کفّارة واتس آپ

حجّت الاسلام محسن قنبریان

عنوان انتخاب شده برای مقاله عجیب است؛ مگر واتس‌آپ (what's up) هم کفّاره دارد؟! یعنی با پرداخت کفّاره، هر استفاده‌ای از آن حلال می‌شود؟ حلّ معمّا کمی حوصله می‌خواهد، همراه شو ...

کفّاره

کفّاره در لغت، از «کَفَرَ» یعنی پوشاندن می‌آید و به معنی پوشاننده است و در اصطلاح فقهی، نوعی جبران برای خللی است که در عبادتی درست کرده باشیم. با تعمّق در متون دینی، متوجّه می‌شویم دو نوع کفّاره داریم:

1. همان کفّارة متداول در رساله‌های عملیّه؛ مثل کفّارة روزه، کفّارة شکستن عهد و قسم و ... اگر کمی دقّت کنیم، می‌بینیم عمدتاً این کفّاره‌ها جایی است که حریم یا حرمت مناسک وعبادتی را می‌شکنیم و این کفّاره، جریمة این حرمت شکنی است. مثلاً نام خداوند، حریم دارد؛ ماه رمضان حریم دارد؛ همچنین احرام حج و... شکستن قسم و عهد با نام خدا، پاره کردن حریم رمضان یا انجام برخی محرّمات احرام در حج، هر کدام کفّاره‌ای را بر صاحبش لازم می‌کند.

2. امّا در نظام ارزشی اسلام، به کفّارة دیگری هم برمی‌خوریم. دو مثال:

الف) امام صادق(ع) کفّارة همکاری با دستگاه ظلم و حکومت ظالمان را احسان کردن و قضای حوائج برادران دینی معرّفی کردند:

«كَفَّارَةُ عَمَلِ السُّلْطَانِ الْإِحْسَانُ إِلَی الْإِخْوَان؛1

کفّارة عمل سلطان، احسان به برادران است.»

امام کاظم(ع) هم همین کفّاره را از شاگرد خود، علی بن یقطین که وزیر حکومت عبّاسیان شده بود، خواست تا ماندن او در آنجا درست باشد.

ب) ابوسعید خدری از پیامبر(ص) روایت می‌کند که رسول خدا(ص) فرمودند:

«از نشستن در راه‌ها دوری گزینید.» گفتند: ای پیامبر چاره نداریم. می‌نشینیم، گفت‌وگو می‌کنیم. رسول خدا(ص) فرمودند: «حال که چنین است حقوق راه‌ها را ادا کنید!» پرسیدند: آن چیست؟ فرمودند: «آزار نرساندن، پاسخ سلام، امر به معروف و نهی از منکر کردن.»2

در سیرة امیرالمؤمنین(ع) هم آمده است: وقتی در «کوفه» بودند، مردم را از نشستن در راه منع می‌کردند. با او به گفت‌و‌گو پرداخته، اعتراض کردند. فرمود: «شما را به شرط اینکه چشمان را از رهگذران فرو بندید و جواب سلام آنان را بدهید و گمشدگان را راهنمایی کنید، رها می‌کنم.» قبول کردند و حضرت ایشان را رها کردند.3

تعریف کفّارة دوم

اگر کمی دقّت کنید، می‌بینید این کفّاره‌ها، کفّاره از نوع قبل نیست. تو گویی این بار مؤمن نیست که حریم چیزی را می‌شکند؛ بلکه فرهنگ یا مناسبتی جدید است که فراگیر و لابد مثَل می‌شود و حریم اهل ایمان را می‌گیرد؛ طوری‌که تقریباً چاره‌ای از آن نیست؛ مثلاً علیّ‌بن یقطین قبول نکند، ای بسا جانش به خطر افتد. جوانان «مدینه» و کوفه هم از فرهنگ و رایج شدن چیزی گفتند. اینجا کفّاره از نوع دادن یک مُد طعام به فقیر یا قربانی گوسفند یا روزه گرفتن نیست. از سنخ چیزی است که سلطة آن فرهنگ یا مناسبات مهاجم در حریم اهل ایمان را کم کند. مثلاً یکی از آثار دستگاه ظلمه از بین بردن اهل ایمان و به تنگنا انداختن آنها است: علیّ‌بن یقطین هم مأمور می‌شود در خلال این کارکرد کار کند و همین کفّارة بودن اوست. یا در نمونة دوم، فرهنگ ایستادن سر راه، آسیبی فرهنگی، اجتماعی است که اخلاق جامعه را تهدید می‌کند، پیامبر(ص) و امیرمؤمنان(ع) هم در متن این خرده فرهنگ، چیزی تعبیه می‌کند تا از آسیب آن بکاهند و آن چیزها کفّاره و جبران‌کنندة آن آسیب‌هاست.

ربطش به واتس‌آپ چیست؟

کمی صبر کن. هنوز باید حوصله کنی! قبل از رسیدن به واتس‌آپ به

عنوان یک ابزار فرهنگی و سرگرمی، باید یک تقسیم را مرور کنیم. به راستی اوقات فراغت ما به چند طریق پر می‌شود؟

1. فراغت بی‌برنامه

این نوع اوقات فراغت، با بطالت، بیهودگی، پرسه زدن در خیابان و هرچه پیش آید و... پر می‌شود. امیرالمؤمنین(ع) این نوع را برای ما ارزش گذاری کرده‌اند؛ آنجا که فرمودند:

«شَرُّ مَا شَغَلَ بِهِ الْمَرْءُ وَقْتَهُ الْفُضُول‏؛4

بدترین چیزی که انسان بدان مشغول می‌شود، وقت‌های اضافی اوست.»

اگر ذهنی پراکنده، دَرهم بَرهم داری، اینجا را مراقبت کن؛ چون اثر این بیهودگی و پرسه زنی در وقت‌های اضافی، پراکندگی ذهن است.5

2. فراغت انفعالی

در این نوع فراغت، برنامه هست؛ امّا نه از طرف خود انسان. اینجا یک رابطة یک‌طرفه بین تو و محیط شکل می‌گیرد. دو عنصر اراده و خلّاقیت در تو کم می‌شود و دیگران برای تو برنامه می‌ریزند. عمده‌ترین فراغت انفعالی، پای رسانه‌ها اتّفاق می‌افتد. انواع شبکه‌های تلویزیونی و ماهواره‌ای، سایت‌ها و وبلاگ‌ها، اپلیکیشن‌های ارتباطی، ما را به یک موجود مصرف‌کننده تبدیل می‌کنند. آن‌قدر حجم اطّلاعات ارائه شده، زیاد است که مجال بررسی و قبول و رد نداری و در واقع بمباران اطّلاعات می شوی (عصر انفجار اطّلاعات) یا آن‌قدر صحنه‌ها و صداها و جلوه‌ها سحرکننده است که کاملاً گارد دفاعی ما را باز کرده، بسیار سریع از قوای تدافعی عقلی ما گذشته، به امیال قلبی ما می‌رسد و بدون اینکه بررسی کرده باشیم، ما را به هیجان (ترس، شهوت، خشونت و...) می‌اندازند. چنانچه می‌بینی ارادة تو در اینجا، ضعیف می‌شود و قدرت ردّ و قبولت کم می‌شود. خلّاقیت و نوآوری هم از تو گرفته می‌شود؛ چون تو عامل نیستی. تو کاری نمی‌کنی؛ بر تو کاری می‌کنند. تصاویر و اطّلاعاتی به ذهن و قلبت وارد می‌کنند، نه اینکه تو تخیّلی کنی و اثری هنری، ادبی و... بسازی.

امیرالمؤمنین(ع) این نوع از فراغت را هم برایمان ارزش گذاری کرده‌اند؛ به گونه‌ای که انگار در همین قرن زندگی می‌کنند. ایشان می‌فرمایند:

«رُبَّ لَهْوٍ يُوحِشُ حُرّا؛6

چه بسیار سرگرمی‌ای که آزادگی انسان آزادی را برباید.»

در معنای «یوحِش» اگر کمی دقّت کنید، بار معنایی عجیبی دارد. فرار کردن با انداختن سلاح خود و حتّی ترک کردن لباس خود، همه در این لفظ هست؛ یعنی گاهی اوقات سرگرمی‌ها (در فراغت‌های انفعالی)، ما را از درون تهی می‌کنند. گارد و اسلحة دفاعی ما (اراده و تعقّل و انتخاب و بررسی) را می‌گیرند و در واقع، ما دیگر آزاد نیستیم و اسیر آن برنامه‌های مهاجم شده‌ایم. خیال و ذهن و قلب ما، پر از آثار آنها شده و ما جز به آنها فکر و جز با آنها و در جهت آن هیجانی نداریم!

باز امام علی(ع) دربارة این سرگرمی‌ها هشدار داده‌اند که:

«اللَّهْوُ يُفْسِدُ عَزَائِمَ الْجِد؛7

سرگرمی‌ها، عزّت‌های جدّی ما را فاسد می‌کنند.» پس سستی اراده و عزم، اثر فوری اینهاست.

3. فراغت فعّال

این بهترین روش پر کردن اوقات فراغت است که سرگرمی‌هایت نه اراده و نه خلّاقیتت را زایل نمی‌کنند. نیاز پنجم انسان پس از آب و غذا و مسکن، امنیّت، محبّت و تعلّق، و احترام، نیاز خود شکوفایی و خلّاقیت است که در فراغت نوع دوم از بین می‌رود؛ امّا در فراغت نوع سوم بر آن استوار است. پر کردن فراغت با شعر گفتن، داستان و قطعه نوشتن، کلیپ ساختن، وبلاگ ساختن و با نوشته‌های خود به روز کردن، اختراع کردن، نقّاشی، کاریکاتور، کارهای خیر و فعّالیت‌های اجتماعی مفید انجام دادن، ایده‌پردازی کردن، طرّاحی لباس، گرافیک

و ده‌ها کار فعّال و متنوّع دیگر، مثال‌های این فراغت است. امام علی(ع) این سرگرمی‌ها را چون دارای نوعی جدّیت و حفظ داشته‌هاست، ستوده و می‌فرمایند:

«الْمُؤْمِنُ يَعَافُ اللَّهْوَ وَ يَأْلَفُ الْجِد؛8

مؤمن از سرگرمی(بدون نتیجه) معاف و با جدّیت الفت دارد.»

واتس‌آپ

اوّل خوب است بدانی فضاهای سایبری به حسب آمار، موجب افت تحصیلی 70% دانش‌آموزان شده است؛ یعنی تحقّق همان فراغت انفعالی. حال افت معنوی چقدر است، محاسبه‌اش آسان نیست؛ امّا شاید بیش از 70% شود.

قبل از واتس‌آپ و وی‌چت (VChat) و نیمباز(Nimbuzz)، اس‌ام‌اس (SMS) بود. طبق آمار «وزارت ارتباطات»، اغلب کاربران SMS جوانان هستند و 50% مضامین آن نیز سرگرمی و لطیفه است؛ یعنی از 40 میلیون پیامک، روزانه 20 میلیون لطیفه و سرگرمی است. پس تأیید می‌کنی که این ابزار، داخل در صنعت سرگرمی و عمده‌ترین پرکنندة فراغت ما شده‌اند. حالا سؤال اینجاست این از کدام نوع فراغت است؟ آیا این مضامین تولید شدة خود فرد است یا عمدتاً فقط خواننده و ناشرند؟! (یعنی فراغت انفعالی)

طبق آمار، منبع عمدة پیامک‌ها از اینترنت است؛ «جست‌وجوی اس‌ام‌اس» یکی از ده اسم برتر جست‌وجو در اینترنت است. کتاب‌های پیامک و سایت‌های مختص به آن هم، گویای این درخواست بالاست. پس عمدتاً ما مصرف کننده‌ایم و یک توزیع کننده که گاهی فرصت بررسی صحّت و سقم یا ارادة ارزش‌گذاری خوبی و بدی آن لطیفه‌ها را هم نداریم و فقط نشر می‌دهیم! حال واتس‌آپ را با اس‌ام‌اس مقایسه کنید. اصلاً قابل مقایسه نیست! اینجا حجم مصرف ما و حجم بمباران شدن ما توسط عکس و مطلب و ... بسیار زیاد است. کاملاً خلّاقیت و اراده در ما، ضعیف می‌شود.

پیام‌های واتس‌آپ

پیام‌های انتقالی توسط واتس‌آپ، عمدتاً یا از حریم خصوصی خودمان و حرف و عکس از زندگی شخصی است یا صفحات پر بینندة اینترنت.

نمی‌دانم تا اینجا قبول داری یک ابزار جدید و مدرن به شکل فرهنگی، حریم همة ما را گرفته و از نمونه‌هایی است که پیامبر(ص) و علی(ع) برای آن کفّاره معلوم کرده‌اند یا نه؟!

اما کفّاره‌اش چیست؟ کاملاً وابسته است به تأثیری که بر ما می‌نهد. کفّاره برای پوشاندن و جبران خسارت آن است.

کفّارة اوّل

گفتیم درصدی از پیام‌های واتس‌آپ مربوط به حریم شخصی و زندگی خودمان است. یک توجّه مهمّ روان‌شناسی در این باره: خصوصیّت اپلیکیشن‌های ارتباطی (مثل واتس‌آپ و ... و حتّی اس‌ام‌اس) خود ابرازگری، خود گشودگی و خودافشاگری بیشتر است. اگر باور نمی‌کنید امتحان کنید. بسیاری از مواقع چیزی که در حضور شخصی از گفتنش حیا داری، با یک پیامک به او ارسال می‌کنیم. چرا؟! چون در مواجهة واقعی و حضوری، چشم و گوش و زبان و... همه مواجهند و پیام حیا به ما مخابره کرده، شرم مانع از گفتن می‌شود؛ امّا وقتی این مواجهه، غیر حضوری (مجازی) می‌شود و ما به جای طرف، چشممان به صفحة موبایل و کلمات است، دیگر بازدارنده‌های حیا در ما کار نمی‌کنند و به راحتی روی صفحه، احساسات، خاطرات، هیجانات و چیزهایی را می‌نویسیم که در حضور طرف مقابل، نمی‌توانیم بگوییم و این یعنی خود افشاگری بیشتر.

دختری که آلبوم شخصی‌اش را قبل از آمدن مهمان از اتاق بر می‌دارد؛ امّا به راحتی عکس خود را برای گروه واتس‌آپ می گذارد! به همان دلیل است؛ خود ابرازگری بیشتر.

به همین دلیل، این‌گونه رسانه‌های مجازی خیلی بیشتر از نامه‌ها و... وارد حریم خصوصی ما می‌شوند. (پس کفّاره دارند.)

امیرالمؤمنین(ع) فرمودند:

«مَنْ بَذَلَ عِرْضَهُ ذَل‏؛9

هرکس آبروی خود را به دیگران هدیه کند، ذلیل می‌شود.»

در روایت دیگر فرمودند: حقیر می‌شود و چقدر این معنا حکیمانه است. نفرمودند: آبرویت را ببرند، فرمودند: خودت بذل و هدیه‌اش کنی! این اتّفاق کجا بیشتر می‌افتد؟! پس یکی از کفّاره‌های واتس‌آپ حفظ عِرض و آبرویت است. صیانت از حریم خصوصی. اگر مدّتی با کسی پیامک بازی یا در گروهی خودمانی شود، درصد خود ابرازگری افزایش می‌یابد. پس، از صمیمیّت‌های پیامکی و واتس‌آپی اجتناب کن. یک مدّتی با آن فرد و آن گروه که حرف‌های شخصی می‌زنی، قطع ارتباط کن تا حیا تجدید شود و الّا به زشتی‌ها می‌کشد.

فرمودند:

«الْحَيَاءُ يَصُدُّ عَنْ فِعْلِ الْقَبِيح‏؛10

حیا، از افعال قبیح باز می‌دارد.»

حتماً مراقب ابراز احساسات خود باش. امام صادق(ع) فرمودند: «چه بسا کسی سخن نابه‌جایی بگوید و با آن، برخود، جنایت کند.»

در مقابل، در عالم واقعی معمولاً شرم‌های بیجا، مانع از نهی از منکر کردن ماست. در فضای مجازی، این شرم هم کم است. پس فرصت خوبی است که بیشتر ناهی از منکر باشی. اگر حرف یا عکس، جک یا لطیفه و مطلبی مغایر با شأن بود، عادتاً باید راحت‌تر از عالم واقعی بتوانی طرف را نهی از منکر کنی. این هم کفّارة دوم است. اگر ناهی از منکر باشی، آن حیای نیکو در تو فعّال‌تر می‌شود و مضرّات خود افشاگری و حریم‌شکنی کمتر می‌گردد.

کفّارة سوم

حال اگر پیام‌ها نه صرفاً مسائل شخصی، بلکه مطالب عمومی باشد که به ما برسد، چه کنیم؟

اشاره شد در عصر انفجار اطّلاعات هستیم. واتس‌آپ و اپلیکیشن‌های ارتباطی، مثل آن، کاربر را با مطالب بسیاری مواجه می‌کنند. اگر عضو چند گروه شده باشید، این مطالب پشت سر هم به شما می‌رسد که بررسی‌اش از عهدة شما و وقتتان خارج است. امام علی(ع) این حقیقت

را این‌گونه بازگو می‌کنند:

«إِذَا ازْدَحَمَ الْجَوَابُ نُفِيَ الصَّوَاب؛11

وقتی جواب‌ها (پیام‌ها) انبوه شود، سخن درست ناشناخته می‌ماند.»

لذا اگر صرفاً مثل یک فلکه باشی که دورت بزنند و از طریق شما دوباره این پیام‌ها نشر پیدا کنند، قطعاً دچار آسیب دروغ می‌شوی!

«حَسْبُكَ مِنَ الْكَذِبِ أَنْ تُحَدِّثَ بِكُلِّ مَا سَمِعْت‏؛12

بر دروغگویی همین بس، که هرچه شنیدی، نقل کنی.»

پس آنچه از صفحات اینترنتی و مانند آن به تو می‌رسد، اوّل بررسی کن، بعد نشر بده. اگر مجال این کار را نداری، ناشر نشو که از دروغ گویان می‌شوی! عدم رعایت همین مطلب تاکنون شایعات بیجا و دروغ بسیاری را شایع کرده است.

کفّارة چهارم (کفّارة اصلی)

ماجرای علی بن‌یقطین یادت هست؟ تو در فضای مجازی هم با سلاطین بزرگ مجازی سر و کار داری و باید مراقب باشی ورود به فضای مجازی کفّارة عمل کردن برای سلاطین را دارد! یعنی چه!؟ گفتیم عمدة مطالب ارسالی در واتس‌آپ و... از صفحات وب گرفته شده یا ما تحت تأثیر آن صفحات نظری داده و چیزی نوشته‌ایم. پس واتس‌آپ و اپلیکیشن‌های ارتباطی، عمدتاً از مادر خویش، یعنی اینترنت تغذیه می‌کنند. حال فکر می‌کنی سهم یک وبلاگ عمیق محقّقانه به اندازة سهم یوتیوپ و فیس بوک و... است و صفحات اینها به یک میزان، مورد بازدید و استفاده واقع می‌شوند؟!

در فیس بوک، هر ماه 3 میلیارد عکس گذاشته می‌شود. در گوگل، روزی 250 میلیون پرسه زده می‌شود و در یوتیوپ (متعلّق به گوگل) روزی 100میلیون ویدئو بارگذاری می‌شود. (دقیقه‌ای 24 ساعت ویدئو!!)

آیا شانس دیده شدن اینها، اندازة دیده شدن وبلاگ رفیق شماست؟! در کلان اگر بنگری، می‌بینی عادتاً کدام صفحات توسط واتس‌آپ ما بیشتر توزیع می‌شود! پس باور کن، ندانسته برای سلاطین بزرگ مجازی کار می‌کنی!

سلطنت غول‌های مجازی!

چند سؤال: چرا فکر می‌کنی واتس‌آپ که شرکتی فقط با 32 مهندس و برنامه‌نویس (یعنی برای هر 4میلیون کاربر یک مهندس!) است، توسط فیس بوک به 19میلیارد دلار خریده شود؟! میدان رقیب او (وایبر) توسط یک شرکت ژاپنی چقدر خریداری شد؟ فقط 900 میلیون دلار! امّا واتس‌آپ 20 برابر قیمت وایبر! چرا؟! می‌دانی رقیب فیس‌بوک (گوگل) برای واتس‌آپ قیمت گذاشته بود؟! فقط یک میلیارد! یعنی نزدیک به همان قیمت وایبر. امّا فیس بوک آن را 20 برابر قیمت خرید. چرا؟! فیس بوک به عنوان یکی از بزرگترین شبکه‌های اجتماعی، رقیبی دید که روزی یک میلیون کاربر به آن افزوده شده و به زودی، به یک میلیارد کاربر می‌رسد؛ لذا آن را مال خود کرد تا سلطة شبکه اجتماعی از دستش نرود.

غول چراغ جادو!!!

آنچه از مطالب عمومی در فضای مجازی، مثل واتس‌آپ پخش می‌کنی، از کجا می‌آوری؟ اگر بگویی دوستان می‌فرستند، می‌گویم: آنها از کجا می‌آورند؟! دست آخر به صفحات وب و اینترنت منتهی می‌شود. حال سؤال اساسی اینجاست آیا فضای اینترنت یک فضای دمُکراتیک است و همة صفحات و وبگاه‌ها به یک اندازه دیده می‌شوند یا پای غول‌های امپراطوری‌های بزرگ مجازی وسط است که مثل دستگاه ظلمه در قدیم، حقّ بسیاری را مال خود کرده و از یک تا هزار، مال خودشانند بعد رعیّت؟! برای یک تحقیق ساده و پیدا کردن عکس و خبر و کلیپ و... تو نیازمند به موتور جست‌وجو هستی؛ چون تقریباً 206 میلیون وبگاه در اینترنت هست که تو هرگز نمی‌توانی تک‌تک آنها را بگردی. از مهم‌ترین موتورهای جست‌وجو گوگل (متعلّق به چند پسر یهودی) است که رتبة اوّل بازدید در ایران را دارد. او وکیل جست‌وجوی شما می‌شود.

مثل وقتی است که برای تحقیقی به کتابخانه بروی و کتابدار به جای شما متناسب با موضوع تحقیقتان، چند کتاب به شما پیشنهاد کند. حال اگر کتابدار، علاقه و نظری خاص در آن موضوع داشته باشد، آیا انتخاب او، جهت تحقیق شما را عوض نمی‌کند؟! همین اتّفاق به شکل عجیب‌تر در موتورهای جست‌وجو می افتد. گوگل برای جست‌وجوی خود، بر اساس ریاضیات، الگوریتم‌هایی تعریف کرده است و طبق آن، عمل و پیشنهادهای جست‌وجوی خود را به شما می‌دهد.

جالب این است که فرمول این جست‌وجو کاملاً سرّی است؛ چون اگر سایتی از آن مطّلع شود، می‌تواند خود را در صدر بازدیدها قرار دهد. کسی این فرمول را نمی‌داند؛ امّا گوگل خود می‌داند. پس وبگاه خود و متعلّقاتش (مثل یوتیوب) را در صدر بازدیدها قرار می‌دهد. (طبق آمار، یک میلیون و چهارصد و بیست هزار پیوند به خود دارد).

تازه همة موارد جست‌وجو را در اختیار شما قرار نمی‌دهد؛ مثلاً اگر

کلمة «ایران» را در یاهو سرچ کنی، 882 میلیون نتیجه پیدا می‌شود؛ امّا تنها 100 مورد آنها (صد صفحه، هر صفحه 10 مورد) را به کاربر ارائه می‌دهد. مابقی صفحات شانسی نداشته و سانسور شده‌اند! نمونة بر ملاتر، اگر شما انگلیسی زبان باشید و هر روز مثل میلیون‌ها نفر دیگر، صفحة اوّل «یاهو» را برای چک کردن ایمیلتان باز کنید، در صفحة اوّل «یاهو»، بین میلیون‌ها خبر دنیا، چند خبر متناسب با ارزش‌های یاهو انتخاب و با عکس و کلیپ صفحة اوّل قرار داده شده‌اند که عادتاً همة کاربران ایمیل «یاهو» از آن خبردار شده و بقیة خبرها بی‌خبر می‌مانند.

همین خبرها و عکس‌ها و فیلم‌ها، شانس بیشتری برای توزیع توسط کاربران دارند و جالب اینکه همة خبرها متناسب با فرهنگ آمریکایی است.

امیرالمؤمنین(ع)، ما را در این‌باره بر حذر داشته و در عصر شفاهی فرمودند:

«لَاتُمَكِّنِ الْغُوَاةَ مِنْ سَمْعِك‏؛13

گمراهان را بر گوش خود مسلّط نکن» (تو در عصر دیجیتال متناسب با خود، ترجمه‌اش کن.) کاریکاتورهای موهن به پیامبر اکرم(ص) وقتی در فیس بوک گذاشته شد، 40 هزار طرفدار پیدا کرد؛ با وجود اعتراض‌های مسلمانان تا ده روز هیچ اقدامی برای بستن این صفحه از سوی فیس بوک نشد؛ در حالی که توهین به یزید، سریع عمل شد و صفحه بسته شد.14

با این سلطنت بزرگ و ظالمانه، چه باید بکنی؟! کفّارة اصلی، فعّالیت در مقابل انفعال است. همین ماجرای توهین به پیامبر اکرم(ص). وقتی طرفداران پیامبر اکرم(ص) صفحة حمایت ترتیب داده، طرفداران به 140 هزار نفر رسید، آن وقت فیس‌بوک مجبور شد، صفحة قبل را ببندد. منظور از فعّالیت در مقابل انفعال، حتماً حضور در فیس بوک نیست در یک کلمه تهیّه و تولید خبر، مطلب، عکس و کلیپ از مظلومان و مستضعفان علیه مستکبران و نشر آن در فضای مجازی و از طریق واتس‌آپ است. اخبار و عکس‌ها و مطالبی که کمتر دیده شده و موتورهای جست‌وجو زود در اختیار کاربران قرار نمی‌دهند. اگر نمی‌توانی این کفّاره را بپردازی، مصرف از این دستگاه غیر عادلانه را به حدّ حضور کاهش بده!

پی نوشت: