تفکّر مثبت در زندگی مشترک

سهیلا صلاحی اصفهانی

يكي از نيازهاي معنوي انسان که سبب تشکیل و تحکیم بنیان خانواده می‌گردد، نياز به آرامش و در عين حال نشاط روحي و رواني است و از جمله راه‌های رسيدن به اين آرامش، داشتن تفكّر صحيح و انديشه‌اي سالم است كه می‌تواند نوع نگاه مرد و زن به زندگي را تعيين نمايد و آنها را اميدوارنه به سمت هدف‌شان رهبري و هدایت نمايد.

با بررسي در سخنان رسول اكرم (ص)، به خوبي می‌توان جلوه هايي از مثبت انديشي را يافت و آنها را در زندگي مشترک به كار بست.

در اين مختصر، پس از ارائة تعريفي از تفكّر مثبت و مقايسة اجمالي افكار مثبت و منفي، به ذكر برخي ويژگي‌های افراد مثبت‌نگر پرداخته و آنگاه راه‌های تقويت تفكّر مثبت را از كلام نبيّ خدا(ص) پي می‌گيريم.

تفكّر مثبت

صاحب‌نظران روانشناس در تعريف تفكّر مثبت، چنين آورده‌اند:

شيوه‌اي از فكر كردن است كه فرد را قادر می‌سازد نسبت به رفتارها، نگرش‌ها، احساس‌ها، علايق و استعدادهاي خود و ديگران، برداشت و تلقّي مناسبي داشته باشد و باحفظ آرامش و خونسردي، بهترين و عاقلانه‌ترين تصميم را بگيرد.

تفكّر مثبت می‌تواند روحية انسان را تغيير دهد و او را از احساس بهتري برخوردار سازد. ديويد برنر (David D. Burns) پيشنهاد می‌كند كه براي رسيدن به حال خوب، به سراغ انديشة خوب برويم:

اگر می‌خواهيد احساس بهتري داشته باشيد، بايد بدانيد و درك كنيد كه به جاي حوادث بيروني، افكار و تلقّي‌هاي شما هستند كه احساسات شما را به وجود می‌آورند. می‌توانيد انديشه‌ها، احساس و رفتار خود را تغيير دهيد. اين اصل ساده و در عين حال انقلابي، شما را در تغيير زندگي خود ياري می‌دهد.

انديشه‌هاي مثبت، انديشه‌هاي منفي

افكار مثبت، افكار سازنده، انگيزه‌دهنده و انرژي بخش هستند كه براثر تلقين، تكرار و تمرين به ذهن راه می‌يابند و باعث می‌شوند ذهن و فكر مثبت شود. در اين صورت، كنترل فكر دراختيار ماست؛ در حالي‌كه افكار منفي، افكار بازدارنده و مخرّب هستند و وقتي به ذهن راه يابند،

تعميم يافته و به سرعت تمام ذهن را اشغال می‌كنند و در اين حال، ما در اختيار تفكّرات منفي خود قرار داريم.

اغلب، افكار منفي مسبّب احساس ناخوشايند ما، غيرواقع بينانه، مخدوش و ناشي از خطاهاي شناختي هستند.

عمده‌ترين خطاهاي شناختي كه افكار منفي را در انسان به وجود می‌آورند، عبارتند از:

تفكّر هيچ يا همه، تعميم مبالغه‌آميز، فيلتر ذهني، بي توجّهي به امر مثبت، نتيجه‌گيري شتابزده، درشت‌نمايي، استدلال احساسي، بايدها، برچسب زدن، شخصي سازي و سرزنش.

و در مقابل عمده‌ترين تفكّراتي كه احساس خوب را به وجود می‌آورند، از اين قبيلند: ميانه‌روي، حد و مرزها را شناختن، حسن ظن، يادآوري لحظات و خاطرات زيبا، سنجيده‌كاري، قضاوت عادلانه، اميدواري به هدف، بي‌تكلّف و ساده بودن، استفاده از كلمات مثبت و ايمان به قدرت بيكران خداوند.

مثبت نگران و منفي انديشان

از مهم‌ترين ويژگي‌های افراد مثبت نگر می‌توان به اين موارد اشاره كرد:

رضايت مندي از زندگي، احساس خشنودي از عملكرد خود، پيروي از حقيقت، منطق‌گرايي، اميدواري، خوش بيني، تسليم نشدن در برابر مشكلات، سر زندگي، خوش مشربي، ايمان قلبي، حسن ظن و ...

برخي از ويژگي‌هاي افراد منفي‌نگر نيز چنين است:

عدم رضايت از وضعيت و شرايط خود، استفادة مكرّر از عبارات منفي، نداشتن تمركز فكر، توجّه به جنبه‌هاي منفي، افسردگی، كج‌خلقی، بدخوابی، كم اشتهایی، عصبي و ناتوان بودن، بدگمانی نسبت به ديگران و ...

مسلّم است كه انسان، توانايي تحول يافتن را داراست و مي‌تواند با كنارگذاشتن افكار منفي، قدم در وادي مثبت‌نگري گذاشته و حيات خويش را متحوّل سازد.

ژوزف مورفي (Gozef Morfi) در اين باره می‌گويد:

انسان زماني متحوّل می‌شود و دگرگون می‌گردد كه ديدگاه تازه‌اي با ارزش‌های ديگري براي خود پيدا كند.

با يك معيار روحي جديد براي قضاوت كردن، افكار و ايده‌ها و مفاهيم، ناگهان خود را متحوّل می‌يابيم. اگر كسي از اصول و قواعد روحي و نفساني غافل بماند، جز به بدبختي و محروميّت و شكست نمي انديشد.

از هم اكنون سعي كنيد افكار خود را با چنان روش‌هاي علمي و تصاوير ذهني به گونه‌اي سامان دهيد كه با طرح‌های عالي فكر شما مطابقت داشته باشد. كه در نهايت بتواند به شكوفايي ذهني و باطني برسيد.

مثبت انديشي در كلام نبوي(ص)

نگاهي به فرمايش‌های ارزشمند رسول اكرم(ص) نشان می‌دهد كه ايشان توجّه فراواني نسبت به تفكّر سالم و زيبا داشته و پيروان خود را به داشتن چنين انديشه‌ها و تفكّراتی، فرامی‌خواندند.

در اينجا، به ذكر نمونه‌هاي مختصری كه هريك، خود دستورالعملي كامل به شمار می‌آيد، پرداخته می‌شود.

يادآوري اين نكته نيز ضروري است كه ذيل هريك از عناويني كه به دنبال می‌آيد، احاديث متعدّدي از حضرت محمّد(ص) نقل شده و نگارنده تنها به يك مورد بسنده نموده است. اميد است با به كاربستن اين سفارش‌ها در زندگي مشترک، به تفكّري مثبت و هدف‌مندانه دست يابيم.

1. ميانه روي

پيامبر(ص) فرمودند:

«أمر بين الأمرين و خير الامور اوساطها؛

راه درست، راهي ميان تندروي و كندروي است و بهترين كارها ميانه‌روي می‌باشد.»

با توجّه به اين فرمايش، خطاي شناختي همه يا هيچ كه در آن، همسران همه چيز را دربارة یکدیگر سفيد و در غير اين صورت، سياه می‌بينند و هرچيز كمتر از كامل، شكست بي چون و چرا پنداشته می‌شود، باطل است. طبیعی است که مرد و زن، هر یک ممکن است دارای نقاط ضعفی باشند که با واقع بینی و نه انکار آن، می‌توان به اصلاح این ضعف‌ها پرداخت.

2. شناخت حدود

پيامبر(ص) فرمودند:

«ما هَلَكَ َامرٌ عَرَفَ قَدرُه؛

هركس مرز و اندازه خويش را بشناسد نابود نمي‌گردد.»

و نيز فرمودند:

«لا يَنبَغِيَ لِمُؤمنٍ اَن يَذِلَّ نَفسَهُ؛

براي انسان با ايمان نزيبد كه خويش را خوار سازد.»

با كنارهم قراردادن اين دو جمله از پيامبر (ص)، می‌توان نتيجه گرفت كه با شناخت صحیح خود و توانايي‌ها و استعدادهاي خود و شریک زندگی، انسان هرگز دچار تعميم‌های مبالغه‌آميز که توليدكنندة افكار منفي هستند، نمي‌شود و خويش را خوار و بي مقدار نمي سازد.

3. خوش گماني

پيامبر (ص) فرمودند:

«حُسنُ الظَنّ مِن حُسنُ العِبادَه؛

خوش گماني از نيكي عبادت و بندگي خداست.»

گاهي انسان تحت تأثير يك حادثة منفي، همة واقعيت‌ها را تار می‌بيند؛ گويي در ذهن خود فيلتري كارگذاشته است كه هرچه از آن می‌گذرد، تيره و كدر بيرون می‌آيد. نقطة مقابل چنين انديشه‌اي، حسن ظن و خوش‌گماني است كه پيامبر اکرم(ص) مسلمانان و به ویژه همسران را به چنين بينشي دعوت می‌نمايد.

4. يادآوري زيبايي‌ها

پيامبر(ص) فرمودند:

«مَن اَحَبَّ شَيئاً اَكثَر مِن ذِكرِه؛

كسي كه چيزي را دوست بدارد، بسيار آن را ياد می‌كند.»

و نيز فرمودند:

«مَن اوُلي مَعروفاً فليُكافِي بِه فاِن لَم يَستَطيعُ فليَذكُر فَاِن ذَكَره فقد شَكَرهُ؛

كسي كه نيكي ببيند بايد آن را تلافي نمايد و اگر نتوانست، بايد آن را ياد كند كه در صورت يادآوري درست، در حقيقت سپاس آنرا گذارده است.»

يكي از خطاهاي شناختي همسران كه موجب ايجاد افكار منفي در آنها می‌شود، بي توجهي به ویژگی‌های مثبت طرف مقابل است و چنانچه در اين دو سخن گرانقدر از رسول اكرم(ص) آمده است، به مسلمانان توصيه شده كه خوبي‌ها و زيبايي‌های یکدیگر را ياد كنند و شاكر و قدردان باشند.

5. سنجيده‌كاري

پيامبر(ص) فرمودند:

«انَّ هذَا الدّينَ متينٌ فاَوغِل‍‌ْ فيهِ برفقٍ و لا تُبغِض الي نفسك عبادَه الله، فإن المَنبِت لا ارضاً قَطَعَ و لا ظهراً اَبقي؛

بي‌گمان اين دين و آيين سنجيده است پس به نرمش و اعتدال در آن درآي و پيش رو.

پرستش خدا را براي خود منفور نساز؛ چرا كه رهرو پر شتاب نه راهي پيموده است و نه مركبي را زنده نهاده است.»

عمل به توصية پيامبر(ص)، خطر ابتلا به نتيجه گيري شتابزده را، که آفتی جدّی در روابط زوجین محسوب می‌شود، منع نموده و سبب مثبت نگري و سلامت انديشه در مسير بالندگي و رشد همسران می‌شود.

6. قضاوت عادلانه

پيامبر (ص) فرمودند:

«عدلُ ساعهِ خيرٌ من عبادهِ سنَهٍ؛

ساعتي عدالت و انصاف ورزيدن، بهتر است از يك سال عبادت خدا.»

هر مسئله‌اي را در جايگاه خود قراردادن و آن را توأم با انصاف ارزيابي كردن، سبب صحّت شناختي است كه آدمي را به تفكّر مثبت رهنمون مي‌شود.

برخلاف درشت نمايي، كه در آن، از يك سو، دربارة اهمّيت مسائل و شدّت اشتباهات خود مبالغه مي‌شود و از ديگر سو، اهمّيت جنبه‌هاي مثبت زندگي كمتر درنظرگرفته می‌شود. اگر قرار است از همسر انتقاد شود یا مورد ارزیابی قرار گیرد، از طریق عدالت خارج نشویم.

7. اميدواري

پيامبر (ص) فرمودند:

«اِنَّما العَملَ رحمهً مِن الله ِلاُمَّتي، لَولا عَمل ما اَرضَعَت اُمَّ ولداً و لا غرسَ غارسٌ شجراً؛

جز اين نيست كه نويد و اميد براي جامعه و امّت من، ماية مهر و محبّت است، اگر اميد نبود نه مادري فرزند خود را شير می‌داد و نه باغباني نهالي می‌كاشت.»

خطاي استدلال احساسي در اين است كه احساسات منفي را منعكس‌كنندة واقعيات می‌دانند و نتيجة اين خطا، نااميدي و يأس است؛

درحالي‌كه نبيّ اكرم(ص) مردم را به اميدواري دعوت كرده و يأس را از گناهان بزرگ می‌شمارد چنين انديشه‌اي معناي مثبت ‌نگري و سلامت رواني و آرامش روحي است که اگر در میان همسران حاکم شود، رنگ و بوی زندگی آنان را متحوّل می‌سازد.

8. سادگي و عدم تکلّف

پيامبر (ص) فرمودند:

«لايتكلَّفُنَّ اَحدٌ بِضَيفهِ ما لايَقدرُ؛

هيچ كس نبايد آنچه را در توان او نيست، با رنج و زحمت براي مهمان خود فراهم آورد.»

اگرچه اين فرمايش پيامبر اعظم (ص) در خصوص پذيرايي از مهمان است، امّا تحميل نكردن سختي برخود، به طور كلّي دستوري قرآني است.

و گسترة وسيعي دارد كه به مدد آن، همة «بايدها»يي كه تفكّري منفي را در ذهن به وجود می‌آورند، كنار گذاشته می‌شوند، بايدهايي كه همواره توليد تمّرد می‌كنند و اشخاص تشويق می‌شوند كه بر عكس آنها عمل كنند. بی تردید همسرانی که یکدیگر را به زحمت نمی‌اندازند و آسان گیر هستند، بیشتر طعم آرامش را خواهند چشید.

9. استفاده از كلمات مثبت

پيامبر (ص) فرمودند:

«اِرفَعوا اَلسِنَتِكم عَن المُسلِمينَ وَ اذامات اَحَدٌ مِنهُم فَقولوا فيهِ خَيراً؛

زبانتان را از ناروا گويي نسبت به (مسلمانان)برداريد و اگر يكي از آنان، جهان را بدرود گفت، در مورد او به نيكي سخن بگوييد.»

و نيز فرمودند:

«مَن ذَكَراِمراً ممّا لَيسَ فيه لَيعيبهُ حَسَبَه الله في نار جَهَنَم حَتيّ ياتي بنفاذِ ما قالَ؛

كسي كه انساني را به چيزي وصف كند كه در او نيست، تا از اين راه، از او عيب جويي نمايد، خدا او را در آتش دوزخ زنداني می‌كند. تا همان عيبي را كه براي آن بندة خدا می‌تراشيد، بياورد.»

از جمله خطا هايي كه زايندة منفي انديشي است، «برچسب زدن است» كه انسان را وا می‌دارد تا به خود و به ديگران برچسب‌های ناروا و غير منطقي بزند.

و همان‌طور كه ملاحظه شد، يكي از آموزه‌های پيامبر (ص)، پرهيز از برچسب زدن و استفاده از كلمات مثبت، به هنگام سخن گفتن و نيز انديشيدن است. واضح است که این مهم در روابط همسران، نسبت به

یکدیگر از اهمّیتی بیشتر برخوردار می‌باشد.

10. ايمان به همراهي خداوند

پيامبر (ص) فرمودند:

«اَفَضَلُ الايِمانِ اَن تَعلَمَ اَنّ الله مَعَكَ حَيثما كُنتَ؛

برترين ايمان و باور آن است كه بداني هر كجا باشي، خدا به همراه تو است.»

به يقين اگر كسي چنين باوري داشته باشد، هرگز خود، همسرش يا ديگران يا شرايط را علّت مسائل خود تلقّي نمي‌كند و ايمان می‌آورد كه آنچه در هستي واقع می‌شود، جز ارادة پروردگار نيست و آنچه خداوند براي او اراده می‌كند، همان انجام می‌شود؛ به علاوه او حتّي در سخت‌ترين شرايط تنها نيست و از همراهي خداوند بهره‌مند است. اين باور برخلاف شخصي‌سازي و سرزنش است كه درآن، فرد بي‌جهت خود را مسئول حادثه‌اي قلمداد می‌كند كه به هيچ وجه امكان كنترل آن را نداشته است و در نتيجه، همواره احساس گناه، خجالت و ناشايسته بودن می‌كند.

برخي نمونه‌های ديگر

علاوه بر موارد ذكر شده در كلام آن عزيز بزرگوار، نمونه‌هاي ديگري نيز كه به تقويت مثبت‌انديشي و ایجاد آرامش در زندگی مشترک منجر می‌شود، می‌توان يافت كه به بعضي از آنها اشاره می‌گردد:

1. قدر زندگي را دانستن

«چهار چيز را پيش از چهار جايگزين دريابيد: جواني را دريابيد، پيش از رسيدن به پيري و سلامتي را پيش از آمدن بيماري و نيازمندي را پيش از تهيدستي، و زندگي را پيش از فرارسيدن مرگ.»

2. پرهيز از حسد

«سه چيز است به همراه جامعه و امّت من خواهد بود: بدپنداري، حسد و فال بد زدن. به همين جهت، چارة آنها اين است كه: هنگامي كه گمان بد بردي، به آن بها مده و هنگامي‌كه احساس حسد نمودي، از خدا آمرزش بخواه و آنگاه كه تفأّل بد زدي، به آن ترتيب اثر مده و به راه خويش برو.»

3. پرهيز از بخل

«آسايش انسان‌های بخيل و تنگ چشم، از همه كمتر است.»

4. نظر به زيردستان

«به سوي كسي كه فروتر از شماست، بنگريد و به سوي آن كسي كه بالاتر از شما ست نگاه نكنيد؛ چرا كه بدين سبب به نعمت‌های خدا بهتر بها می‌دهيد.»

5. پرهيز از تنهايي

«خدا سه كس را لعنت كرده است: آن كه زاد و توشه‌اش را به تنهايي بخورد و آن كس كه تنها راه بيابان را گام سپارد و آن‌کس كه در خانه‌اي تنها بخوابد.»

6. تفريح و سرگرمي

«در برنامة روزانة خود به تفريح هم بپردازيد كه من خوش نمي‌دارم در دين شما، خشونت و سخت‌گيري ديده شود.»

7. گشاده رويي

«از دهش و صدقه آن است كه در حالي كه چهرة گشاده داري، بر مردم سلام و درود نثار نمايي.»

منابع