فلسفة امنیّتی، اطّلاعاتی سرویس‌های پیام‌رسان فوری

علی شکوهیان

علی شکوهیان

بشر امروزی با گذر از اعصار پیشین، نظیر عصر سنگ، عصر کشاورزی و عصر صنعت، به دورة جدیدی ورود یافته که «عصر اطّلاعات» نامیده می‌شود.

هر کدام از اعصار یاد شده، به دلیل دارا بودن ویژگی‌های خاص و منحصر به فرد، طبعاً شرایط خاصّی را نیز رقم می‌زده است. از جملة این شرایط، مسئلة چگونگی دست‌یابی به قدرت برای تحمیل نظر خود بر دیگران بود. حوزة قدرت و برتری‌جویی در هر عصر، کاملاً گزاره‌مند و البتّه متفاوت از دیگر اعصار است. در واقع، در هر عصر، عاملی که منشأ حیات و بقای مردم و ملّت‌ها است، در صورتی‌که بتوان به صورت انحصاری آن را در اختیار گرفت، منشأ قدرت و برتری است.

عامل قدرت در عصر اطّلاعات «اِشراف اطّلاعاتی» است و میزان قدرت به طور مستقیم با میزان اِشراف اطّلاعاتی در ارتباط است. از این‌رو، در اختیار گرفتن عوامل کسب اطّلاعات، موجب در اختیار گرفتن قدرت است. از آنجا که ماهیّت اطّلاعات بی‌جهت است و جهت‌مندی و کاربرد آن به بینش و اهداف تحلیل‌گر باز می‌گردد، اطّلاعات در تمامی عرصه‌های زندگی بشری از سطح فردی تا اجتماعی، نقشی حیاتی ایفا می‌کند.

به مرور زمان، با آغاز انتقال سیستم‌های حاکم بر کشورها از «ارگانیک» به «سایبرنتیک»، شیوة جمع‌آوری اطّلاعات نیز دستخوش تغییرات بنیادین شد. در مدل حاکمیت از نوع ارگانیک پنج مؤلّفة سیاست، اقتصاد، جامعه، فرهنگ و امنیّت، مبنای طرح‌ریزی قدرت است و هدف، حفظ حاکمیت از راه ارتقای هر مؤلّفه، پایه‌ای در این مدل است. همچنین سبک کسب اطّلاعات از طریق ارسال عوامل نفوذی به منابع اطّلاعات، راهبردهای حکومتی هر کدام از مؤلّفه‌های یاد شده است.

امّا در مدل سایبرنتیک با دو مؤلفة اطّلاعات و انرژی، شرایط به گونه‌ای متحوّل می‌شود که دیگر حتّی عناصر مدل ارگانیک، اثر و نقش سابق خود را از دست می‌دهند. در این مدل، هدف حفظ حاکمیت از طریق پایش و کنترل مستمرّ انواع تهدیدات است و از آنجا که منشأ تهدیدات برانداز، انسان است، لذا انسان‌ها در سطوح مختلف از فردی تا ملّی باید تحت نظارت مداوم باشند.

در ادبیات سیستم سایبرنتیک، سه واژة اساسی مطرح است که باید به‌خوبی فهم شود:

آنچه که در مجموع نظارت این سیستم صورت می‌پذیرد، از سطح مانیتورینگ بر جوامع آغاز شده و در نهایت به کنترل همان جوامع

ختم می‌شود و این چرخه به صورت ممتد ادامه دارد.

امّا تفاوت اساسی تهدیدات امنیّت ملّی علیه یک کشور، زمانی که در براندازی‌اش از مدل تهدیدات ارگانیک استفاده می‌شود تا زمانی که مدل سایبرنتیک به ایجاد تهدید برای آن می‌پردازد، در این است که تهدیدات ارگانیکی، سطح کلان یک جامعه، یعنی حاکمیت را هدف می‌گیرند؛ به عنوان مثال با حصر اقتصادی علیه یک کشور سعی می‌کنند گردش مالی و تأمین اقتصادی آن حکومت را تضعیف کنند یا با تهاجم فرهنگی، مقاصد فرهنگی‌ای که حکومت برای جامعه‌اش در نظر دارد، منحرف و بی‌اثر سازند؛ لذا جهت تهدیدات از بالا به پایین است؛ امّا در مدل سایبرنتیک، این موضوع عمدتاً به صورت عکس عمل می‌کند. بدین طریق که بر تمامی جامعه، نظارت اطّلاعاتی از سوی دشمن انجام می‌گیرد و خطاهای هر شخص چه در بُعد فردی و چه در بُعد اجتماعی، ثبت می‌گردد تا نهایتاً در موقع مورد نیاز، از طریق فشار شخصی به او، به تبع، یک کشور تحت فشار و تهدید قرار گیرد. بدین ترتیب، جهت تهدیدات در مدل سایبرنتیک از پایین به بالا است.

به عنوان نمونه، پیش از شروع جنگ 8 روزة رژیم ملعون اسرائیل که

علیه مظلومان نوار «غزّه» رخ داد، تزیبی لیونی وزیر سابق امور خارجة رژیم صهیونیستی اعلام کرد:

با دو نفر از سران کشورهای عربی، رابطة نامشروع جنسی داشته و در همان حین، از آنها اطّلاعات لازم را به دست آورده است»

و بدین‌گونه با گروگان‌گیری اطّلاعاتی از یک شخص، به تبع، یک کشور را با تهدید ملّی روبه‌رو ساخت، امّا سؤال بسیار مهم در اجرای مدل سایبرنتیک این است که مانیتورینگ و نظارت بر تمامی جوامع جهان چگونه میسّر است؟! چطور می‌شود از قریب به 8 میلیارد نفر جمعیت جهان، جمع‌آوری اطّلاعات نمود و اینکه آیا اساساً چنین عملی مقدور است؟

ارائة پاسخ جامع و کامل به این سؤال، نیازمند بررسی و بازخوانی تاریخ راهبردی تکنولوژی نظامی سایبری از سال 1840 تا 2015 میلادی است. یعنی از زمان گسترش تلگراف تا عصر تکنولوژی‌های پیچیدة امروزی که از حوصلة این متن خارج است؛ امّا با بررسی آخرین نسل تکنولوژی سایبری یعنی «پیام‌رسان‌های فوری»، می‌توان به‌خوبی دریافت که پاسخ به پرسش فوق چگونه امکان یافته است.

جزو اصلی راهبرد سایبرنتیک، توان زیرساخت فنّی آن است. برای نظارت اطّلاعاتی بر تمام ملل و به تبع، کنترل آنها، باید ابزاری داشت که اولاً توانایی جمع‌آوری هر نوع اطّلاعات، اعمّ از صوتی، تصویری، متنی، مکانی و ... را داشته باشد، ثانیاً در کسب اطّلاعات حاصل از سوی سازمان کنترل‌گر، نیازمند یک نیروی انسانی نباشد وگرنه برای هر دستگاه کنترل‌کننده، یک اپراتور لازم است که عملاً غیر ممکن است، ثالثاً باید افراد مصرف‌کننده به آن اعتماد کامل داشته باشند و به راحتی اطّلاعات‌شان را به سیستم یاد شده بسپارند و نهایتاً اینکه باید جزو ضروریات زندگی بشر باشد، در غیر این صورت، از روند اطّلاعاتی زندگی خارج می‌گردد.

با چنین مفروضاتی، روند تکنولوژی به ایجاد پیام‌رسان‌های فوری رسید. یک برنامة پیام‌رسان فوری، فارغ از سازمان تولیدکننده‌اش به صورت ذاتی، توانایی جمع‌آوری کلّیة اطّلاعات شخصی و محرمانة فرد و محیط اطرافش را در قالب صوت، متن، تصویر، موقعیت مکانی، اطّلاعات بیومتریک شخص، نظیر سرعت تایپ، اسکن قرنیة چشم، تونالیتة صدای وی، برنامه‌های مورد استفادة کاربر که بر روی پلت‌فرم موبایلی یا سیستمی او نصب شده و ... را دارد.

این اطّلاعات به صورت خام از مبدأ، یعنی موبایل کاربر به سرورهای ذخیرة اطّلاعات در سازمان متولی نرم‌افزار ارسال شده و در پروندة شخصی کاربر قرار می‌گیرد. سپس توسط نرم‌افزارهای هوش مصنوعی روانشناسی و یک اپراتور انسانی که متخصّص تحلیل اطّلاعات است، کلّیة سلایق، افراد مرتبط، خلق و خوی شخصی، گرایشات سیاسی، مذهبی، درجة روابط عمومی، قدرت تکلّم، درجة سایبورگ و ... او به دست می‌آید.

بدین ترتیب، کلّیة کاربران سرویس‌های پیام‌رسان فوری، چنین پروندة اطّلاعاتی قوی و کاملی در سازمان‌های متولی نرم‌افزارهای مورد استفاده‌اشان دارند که اگر به صورت مکتوب به خودشان داده شود، هرگز باور نمی‌کنند تا این حد، دقیق و بی‌نقش مورد تحلیل مداوم بوده‌اند. مواردی که بعضاً حتّی خود شخص بر آنها آگاهی خود آگاه ندارد!

امّا سؤال مهم دیگر این است که اگر شرکت‌های ارائه‌دهندة این امکانات، نظیر وی‌چت، خصوصی بوده و با حاکمیت کشورهای کنترل‌گر ارتباط ندارند، پس چگونه چنین مسئله‌ای ممکن است؟! به‌عبارت دیگر چگونه کنترل دولتی از طریق شرکت‌های خصوصی صورت می‌پذیرد؟

شاید اگر تا پیش از سال 2013 م. این مسائل مطرح می‌شد، با پاسخی مثل «داشتن توهّم توطئه» از سوی جامعه مواجه می‌شد، امّا اکنون که در حدود دو سال از افشاگری‌های ادوارد اسنودن، پیمانکار اطّلاعاتی «آژانس امنیّت ملّی» می‌گذرد و هزاران صفحه سند رسمی و غیر رسمی، مبنی بر همکاری‌های پشت‌پردة شرکت‌های خصوصی محبوب سایبری، مثل گوگل، ماکروسافت، فیس‌بوک و ... را منتشر کرده است، دیگر فضای جامعه برای پذیرفتن این وقایع تلخ، موضع مخالف اتّخاذ نمی‌کند.

هر شرکت در حوزة تکنولوژی سایبری، برای دریافت مجوّز تجاری و انتشار محصولش، باید استانداردهای آژانس امنیّت ملّی آمریکا را رعایت کند؛ در غیر این‌صورت موفّق به حیات اقتصادی نخواهد شد.

از سوی دیگر، بر اساس بسیاری از اسناد منتشر شده، جمهوری‌اسلامی ایران، هدف اصلی و اوّل تمامی سازمان‌های اطّلاعات سایبری غرب، به‌ویژه انگلیس و آمریکا است و این موضوع تا حدّی عمیق است که برای از دست ندادن کوچک‌ترین اطّلاعات ملّت ایران، بعضاً اِشراف اطّلاعاتی بر دیگر مناطق کم اهمّیت‌تر جهان را پایین آورده و از توان فنّی آن برای نظارت بیشتر بر کاربران ایرانی استفاده نموده‌اند.

در حال حاضر، حدود 40 برنامة پیام‌رسان فوری در ایران بین کاربران رایج است که به ظاهر همگی خصوصی است و میان ایرانیان محبوبیّت زیادی دارند؛ امّا با نگاهی به پشتیبانان و مالکان اطّلاعاتی، امنیّتی و نظامی هر شرکت، واقعیت پشت‌پرده به گونه‌ای دیگر، شفّاف می‌گردد.

لیست مهم‌ترین و رایج‌ترین برنامه‌های پیام‌رسان فوری در ایران، به همراه شرکت تولیدکنندة آن و نهایتاً سازمان اطّلاعاتی اصلی که اطّلاعات کاربران نرم‌افزار را مورد استفاده قرار می‌دهد، در جدول زیر آمده است:

نتیجه‌گیری

کافی است یک بار با خود بیندیشیم اگر یک شرکت فعّال در حوزة تکنولوژی سایبر، همانند وایبر، تمامی درآمد و چرخة اقتصادی‌اش که منتج به سودآوری می‌شود، از طریق خدماتی است که ارائه می‌دهد و از سوی دیگر، برای ایجاد زیرساخت فنّی تأمین خدماتش، آن‌هم در سطح جهان، هزینه‌های بسیار سنگین بالغ بر چند ده میلیارد دلار را متحمّل گردیده و همچنین با هزینه‌های سنگین دیگری، از قبیل حقوق پرسنل، تعمیر و نگهداری سیستم‌ها، هزینة دیتا، پرداخت مالیات و ... به صورت مستمر مواجه است، چرا ثمرة تمامی هزینه‌های صرف شده را که شامل امکانات ارتباطی متنی، صوتی و تصویری است، به رایگان، در اختیار تمامی کاربران قرار می‌دهد؟!

کافی است برای فهم بهتر این تناقض، نسبت هزینه‌های صرف شده در تجهیز زیر ساخت یک اپراتور تلفن همراه داخلی در مقایسه با قیمت ارائة خدماتش به کاربران را بسنجیم و ضمناً مد نظر داشته باشیم که اپراتورهای تلفن همراه در ایران، در حوزة ملّی ارائة خدمات می‌کنند نه بین‌المللی؛ حال آنکه نرم‌افزارهای فوق در سطح جهان، هم خدمات بیشتری ارائه می‌کنند و هم از کیفیت بالاتری برخوردارند، کافی است یکبار از خود بپرسیم چرا جمهوری اسلامی ایران در هر زمینه‌ای، حتّی تأمین چرخ هواپیمای مسافربری با حصر اقتصادی و تحریم مواجه است، امّا در سه حوزه:

1. سخت‌افزارهای سایبری، اعمّ از لب‌تاب، تبلت، گوشی همراه و ...

2. نرم‌افزارهای سایبری، نظیر انواع سیستم‌عامل رایانه و گوشی همراه، برنامه‌های کاربردی تخصّصی، برنامه‌های کاربردی عمومی و ...

3. پهنای باند و دیتا.

نه تنها تحریم، حتّی تهدید به تحریم هم نشده است؟!

این سخن مقام معظّم رهبری را فراموش نکنیم که فرمودند:

مراقب دشمن باشید؛ دشمن را خوب بشناسید؛ مبادا از شناسایی دشمن غفلت کنید... هیچ کس به‌خاطر غفلت ستایش نمی‌شود. هیچ‌کس به‌خاطر چشم‌ها را بر هم گذاشتن، مدح نمی‌شود. اگر بر آدم غافل ضربه‌ای وارد شد، اوّل کسی که مسئول و مذموم است، خود اوست؛ مراقب باشید.