای دیگران ندارد، تزیین می‌شود؛ دکورها، ویترین‌ها و کمدهایی که مملوّ از وسایل تزئینی و زینتی، مجسّمه‌ها و... است که این موارد، مخالف صریح با سبک زندگی اسلامی می‌باشد و در راستای سبک زندگی غربی است. در شریعت اسلام، از نقّاشی تصویر جانداران و ساختن مجسّمه‌های آنها، نهی شده است. از این رو، مجسّمه‌سازی و نقّاشی جانداران، از شغل‌های حرام به شمار می‌روند.

شیخ انصاری در کتاب «المکاسب» حرمت مجسّمه سازی را اجماعی دانسته و حرمت نقّاشی از جانداران را نیز از برخی بزرگان نقل کرده است.3

در بخش «الزی و التجمّل» از کتاب «کافی» بابی با عنوان «تزویق البیوت» آمده و در آن احادیثی دربارة حرمت مجسّمه‌سازی و نقّاشی انسان و حیوان وارد شده است. ابوبصیر می‌گوید: امام صادق(ع) از قول پیامبر اکرم(ص) فرمودند: جبرئیل نزد من آمد و گفت: «ای محمّد! پروردگارت به تو سلام می‌رساند و تو را از تزویق خانه نهی می‌کند.» ابوبصیر می‌گوید: پرسیدم: تزویق خانه یعنی چه؟ امام فرمودند: «نقّاشی کردن صورت‌ها.»4

3. معماری سلامت‌گریز

در معماری سکولار به‌رغم ظاهر فریبنده‌اش، به پاکی، طهارت و سلامت جسم و جان توجّهی نشده است و می‌توان این معماری را معماری سلامت گریز نامید. در معماری قرآنی بر پاکی، طهارت و سلامت جسم و جان تأکید شده است و در چیدمان بخش‌های متعدّد خانه، مانند سرویس بهداشتی، حمام و آشپزخانه به دور از محلّ زندگی و نشیمن برنامه‌ریزی شده است و همچنین خانه، محلّ نگهداری حیوانات، اعمّ از سگ و گربه و... نبوده و از هر آلودگی پاکیزه است. بخش عمده‌ای از

بیماری‌های جسمی و روانی، ناشی از آوردن سرویس بهداشتی، حمام و آشپزخانه و حیوانات، اعمّ از سگ و گربه به فضای درونی خانه می‌باشد. ایجاد بوی بد در فضای اتاق‌ها، افزایش ویروس‌ها و میکروب‌ها، قارچ‌ها و کپک‌های خانگی، آثار موادّ شیمیایی ضدّعفونی کننده و گندزدا یا حشره‌کش‌ها و خوشبوکننده‌های صنعتی یا بیماری‌هایی که سگ و گربه دارند و با مدفوع خود آنها را در محیط خانه گسترش می‌دهند، همه و همه اثر فرهنگ و معماری سلامت‌گریز است.5

امام صادق(ع) فرمودند: «شایسته است محلّ تخلّی در پوشیده‌ترین جای خانه باشد.»6

پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «جبرئیل امین بر من نازل شد و گفت: در خانه‌ای که سگ یا ظرف ادرار در آن باشد، ما ملائکه وارد نمی‌شویم.»7

بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که سرویس بهداشتی، باید دور از محلّ زندگی باشد.

4. معماری فردگرا

از دیگر آثار معماری سکولار، فردگرایی و فردی شدن خانه و محیط زندگی می‌باشد. یکی از چیزهایی که در فرهنگ غرب وجود دارد، این است که هر فرد به دنبال جدایی‌گزینی می‌باشد؛ به گونه‌ای که افراد یک خانواده در یک خانه از هم جدا زندگی می‌کنند و فقط وقت غذا، دور هم جمع می‌شوند یا از ارتباط با همسایگان طفره رفته و از حال همسایه‌های خود بی‌خبرند. خصوصاً در زندگی آپارتمان نشینی که همه به فکر خود هستند و کمتر از حال دیگر همسایه‌ها خبر دارند. شایان توجّه است که خانه، یک محل، برای آرمیدن و مکانی است که هوّیت فردی یا جمعی افراد را تشکیل می‌دهد. از این‌رو به خانه می‌گویند: حریم خصوصی؛ زیرا در آن، حرمت افراد نگه داشته می‌شود. در جوامع غربی، مهم‌ترین دغدغه در امر خانه‌سازی، شیوة جداسازی فضاها و تقسیم‌بندی آن برای همة افراد خانواده، آن هم به صورت جداگانه (اتاق خصوصی) پذیرایی، اتاق خواب و... امّا در فرهنگ‌هایی که ارزش اجتماع‌گرایانه در آنها بیشتر باشد، مفهوم حریم خصوصی متفاوت است و به خانه با دید حریم و حفظ و صیانت نگاه می‌شود.

5. معماری خودنما

از آثار دیگر معماری سکولار این است که دیگر خانه و مسکن کمتر نقش ایجاد پوشش و رعایت حریم بین خودی و غیره را دارد. انسان غرب‌زدة سکولار، بیشتر مایل به افشای خود و در معرض دید دیگران قرار داشتن و یک نوع عریانی و خودنمایی است. گویی، دیگر چیزی برای مخفی نگه‌داشتن وجود ندارد؛ لذا می‌بینیم دیوارهای خانه‌ها کوتاه یا برداشته می‌شود و جای خود را به نرده و حصارهای تزئینی می‌دهد. اتاق‌ها و آشپزخانه‌ها همه یکسره اوپن و باز می‌شوند و اندرونی و بیرونی یکی می‌شود، پنجره‌های رو به بیرون افزایش می‌یابد، حتّی تزئین خانه‌ها، مثل شیشه‌ها، آینه‌ای رفلکس می‌گردد که همه باعث از میان بردن فاصله‌ها می‌شود. ویوها یا دورنماها و بالکن‌ها محلّ نشستن و خودنمایی زن و مرد با لباس های مبتذل می‌گردد و چشم‌چرانی به خانة همسایه‌ها از زمرة مفاسد این اماکن در معماری سکولار است. حفظ حیا و دینداری در خانه با شکل و نمای داخلی خانه، به صورت مستقیم مرتبط است؛ به عنوان نمونه در منازل جدید، وضعیت اکثر اتاق‌ها، حتّی حمام و... به سمت آشکار شدن، در حال پیشروی است. این در حالی است که در اسلام، حفظ حیا از مهم‌ترین مسائلی است که انسان باید در تمام جنبه‌های زندگی خویش، آن را در نظر بگیرد، امام صادق(ع) می‌فرمایند: «هرکس که حیا ندارد، ایمان ندارد.»8

6. معماری بدگرا

وقتی مختصّات و عناصر بافت یک خانه، براساس هوا و هوس و شهوت گذاشته شود، معماری آن یک معماری بدگرا است و معماری بدگرا از مبانی تفکّر سکولار نشئت می‌گیرد و بر مجموعة زوایای معماری درون خانه تأثیر می‌گذارد.

در مهندسی خانة فاطمه زهرا(س) و ائمّة اطهار(ع) طرح محراب، حجرة عبادت و تلاوت قرآن و مَدرس درس و بحث، مهندسی می‌شده و هر

یک از قسمت‌های خانه با یک تفکّر الهی و نیازهای فطری چیدمان می‌شده است تا کمترین ضرر و بیشترین سود را برای اهل خانه داشته باشد. در معماری اسلامی، آشپزخانه را در جایی از ساختمان قرار می‌دادند که کدبانو در دید نامحرم نباشد. از طرفی بوی غذا به محیط خانه سرایت نکند و خانم خانه بتواند به راحتی کار خود را انجام دهد؛ ولی امروزه شاهد این هستیم که آشپزخانه در وسط ساختمان و درست دردید نامحرم واقع می‌شود؛ لذا برای چارة این مشکل، خانواده‌های مذهبی و متدیّن، دست به دامان پرده و جداکننده‌هایی از این قبیل می‌شوند. در معماری اسلامی، حمام و سرویس بهداشتی ناپیدا و در حاشیة خانه بود؛ امّا در زندگی مدرن امروزی، بهترین جای ساختمان، به عنوان حمام و سرویس انتخاب می‌شود که در معرض دید بوده و این خود اثرات نامطلوبی بر محیط و روح و روان و بهداشت افراد در محیط زندگی‌ می‌گذارد و اینها نشانه‌های بدگرا بودن معماری سکولار است.

احکام و آداب خانه‌سازی

مرتفع نبودن خانة 4 مرتبه در قرآن، مورد تأکید قرار گرفته است.9 بلندی یا کوتاهی خانه‌ها، کیفیت سقف، وضعیت هوا و نور، غصب فضا یا امکانات موجود در محلّ سکونت، از جمله احکامی است که ائمّة اطهار(ع) برنامة مهندسی و معماری خود را دراین موارد مطرح ساخته‌اند. از امام صادق(ع) روایت شده است: «سقف خانه را هفت تا هشت ذراع بیشتر قرار ندهید (حدود 2 الی 3 و نیم متر) که عوارضی برای اهل خانه دارد.»10

از رسول خدا(ص) روایت شده است: «ساختمان بلند و مرتفع، حقوق همسایه‌ها را ضایع می‌سازد» و ایشان از مردی انصاری که در مدینه ساختمان بلند و مرتفعی ساخته بود، روبرگردانده و فرمودند: «چنین بناهای بلندی برای دیگر ساختمان‌های محل، زحمت و مزاحمت ایجاد کرده و جریان هوا و نور را از آنان دریغ می‌دارد.»11

زمینی که مسکن در آن احداث می‌شود، نباید غصبی باشد. همچنین استفاده از مصالح حرام به شدّت منع شده و مایة ویرانی منزل خواهد شد. از رسول خدا(ص) روایت شده است: «هرکس یک وجب از زمین دیگران را غصب نماید، در قیامت تا هفت طبقة آن قطعه زمین را بر گردنش می‌آویزند و کسی که در ملک غصبی نماز بخواند اگر چه روی فرش غصبی و تخت و مانند اینها باشد، نمازش باطل است.»

پیامبر(ص) فرمودند: «از استعمال سنگ حرام در ساختمان بپرهيزيد كه ماية ويراني است.»12 با پول حلال خانه بسازید و مواظب باشید در پولِ ساختن، حقّ مردم نباشد و خمس مهم است؛ چون در این حالت، یک پنجم مردم فقیر در آن پول شریک هستند. حدیث داریم:

«مال حرام رشد نمی‌کند یا اگر رشد کمی پیدا کند، برکت ندارد.»13

یکی از عوامل معنوی خراب شدن ساختمان که باعث اختلال در آن می شود و می‌تواند آرامش ساکنانش را سلب کند، هزینة ساخت آن است که اگر مقداری مال حرام در ساخت آن به کار رود، مطابق با این روایت از حضرت رسول اکرم(ص)، خرابی خانه را در پی خواهد داشت:

«در ساخت و ساز از حرام پرهیز نمایید، چون همانا ناپرهیزی و استفاده از حرام در ساخت و ساز، پایه‌های خرابی را در آن بنیان می‌نهد.»14

امام صادق(ع) فرمودند:

«کسی که مالی را از راه غیرحلال کسب کند، خداوند ساختمان و مصالح ساختمانی را بر او مسلّط می‌سازد.»15

امام صادق(ع) فرموده‌اند: «خداوند متعال ساختمان‌هایی دارد که انتقام گیرنده نامیده می‌شوند. پس اگر خداوند به بنده‌ای مالی عطا کند و او حقّ آن را (خمس، زکات و انفاق‌های مستحبّی) پرداخت نکند، آن را بر او مسلّط می‌کند. پس مالش را در آن صرف می‌کند و می‌میرد و ساختمان را می‌گذارد و می‌رود.»16

«هر ساختمانی که از کفایت، بیشتر باشد، آن ساختمان در قیامت، وبال صاحبش می‌شود.»17

«هربنایی که بیش از اندازه باشد، روز قیامت، صاحبش محبور به حمل آن می‌شود.»18

امام علی(ع) در ذیل نامه‌ای که برای حارث همدانی می‌نویسد، در بارة جایگاه و موقعیت جغرافیایی مسکن، این چنین می‌فرمایند:

«مسکنت (جایگاه استراحتت) را در شهرهای بزرگ قرار بده که آنجا مرکز اجتماع مسلمانان است و از اقامت در مراکز غفلت و ستمکاری و آنجا که یاری‌رسانندگان بر طاعت خدا کم هستند، پرهیز نما.»19

وسعت دید و عمق تفکّر اسلامی را در این روایت، به روشنی می‌توان ملاحظه نمود؛ چنانچه در این روایت، حتّی به تأثیرگذاری عقاید دیگران و اطرافیان خانه نیز اشاره شده است؛ بدین لحاظ انسان باید قبل از بنا کردن ساختمان، در مورد منطقة ساخت منزل و اطرافیان و اعتقادات آنها، تحقیق و تفحّص نماید و سعی کند از مناطقی که افراد بی‌دین در آنها زندگی می‌کنند، دوری نماید؛ زیرا این مسئله باعث غفلت، جهل و ظلمت انسان می‌شود.

معماری اسلامی در عصر حکومت امام مهدی(عج)

معماری قرآنی عصر امام مهدی(ع) از ویژگی‌ها و مختصّات ممتازی برخوردار است. این معماری با زدودن آثار معماری سکولار و تغییر و تحوّل دریافت و شکل و فرم معماری، تفکّر و مبانی معماری قرآنی را به تمامی نقاط عالم اعلام و گسترش می‌دهد. معماری قرآنی در عصر حکومت امام مهدی(ع) بر مبانی عدالت، قسط، عبادت، امنیّت، آرامش و مصونیت بخشی استوار است و بر اساس همین مبانی، آنچه را مغایر مبانی انسان‌ساز قرآن باشد، تغییر و متحوّل خواهد ساخت. ما در این مقاله، به تعدادی از این تغییرات و تحوّلات اشاره خواهیم نمود.

1. بستن پنجره‌های مشرف به کوچه‌ها

یکی از عناصر معماری سکولار، باز کردن پنجره‌های مشرف به کوچه‌ها و خیابان‌هاست چیزی که در فساد و خیانت‌های زناشویی و نظایری از این دست نقش دارد، وجود پنجره‌های مشرف به کوچه و خیابان است. وجود این پنجره‌ها، هرچند ناخواسته، باعث می‌شود که هر آنچه که در درون خانه می‌گذرد، به بیرون انتقال یابد؛ به خصوص در فصل گرما که این کار سهل‌تر می‌گردد؛ لذا یکی از کارهایی که در زمان ظهور حضرت صورت می‌گیرد، مسدود کردن پنجره‌های مشرف به کوچه‌ها و خیابان‌ها است. در روایت آمده است که:

«و کلّ بالکن‌ها را از مسیرها برمی‌دارد.»20

2. برچیده شدن بالکن‌ها و ناودان‌ها

یکی دیگر از چیزهایی که در خانه‌سازی مدرن به چشم می‌خورد و به بهانة استفاده از فضای متراکم، وسیله‌ای برای درآمدزایی تبدیل شده است، ساختن بالکن در طبقات فوقانی خانه‌هاست که علاوه بر تجاوز به حقوق عمومی، از آثار سوء اخلاقی و اجتماعی برخوردار است. در روایت آمده که در زمان حضرت «تمامی بالکن‌ها و فاضلاب‌ها و ناودان‌هایی را که مشرف یا واقع در راه مردم هستند، می‌بندند.»21

3. تخریب خانه‌های مشرف به خانة همسایه‌ها

یکی از آسیب‌هایی که در خانه‌سازی عصر حاضر با آن مواجه هستیم، خانه‌سازی مشرف به خانه‌های دیگران است. این مورد علاوه بر مزاحمت‌ برای همسایگان، می‌توانند خطرات جدّی در عرصة اخلاق، فرهنگ و اجتماع داشته باشد؛ لذا در زمان ظهور حضرت مهدی(عج) خانه‌هایی که مشرف به حریم دیگران است، توسط حضرت تخریب یا مسدود می‌گردند. در روایت است که: «و البیوت التّی تشرع الی الجوار»22

مساجد در عصر ظهور

توجّه و اشتیاق مسلمانان به تطهیر و تعظیم و تقدیس مساجد که برگرفته از تأکیدات قرآن کریم و دستورات رسول اکرم(ص) و ائمّة اطهار(ع) مبنی بر عمران و آبادی مسجد خواهد بود. اهتمام حکومت مهدوی به ساخت و ساز محلّات مسجد محور، زیباسازی و مقاوم‌سازی، هنرنمایی در مساجد معطوف می‌گردد. بدیهی است که بستر گسترش تمدّن و پیشرفت‌های علمی و تکنولوژی‌های مدرن، طبعاً روز به روز، مطابق با تحوّلات و پیشرفت‌های زمان، بر شکوفایی و هنرنمایی مساجد مسلمانان خواهد افزود. نگاهی به روایات آورده شده در این موضوع، ما را با برنامه‌های حضرت مهدی(عج) نسبت به معماری، عمران و آبادانی مساجد آشنا می‌سازد.

منع از تخریب مساجد

در عصر ظهور از تخریب مساجد، جلوگیری می‌شود و حضرت مهدی(عج) برنامه‌های خویش را به یاران و اصحاب خود اعلام می‌دارد و از تک‌تک آنها تعهّد و بیعت می‌گیرد که طبق دستورات اعلام شده، رفتار نمایند و آنان حقّ تخلّف از آن را ندارند. از جمله اموری که بر آن بیعت گرفته می‌شود، این است که مساجد را در هنگام درگیری نظامی و فتح شهرها و محلّات تخریب نکنند؛ از این رهگذر، هیچکس به هیچ وجه اجازه ندارد که بدون علّت و خودسرانه مسجدی را تخریب کند؛ مگر در مواردی که خود امام صلاح بداند یا طرح‌های توسعة راه‌های عبور و مرور، چنین امری را ایجاب نماید.

از امیرمؤمنان علی(ع) نقل شده است که آن حضرت فرمودند:

«به راستی او (مهدی(عج)) از یارانش بیعت می‌گیرد که سرقت نکنند و زنا ننمایند و به مسلمانی دشنام ندهند و مسجدی را [بدون جهت و دلیل] تخریب نکنند.»23

تخریب مساجد ملعونه

پیامبر اکرم(ص) به فرمان الهی دست به تخریب مسجد «ضرار» زدند که توسط دوازده نفر از منافقان ساخته شده بود؛ چنان‌که در قرآن کریم می‌خوانیم:

«وَ الَّذينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَ كُفْراً وَ تَفْريقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنينَ وَ إِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ الْحُسْنی‏ وَ اللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُون‏٭ لا تَقُمْ فيهِ أَبَداً؛24

و آنهايی كه مسجدی اختيار كردند كه ماية زيان و كفر و پراكندگی ميان مؤمنان است و [نيز] كمينگاهی است برای كسی كه قبلاً با خدا و پيامبر او به جنگ برخاسته بود و سخت سوگند ياد می‏كنند كه جز نيكی قصدی نداشتيم. و[لی‏] خدا گواهی می‏دهد كه آنان قطعاً دروغگو هستند. هرگز در آن مسجد، قیام [و عبادت] نکن!»

پس از نزول آیه، پیامبر اکرم(ص) به عاصم بن عدی عَجلانی و مالک بن رُختُم سالمی دستور داد که آن مسجد را تخریب کنند. از این رو، این چهار مشخّصه در ساختن هر مسجدی باشد، در زمان حضرت حجّت(ع) نیز تخریب می‌شود. مسجدسازی با هدف ضرر زدن یا بروز ضرر از جانب مسجد به اسلام: «ضراراً»، مسجد‌سازی با هدف ترویج کفر، «و کُفراً» مسجدسازی با هدف تفرقه‌اندازی در میان مؤمنان «و تفریقاً بین المؤمنین»، و ساخت مسجد برای اعلان جنگ با خدا و رسول خدا(ص): «وَ إِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ» مساجدی که بر اساس نیّات پلید ساخته شده باشد نیز توسط آن حضرت تخریب می‌شود. ابوبصیر از امام باقر(ع) نقل کرده است که آن حضرت فرمودند:

«هنگامی که قائم(ع) قیام کند، به کوفه می‌رود و در آنجا چهار مسجد را ویران کند و مسجد کنگره‌داری در روی زمین نباشد، جز آنکه حضرت آن را خراب سازد.»25

در روایت دیگری، ابوبصیر از حضرت صادق(ع) نقل کرده است که آن حضرت فرمودند:

«آنگاه که قائم(ع) قیام کند، داخل کوفه شود و دستور انهدام مساجد چهارگانه را صادر فرماید تا به پایه‌های آنها برسد و آنها را همانند سایبان حضرت موسی(ع) قرار می‌دهد و کلّیة مساجد، ساده و بدون کنگره خواهند بود. آن‌گونه که در زمان رسول خدا(ص) [ساده و بی‌آلایش] بودند.»26

توسعة فیزیکی مساجد

تحوّل عظیمی که در دوران ظهور امام مهدی(ع)رخ می‌دهد و اسلام جهانگیر و عالم‌گیر می‌شود، توسعة مساجد براساس تقوا و پاکی، بیش از گذشته می‌باشد؛ زیرا توسعة اسلام و ازدیاد مسلمانان و روی آوردن به مساجد و معنویات، چنین امری را به دنبال خواهد داشت.

مفضّل بن عمر از امام صادق(ع) نقل کرده است که آن حضرت فرمودند:

«هنگامی‌که قائم آل محمّد(عج) قیام نماید، در پشت کوفه، مسجدی می‌سازد که دارای هزار در خواهد بود و خانه‌های مردم کوفه به نهر کربلا متّصل می‌شود.» امیرالمؤمنین (ع) هنگامی که به شهر «حیرة» رسید، فرمودند:

«[روزی برسد که] این به آن وصل شود و با دستش اشاره به کوفه و حیره کرد و [چنان مرغوبیت پیدا کند که] یک ذراع زمین آن به چند اشرفی فروخته شود و مسجدی در حیره بنا شود که دارای پانصد در خواهد بود و نمایندة قائم در آن نماز می‌گزارد؛ زیرا مسجد کوفه برای آنها تنگ خواهد بود.» راوی می‌گوید: من عرض کردم که ای امیرمؤمنان! آیا مسجد کوفه در آن روز گنجایش این همه جمعیت را که می‌فرمایید، دارد؟ فرمودند: «چهار مسجد برای قائم ساخته می‌شود که مسجد کوفه کوچک‌ترین آنهاست. مسجد فعلی کوفه و دو مسجد دیگر در آن روز در این دو طرف کوفه واقع است و با دست مبارک اشاره به نهر اهل بصره و کوفه و نجف کردند.»27

تغییرات در مسجد‌الحرام و مسجد‌النّبی(ص)

در طول تاریخ، دست‌های غیرمعصوم در اطراف مکّه و «مسجدالحرام» و همین طور در «مسجدالنّبی(ص)» تغییراتی به وجود آورده‌اند که یقیناً برخی از آنها مرضیّ معصومان(ع) و نبیّ مکرّم نیست. در عهد ظهور، این دو مسجد مهم و با عظمت به حالت اوّلیة دوران پیامبر(ص) برخواهند گشت؛ همان‌طور که در حدیثی از امام صادق(ع) نقل کردیم،

هنگام قیام قائم(ع)، کلیّة مساجد، ساده و بدون کنگره، آن‌گونه که در زمان رسول خدا(ص) بود، تغییر شکل داده می‌شوند. اطلاق این روایات، شامل «مسجد‌الحرام» و «مسجد‌النّبی(ص)» نیز می‌گردد. از آنچه گفته شد، می‌توان به دست آورد که سیمای مساجد در عصر ظهور، این‌گونه خواهد بود:

1. رعایت اصل سادگی در بنا و ساخت مساجد؛

2. دوری از تجمّل‌گرایی و زدودن بدعت‌ها و ظواهر غیراسلامی؛

3. احیای ارزش‌های اسلامی دوران بعثت پیامبر اکرم(ص) در معماری مساجد؛

4. توجّه به معنویت مساجد و پرهیز از ظاهر‌آرایی.28

مسجد مرکز حکومت و سکونت

هر حکومتی، نیاز به مرکز فرمانروایی و دارالاماره دارد که در آنجا، به امور کشوری رسیدگی می‌شود. در زمان پیامبر اکرم(ص) طبق این اصل عمومی، مدینه مرکزیّت یافت و «مسجدالنّبی(ص)» به عنوان ستاد فرماندهی آن حضرت قرار گرفت. حضرت مهدی(عج) نیز به عنوان آخرین جانشین پیامبر اکرم(ص)، مصلح جهانی و بنیان‌گذار حکومت واحد جهانی، نیاز به چنین مرکز و تشکیلاتی دارد. از روایات استفاده می‌شود که حضرت مهدی(عج) همچون جدّشان، رسول خدا(ص) از مکّه ظهور می‌کنند و مانند امیرالمؤمنین علی(ع) کوفه را مقرّ حکومت خویش قرار می‌دهند. ایشان مسجد کوفه را دراالامارة خویش و مسجد سهله را محلّ سکونتشان قرار می‌دهند. در مورد مقرّ حکومت آن حضرت، امام صادق(ع) فرمودند:

«مقرّ سلطنت وی شهر کوفه است و محلّ حکومتش مسجد جامع کوفه و بیت‌المالش و محلّ تقسیم غنائم مسلمانان، مسجد سهله است.» و در جای دیگر فرمود: «چگونه خواهید بود زمانی که اصحاب قائم خیمه‌ها در مسجد کوفه برافرازند آنگاه فرمان کاملاً جدیدی برای آنها صادرشود [که انجام آن] بر عرب بسیار دشوار باشد.» امّا در مورد سکونت آن حضرت در مسجد سهله نیز روایات فراوانی وارد شده است که از جمله ابوبصیر می‌گوید: امام صادق(ع) فرمودند: «گویا من فرود آمدن قائم را با خانواده‌اش در مسجد سهله می‌نگرم.» گفتم: «فدایت شوم! آیا آنجا اقامتگاه او می‌شود؟» فرمودند: «بلی، در آن مسجد اقامتگاه ادریس(ع) و ابراهیم خلیل الرّحمن(ع) نیز بوده و خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرده، مگر اینکه در آن مسجد نماز گزارده است. همچنین سکونتگاه خضر(ع) در آن است.» و در جای دیگر حضرت صادق(ع) وقتی اسم مسجد سهله برده شد، فرمودند:

«همانا آن مسجد منزل صاحب ما [حضرت مهدی(ع)] است، آنگاه که با خاندانش بیاید.»29

مسجد، دانشگاه علوم قرآن

در عصر ظهور، تحوّلات وسیعی در مساجد ایجاد می‌شود؛ از یک طرف با بدعت‌ها و خرافات در مساجد برخورد می‌شود و مساجد ضرارگونه تخریب می‌شوند و از طرف دیگر، مساجد توسعة فیزیکی یافته و بر معنویات آن افزوده شده، تبدیل به مراکز تعلیم و تعلّم و دانشگاه علوم قرآنی، همچون زمان رسول الله(ص) می‌گردد. مساجد از همان آغاز، فقط محلّ عبادت نبود؛ بلکه در آنجا به امور اجتماعی، سیاسی و نظامی نیز رسیدگی می‌شد و از همه مهم‌تر، مرکز آموزش و تعلیم علوم دینی و قرآنی بود. در دوران خاتم اوصیاء، حضرت مهدی(عج) نیز مسجد، مرکز و دانشگاه علوم اسلامی، مخصوصاً علوم قرآنی می‌شود. در این زمینه، روایات فراوانی داریم که به یک نمونه اشاره می‌شود: امام علی(ع) فرمودند:

«گویی شیعیانمان را در مسجد کوفه می‌بینم که چادرهایی زده‌اند و قرآن را آن‌چنان که نازل شده، به مردم می‌آموزند.» از آنچه گفته شد، به دست آمد که در عصر ظهور، تحوّلات وسیعی در مساجد ایجاد می‌شود؛ مسجد کوفه نیز به عنوان مقرّ حکومت حضرت مهدی(عج) و مسجد سهله به عنوان محلّ سکونت او و عائله‌اش انتخاب می‌گردد.30

حجره‌های کسب و تجارت

یکی از فضاهایی که معماری قرآنی در عصر ظهور آن را متحوّل می‌کند، فضای حجره‌های کار و کسب و تجارت می‌باشد. در معماری

قرآنی، فضای حجره‌ها، به گونه‌ای تنظیم و ترسیم شده‌اند که کاسب و مشتری را به یاد خدا و نظارت الهی می‌اندازند و معاد و حساب و کتاب را به انسان تذکّر می‌دهند.

«في‏ بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فيها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصال‏.... ْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إيتاءِ الزَّكاةِ؛31

در خانه‏هايی كه خدا رخصت داده كه [قدر و منزلت‏] آنها رفعت يابد و نامش در آنها ياد شود. در آن [خانه‏]ها هر بامداد و شامگاه او را نيايش می‏كنند: مردانی كه نه تجارت و نه داد و ستدی، آنان را از ياد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زكات، به خود مشغول نمی‏دارد.»

و کاسب و تاجر با نام و یاد خدا و با توکّل به او و با اخلاق اسلامی و به نیّت کمک به مسلمانان و دستگیری از آنها، به کار و کسب حلال می‌پردازد. در این حجره‌ها برهنگی و بی‌بند و باری و چشم‌چرانی نوامیس مردم یا کالاهای دشمنان اسلام تبلیغ و ترویج نمی‌شود و کاسب با مرام دینی خود، مانع اسراف و اسراف‌گرایی و حرص بر زیاده‌خواهی و فزون‌طلبی می‌گردد. رنگ حجره و نور حجره و تبلیغات و صوت حجره دروغین و تدلیس و ضایع کنندة حقوق همسایگان و مشتریان نیست. دختران و پسران جوان، به عنوان جلب مشتری بیشتر مورد سوء استفاده قرار نمی‌گیرند. بازار مسلمانان محلّ ازدحام و اختلاط زن و مرد نامحرم نیست. بازار، مسجد، مدرسة علمیّه، حسینیّه و خانه، همه و همه کاسب و تاجر را به خدا و سیره و سنّت رسول خدا(ص) و ائمّة اطهار(ع) رهنمون می‌سازد. در حکومت امام مهدی(عج) محل‌های کسب سامان داده می‌شود و فرهنگ معماری قرآنی بر محیط‌های کار و کسب حاکم می‌گردد.32

پی‌نوشت‌ها: