بیوتروریسم چیست؟

در بین جنگ‌افزارهای نوین، سلاح و فناوری میکروبی بیشتر از سایرین، مورد توجّه تشکّل‏‌های تروریستی و تروریست دولتی ابرقدرت‏‌ها قرار گرفته است.

شاید بتوان به جرئت گفت که سلاح‏‌های هسته‌ای دیگر یک خطر بالفعل نیستند و تنها یک قدرت بازدارندة بالقوّه محسوب می‌شوند. کشورهای صاحب این سلاح‏‌ها، هرگز نخواهند توانست به راحتی از آنها علیه دشمنان خود استفاده نمایند؛ زیرا تبعات به کارگیری چنین سلاح‏‌هایی آن‏‌چنان گسترده است که قسمت بزرگی از جهان را در بر خواهد گرفت.

اشعه‌های رادیواکتیو، گرد و غبار اتمی، طوفان اتمی و اشعه‌های یونیزان در قالب مرزهای جغرافیایی نخواهند گنجید و حوزة وسیعی را آلوده خواهند کرد. طبعاً در این زمان، کشور به کاربرندة این سلاح‌ها باید پاسخگوی کشورهای همسایه نیز باشد؛ مثلاً اگر «هند»، علیه «پاکستان» از بمب اتم استفاده نماید، بسته به محلّ انفجار اتمی، باید پاسخگوی بخش وسیعی از «خاورمیانه» نیز باشد؛ لذا شاید همین ملاحظه بوده است که در جنگ جهانی دوم، «ژاپن» برای امتحان بمب‏‌های اتمی آمریکا انتخاب شد. کشوری دور دست در دریا که همسایه‌ای نزدیک هم ندارد؛ در حالی‏‌که به نظر می‌رسد اگر بنا بود جنگ را به نوعی خاتمه دهند، می‌بایست این بمب‏‌ها بر سر «برلین» تخلیه می‌شد که مبداء جنگ بود.

از سوی دیگر، سلاح‏‌های شیمیایی نیز چندان گزینة مناسبی برای فعّالیت‏‌های تروریستی نیستند. مشکلات حمل و نقل، نگهداری و به کارگیری، عمر کوتاه، خطر نشت، تأثیر محدود و قابلیت ردیابی عامل ترور کننده، سبب شده‌اند که این گزینه چندان مورد اقبال نباشد؛ اگرچه در میدان جنگ گزینة موفّقی بوده است، ولی از آنجا که از سال 1935م. کنوانسیون ممنوعیت به کارگیری آنها در «ژنو»، به امضای اکثر کشورهای جهان رسیده است، کشورهای متخاصم با احتیاط زیادی اقدام به استفاده از آن می‌کنند که البتّه آن نیز به اشارة ابرقدرت‏‌ها خواهد بود؛ ولی باز هم از سوی افکار عمومی جهان تحت فشار شدید قرار خواهد گرفت.

از این‌رو، سلاح‏‌های میکروبی چه در عرصة جنگی و چه در عرصة تروریستی، وسیله‌ای بسیار مطلوب برای دشمنان شده است. توان تولید بالا، نگهداری راحت، قابلیت انتشار، قابلیت مصون‌سازی نیروی خودی، قابلیت تکثیر برای عوامل میکروبی زنده، دشواری بسیار در ردیابی فرد یا افراد متخاصم، گستردگی عملکرد از انسان تا دام و محصولات کشاورزی و محسّنات بسیار دیگر، موجب شده‌اند که تشکّل‏های تروریستی به این فناوری جدید به شدّت کشش یابند، بدون آنکه بتوان گناهی را متوجّه آنها نمود.

سلاح‏‌های میکروبی، به‏ خصوص در عرصة تروریسم دولتی و علیه ساختارهای صنعت کشاورزی در سالیان اخیر، بسیار به‏ کار رفته است. اگرچه کشور هدف، هرگز نتوانسته است ادّعای خود را علیه دشمنش به اثبات برساند.

اروپا شیوع جنون گاوی را متوجّه سازمان‏‌های جاسوسی «آمریکا» و «استرالیا» می‌داند که با هدف ضربة اقتصادی به صادرات گوشت اروپا انجام شده است.

«چین» در شیوع سارس، آمریکا را مقصّر می‌داند که باعث شد چین در آستانة شکوفایی اقتصادی، سال‏‌ها از گردونة رقابت تولید ارزان قیمت به‏ واسطة تعطیلی کارخانه‏‌هایش عقب بیفتد. «کرة شمالی»،

شیوع وبا در «پیونگ یانگ» را در اواخر دهة هشتاد میلادی، نتیجة فعّالیت جاسوس‏‌های آمریکایی می‌داند که با هدف مجبور کردن این کشور به پذیرش شرایط دول اروپایی، آمریکایی برای قطع آزمایش‌های هسته‌ای انجام شده است. تمامی این اتّهامات در حدّ اتّهام باقی می‌ماند؛ ولی مسلّماً هر روز، بسیاری از مناطق جهان، در معرض خطر یک حملة بیوتروریستی هستند. بدیهی است که نیروهای نظامی، تنها جمعیت در معرض خطر برای حملات بیولوژیک نیستند؛ بلکه اقشار مختلف در معرض خطر بوده و به منظور دفاع در مقابل آثار ناتوان کنندة بالقوّة یک حمله، نیازمند کسب آگاهی نسبت به اصول اساسی همه‌گیرشناسی عوامل مورد استفاده در جنگ بیولوژیک می‏‌باشند. طبق نظر کارشناسان سازمان بهداشت جهانی (.W.H.O) در حال حاضر، 17 کشور جهان قابلیت تولید چنین موادّی را دارند.

تولید موادّ بیولوژیک بالنّسبه ارزان بوده؛ به طوری که به عنوان بمب اتمی فقرا The Poor Man’s Atom Bomb یا PMAB نامیده شده است. تولید، استفاده و انتشار یک سلاح بیولوژیکی، بسیار ارزان‏تر از بمب اتم بوده و کمتر احساسات جهانیان را برمی‌انگیزد و البتّه استفاده از این سلاح‏‌ها تا حدودی برای تروریست‏‌ها بی‌خطر می‏‌باشد.

معمولاً مشاهدة پاتوژن‏‌ها و مقابله علیه آنها مشکل است؛ به عنوان مثال در صورت انتشار عامل اسهال در آب یک منطقه تا دورة کمون سپری و علائم بیماری ظاهر شود، چند روز طول می‏‌کشد که فرصت مناسبی برای تروریست‏‌هاست تا به اهداف خود برسند. انتقال عوامل هم از کشوری به کشور دیگر به وسیلة مسافرهای معمولی آسان به نظر می‏‌رسد؛ به عنوان مثال، قرار دادن پودر میکروب سیاه زخم داخل کپسول، به عنوان دارو و حمل آن به مناطق موردنظر.

این عوامل بیماری‌زا از راه‏‌های مختلفی در جوامع هدف، مورد استفاده قرار می‏‌گیرند. انتشار عوامل بیماری‌زا در هوا، آب، موادّ غذایی‌، انواع موادّ کنسرو شده، اسباب‌بازی، پاکت نامه، هدایای پستی، حشرات ناقل، خون و ... سابقه داشته است. استفاده از عامل بیوتروریسم بر اساس اهداف تروریست‏‌ها تعیین می‏‌گردد. در صورتی که تروریسم قصد گسترش وسیع بیماری را داشته باشد از عواملی، نظیر آبله انسانی استفاده می‏‌کند که به راحتی از فردی به فرد دیگر منتقل و باعث آلودگی وسیع می‏‌شود و در صورتی که قصد آن مورد هدف قرار دادن شخص خاصّی باشد، از عواملی نظیر انتراکس (عامل سیاه زخم) استفاده می‏‌کند.

تعاریف

برای ترور و تروریسم، تعاریف مختلفی ارائه شده که با گذشت زمان توسعه داده شده‌اند. در ابتدای بحث به چند تعریف و تعاریف مرتبط با آن اشاره می‏‌گردد.

ترور چیست؟

ترور در کلمه، به معنی ترساندن است و در فرهنگ سیاسی جهان عبارت است از هرگونه اقدام خصمانه و مخفیانه علیه فرد یا افرادی در حوزه‌ای محدود یا گستردة اقتصادی، کشاورزی و صنعتی، با هدف ایجاد ارعاب یا باج‌خواهی.

در فرهنگ سیاسی، ترور از ریشة لاتین terror به معنای ترس و وحشت گرفته شده است و به رفتار و اعمال فرد یا گروهی اطلاق می‌شود که از راه ایجاد ترس، وحشت و استفاده از زور می‏‌خواهند به

هدف سیاسی خود برسند. در زبان فارسی هم ترور به معنای ترس زیاد، بیم و هراس و خوف و وحشت است و تروریست به عامل ترور، طرفدار ترور، آدم‌کُش یا کسی که برای رسیدن به هدف خود، کسی را به طور غافلگیرانه بکشد یا ایجاد وحشت و هراس کند، گفته می‏‌شود.

در «لغت‌نامة روابط بین‌الملل» ذیل کلمه terrorism آمده است: ترور و تروریسم به فعّالیت‏‌های بازیگران دولتی و غیردولتی اطلاق می‏‌شود که شیوه و تمهیدات خشن را در اعمال خود برای رسیدن به اهداف سیاسی به کار می‏‌برند.

بیوتروریسم چیست؟

بر اساس تعریف پلیس بین الملل درسال 2007م. بیوتروریسم عبارت است از منتشر کردن عوامل بیولوژیکی یا سمّی با هدف کشتن یا آسیب رساندن به انسان‏‌ها، حیوانات و گیاهان با قصد و نیّت قبلی و به منظور وحشت‌آفرینی، تهدید و وادار ساختن یک دولت یا گروهی از مردم به انجام عملی یا برآورده کردن خواسته‏ای سیاسی یا اجتماعی.

حملة بیوتروریستی چیست؟

حملة بیوتروریستی عبارت است از پخش کردن ویروس، باکتری، میکروب یا دیگر عوامل بیماری‌زا و سمّی که موجب بروز بیماری و مرگ در میان انسان‏‌ها، حیوانات و گیاهان می‏‌شود.

کشف و شناسایی یک حملة بیولوژیکی، سخت و دشوار به نظر می‏‌آید. تأثیرات یک حملة بیولوژیکی به چهار دسته تقسیم می‏‌شوند.

1. فیزیکی: بروز بیماری؛

2. روانی: بروز ترس و وحشت؛

3. اقتصادی: محدودیت سفر و جابه‏جایی، متوقّف شدن فعّالیت‏‌های اقتصادی و کسب و کار؛

4. زیست محیطی: آسیب دیدن انسان‏‌ها، حیوانات، گیاهان، آلوده شدن منابع طبیعی، مثل منابع آب و غیره.

بیوتروریسم‏‌ها چه کسانی هستند؟

معمولاً گروه‏‌ها و جنبش‏های سیاسی و فرقه‏‌های مذهبی یا اشخاصی هستند که توانایی تولید و به کارگیری سلاح‏‌های بیولوژیک را دارند؛ به طور مثال «جنبش استقلال‌طلب قبیلة مائومائو» در «کنیا» که از سم برای کشتن مأموران حکومت استعماری «بریتانیا» استفاده کردند:

«فرقة مذهبی راجنیشی» در سال 1984م. با آلوده کردن ظروف سالاد یازده رستوران در آمریکا، با باکتری تایفیموریوم سالامونا، موجب مسمومیت 750 نفر شدند؛

در سال 1993م. فرقة مذهبی آئوشینریکوی، باسیل سیاه زخم را در ناحیة «کامیرو» در متروی «توکیو» منتشر کرد.

جنگ‏‌های میکروبی (بیولوژیک)

تاریخچه

استفاده کردن از موادّ تولید شده توسط جانوران، گیاهان، باکتری‏‌ها، قارچ‏‌ها و ویروس‏ها، علیه نیروهای انسانی و منابع غذایی، سابقه‌ای هزاران ساله دارد. استفاده از سموم جانوری یا گیاهی برای سمّی کردن سر تیرهای جنگی، استفاده از لاشة حیوانات مُرده از طاعون برای شکستن مقاومت داخل قلعه‏‌ها، مسموم‌سازی فضای داخلی مقابر فرعون‏‌ها با هاگِ قارچی کشنده و آلوده کردن منابع آبی شهرها، از نمونه‌های باستانی به کارگیری سلاح‏‌های نامتعارف بیولوژیک است. در جهان متمدّن نیز این رویّه ادامه یافت و البتّه پیچیده‏‌تر شد؛ آن‏‌گونه که ساخت و به‌کارگیری این سلاح‏‌ها طیّ کنوانسیون‏‌های بین‌المللی به شدّت ممنوع شد. با این حال، قدرت‏‌های استکباری همواره در اندیشة ساخت سلاح‏‌های بیولوژیک و زیستی هستند تا با وارد ساختن کم‏ترین زیان اقتصادی به صنایع و با بیشترین کشتار، بتوانند به منابع حریف دست یابند. کشتار فراوان، وحشت گسترده، ایجاد هراس در عقب جبهه، فلج ساختن خطّ مقدّم، بردن جنگ به داخل خانه‌های مردم غیرنظامی و درگیر نمودن شهرها، عدم امکان اثبات دقیق در به کارگیری آنها و نهایتاً تخریب اندک، از محسنّات خاصّ سلاح‏‌های میکروبی هستند. محسنّاتی که از نگاه نظریّه‌پردازان جنگی، به هیچ وجه قابل چشم‌پوشی نیستند.

جنگ‏‌های بیولوژیک را می‌توان به 3 دوره تقسیم کرد:

1) دوران اوّلیه: 200 سال قبل از میلاد مسیح(ع) تا آغاز قرن بیستم؛

2) دوران نوین؛

3) دوران کنونی.

دوران اولیه

اوّلین اسناد ثبت شده از کاربرد میکرو ارگانیسم‏‌ها، به عنوان یک سلاح بیولوژیکی به «رومیان» مربوط می‏‌شود که از اجساد حیوانات مرده برای آلوده کردن چاه‏‌ها و منابع آب دشمنان استفاده می‏‌کردند.

در متون قدیمی آمده است که هانیبال، کوزه‏‌های پر از مار و عقرب را با منجنیق به سوی کشتی دشمنان پرتاب می‏‌کرد، که با شکسته شدن کوزه‏‌ها، این جانوران در کشتی پخش و باعث به هم ریختگی اوضاع می‏‌شدند و پس از آن، طیّ یک حملة برق‌آسا کشتی تسخیر می‏‌شد.

در کتاب «ذخیرة خوارزمشاهی» که اوّلین دائرة‌المعارف پزشکی به زبان فارسی محسوب می‏‌شود و توسط دانشمند ایرانی، سیّداسماعیل جرجانی در قرن ششم هجری شمسی، تألیف گردیده، آمده است که: بعضی از ملوک، کنیزکان را به زهر بپرورند؛ چنان‏که خوردن آن ایشان را عادت شود و زیان ندارد. این از بهر آن کنند تا آن کنیزک را به

تحفه (هدیه) یا به حیلة دیگر به خصمی که ایشان را بُوَد، برسانند تا به مباشرت آن کنیزک، هلاک شوند.

ابن سینا نیز در اوایل هزارة دوم میلادی در دائرة‌المعارف «قانون در طب» همین مطلب را بیان نموده، دکتر الگود در کتاب «تاریخ پزشکی ایران و سرزمین‌های خلافت شرقی»، سمّ مزبور را هند گیاه البیش نامیده که نوعی سمّ بیولوژیک به حساب می‏‌آید.

جرجانی در کتاب «ذخیرة خوارزمشاهی» و «خُفِ عَلائی»، رهنمودهای جالب توجّهی را در مورد پیش‏گیری از بیوتروریسم گوارشی که در آن زمان، رایج‏‌ترین راه ارعاب و هلاکت مخفیانة شخصیّت‌ها و رقبا بوده، ارائه داده است و متذکّر می‏‌شود: کسانی را که از این کار، اندیشه باشد، احتیاط آن است که طعامی که طعم آن قوی باشد، نخورند؛ مثلاً طعامی که سخت‌ترش یا سخت شیرین یا سخت شور یا سخت تیز (تند) باشد، نخورند؛ از بهر آنکه کسانی‏‌که خواهند کسی را چیزهای زیان‏کار دهند، به چنین طعام‌هایی مزة آن بپوشند؛ لذا آنجا که تهمت این‏کار باشد، هیچ نباید خورد و اگر ضرورت افتاد، چنان‌جای گرسنه و تشنه حاضر نباید شد.

مهم‏ترین حادثه‏‌ای که در تاریخ، از این نوع به وقوع پیوسته است، مربوط می‏‌شود به قوم تاتار که در سال 1346م. در شهر «کافا»، که هم اینک Feodissia نام دارد، با پرتاب کردن اجساد مردگان ناشی از طاعون، توانستند مقاومت شهر را از بین ببرند. برخی از مورّخان، علّت پیدایش اپیدمی مشهور طاعون در اروپا را که حدود 25 تا 40 میلیون کشته به جای گذاشت، همین اقدام قوم تاتار می‏‌دانند.

در سال 1710م. نیز روس‏‌ها از همین روش (روش قوم تاتار ) در حمله به «سوئد» استفاده کردند.

در سال 1767م. در مبارزات بین نیروهای فرانسوی و بومیان آمریکا (سرخپوستان)، نیروهای انگلیسی به فرماندهی جفری امرست با فریب دادن سرخپوستان آمریکایی به عنوان اقدام‏‌های صلح‌جویانه و مسالمت‌آمیز، با دستان خود، پتو و البسه و سایر ضروریات زندگی را به آنها هدیه دادند؛ امّا در حقیقت آن پتو‏ها و وسایل از بیمارستانی که از مبتلایان به آبله نگهداری می‏‌کرد، ارسال شده بود و در نهایت باعث ایجاد اپیدمی آبله در بین سرخپوستان گردید که نسبت به آن حسّاس بودند و سرانجام، بیش از 90% آنها کشته شدند و نیروهای فرانسوی که در حقیقت از طرف اروپا به این جنگ فرستاده شده بودند، بر سرخپوستان آمریکایی غلبه یافتند. نکتة مهم در این طرح این بود که نیروهای انگلیسی از مصون بودن خود نسبت به این بیماری مهلک، به علّت مایه کوبی نیروهای اروپا و حسّاس بودن سرخپوستان به آن، نهایت استفاده را کردند.

دوران نوین

این دوران از سال 1918م. آغاز می‏‌شود. از اوّلین اقدام‏‌هایی که در دوران نوین کاربرد این سلاح‏‌ها انجام شد، تشکیل واحد 731 در ارتش «ژاپن»، به عنوان متولّی امر تحقیق در مورد این سلاح‏‌ها و یافتن نمونة قدرتمند آن بود. در سال 1931م.، ژاپن برنامه‏‌های بیولوژیکی خود را گسترش بیشتری داد. به همین منظور، واحد 731 در «منچوری»، یک پایگاه مخفی برای آزمایش مستقیم بر روی انسان (اسیران جنگی) تشکیل داد که فقط برخی از آزمایش‏‌های بیولوژیکی این گروه یا در واقع جنایت‏‌های آنها در تاریخ ثبت شده است. حدّاقل 10000 زندانی در نتیجة این آزمایش‏‌ها جان سپردند.

در شروع جنگ جهانی دوم، در سال 1941م. هواپیماهای ژاپنی، کک‏‌های آلوده به طاعون را در قسمت‏‌هایی از «چین» پراکنده ساختند. هواپیماهای ژاپنی در هر مرحله، 15 میلیون کک را بر روی 11 شهر چین اسپری نموده و به این ترتیب اپیدمی طاعون بین سال‏‌های 1937م. و 1947م. با بیش از 2000 حمله و مرگ94000 نفر به وقوع پیوست.

بر اساس شواهد تاریخی، واحد 731 ارتش ژاپن حدود 400 کیلوگرم عامل آنتراکس(سیاه زخم) را به صورت بمب‏‌های ویژه، آمادة استفاده داشت.

دولت آمریکا در پایان جنگ جهانی دوم و در جنگی کاملاً تبلیغاتی، به افشاگری اعمال این گروه و محکوم کردن دولت ژاپن پرداخت؛ ولی در مقابل، طیّ یک محاکمة نمادین، علاوه بر بخشش و عفو دانشمندان این گروه، حاضر به فراهم کردن امنیّت آنها شد؛ به این شرط که تمامی اطّلاعات و تجربیات به دست آمده توسط این گروه، در خدمت برنامه‏‌های بیولوژیکی دولت آمریکا قرار گیرد.

دوران کنونی

پس از جنگ جهانی دوم، دنیا وارد مرحلة جدیدی، به نام جنگ سرد شد. در این مرحله، انگلستان نیز با جدّیت، سرگرم اجرای پروژه‌های متعدّدی در زمینة سلاح‌های بیولوژیک بود. آنها به خصوص بر روی اسپورهای آنتراکس (سیاه زخم ) و میزان تخریب و گسترش آن به وسیلة بمب‏‌های انفجاری کار می‏‌کردند.

واقعه‏‌ای که توجّه جهانیان را به این فعّالیت‏‌ها بیش از پیش جلب نمود، اجرای آزمایش پخش اسپور آنتراکس به وسیلة بمب‏‌های انفجاری در جزیرة غیرمسکونی «گرینارد» در غرب «اسکاتلند» بودو تا سال 2000م. در خاک این جزیره، اسپورهای آنتراکس پیدا می‏‌شد. برنامه‏‌های بیولوژیک آمریکا نیز از سال 1941م. شتاب گرفت. در سال 1943م. در پی برنامه‏‌های آلمان‏‌ها و ژاپنی‏‌ها، سردمداران دولت آمریکا با شدّت بیشتری به پیگیری این تحقیقات پرداختند. این کشور برنامه‏‌های خود را در «کمپ دتریک» که امروزه «فورت دتریک» نامیده

می‏‌شود، متمرکز کرد. آمریکا آزمایش‏‌های مخفیانه‏‌ای بر روی مناطق پرجمعیت، با عوامل کم‌خطر یا بی‌خطر، مثل «باسیلوس گلوبیجی»، «سراشیا مارسنس» و «ذرّات خنثی» انجام می‏‌داد.

یکی از بزرگ‏ترین آزمایش‌های مخفیانة ارتش آمریکا، پخش «سراشیا مارسنس» در شهر «سانفرانسیسکو» به صورت 5000 ذرّه در دقیقه بود که در نتیجة آن، یک نفر فوت نمود و 10 نفر دیگر در بیمارستان بستری شدند.

در سال 1966م. در ادامة این تحقیقات، در سیستم متروی شهر نیویورک، «اسپورهای باسیلوس سابتیلیس» پخش شد تا سیستم مترو از نظر امنیّت ارزیابی شود. نتایج نشان داد که تمامی تونل‏‌های مترو تنها با آلوده کردن یک ایستگاه می‏‌تواند آلوده بشود.

در سال 1979م.، ساکنان شهر «سوردلوسک» در «شوروی» سابق، شاهد یک انفجار بزرگ در تأسیسات نظامی شمارة 19 ارتش شوروی بودند. چندین روز بعد در بین مردم این شهر، تب و مشکلات تنفسی منتشر گردید تا اینکه تعداد مرگ و میر افراد به حدود 40 نفر رسید. دولت شوروی علّت مرگ ساکنان شهر را مصرف گوشت آلودة گاو اعلام کرد. در نهایت، تعداد کلّ تلفات به یک‏هزار نفر رسید. در سال 1992م. رئیس‌جمهور وقت «روسیه»، بوریس یلتسین، در یک کنفرانس مطبوعاتی، اعتراف کرد که ارتش سرخ در آن واحد نظامی، به صورت مخفیانه یک برنامة گستردة بیولوژیکی انجام می‏‌داده است.

در بین سال‌های 1980 تا 1990م. کاربرد سلاح‌های بیوتروریستی به صورت پراکنده بود که از آنها می‏‌توان به استفادة شوروی از سمّ مهلک «ترایکوتسن تی‌دو» (باران زرد) علیه مجاهدان افغانی، استفادة آمریکا از عامل میکروبی «تب خوک» علیه انقلابیون «کوبا»، استفادة رژیم اشغالگر قدس از عامل بیولوژیکی علیه دختران خردسال فلسطینی، در سال 1982م. نام برد.

مهم‏ترین رویداد بیوتروریسم در هزارة جدید، پخش نامه‏‌های حاوی «اسپور آنتراکس» (عامل مولّد سیاه زخم) در آمریکا بود: در روز 18 سپتامبر سال 2001م. اوّلین نمونة آنتراکس پوستی به علّت دریافت نامة پستی حاوی «اسپور آنتراکس» مشاهده شد که بیمار با مصرف آنتی بیوتیک بهبود یافت. از این زمان، تعداد مبتلایان به آنتراکس پوستی افزایش یافت تا اینکه در دوم اکتبر، دو مورد آنتراکس تنفسی، به عنوان اوّلین نمونه‏‌های آنتراکس تنفسی سال‏‌های اخیر آمریکا گزارش شد و در پی آن، روبرت استیونس نتوانست در مقابل این بیماری مهلک دوام بیاورد و اوّلین قربانی بیوتروریسم در هزارة جدید نام گرفت.

از این تاریخ به بعد، تعداد نامه‏‌های ارسالی آلوده به قسمت‏‌های مختلف آمریکا، از جمله به مجلس سنای آن کشور نیز افزایش یافت و تعداد قربانیان نیز رو به افزایش گذاشت. در اواسط ماه اکتبر، باز هم دو کارمند ادارة پست به علّت آنتراکس تنفسی جان باختند و

تقریباً بسیاری از اداره‏‌های فدرال برای مدّت نامعلومی تعطیل شدند. وزارت بهداشت آمریکا در اواخر ماه اکتبر، شروع به تجویز آنتی بیوتیک «سیپروفلوکسوساسین» در یک دورة 10 روزه برای بیش از 2200 نفر از کارمندان پست کرد و از طرفی، در بین ارتش و نیروهای نظامی نیز تجویز واکسن آغاز شد.

این وحشت و فاجعه در بین کارکنان ادارة پست و سایر شهروندان عادی به حدّی بالا گرفت که شرکت سازندة داروی «سیپروفلکسوساسین» حاضر شد 100 میلیون قرص را تقریباً به نصف قیمت اوّلیه در اختیار دولت قرار دهد؛ یعنی چیزی معادل 100 میلیون دلار تنها برای پیش‏گیری دارویی در مقابل این حملة بیوتروریستی‏!

پس از پیش آمدن این برنامة طرّاحی شده، دولت نومحافظه‌کاران با بهانه قرار دادن این اتّفاق، سیلی از بودجه‌های دولتی را برای مقابله با تهدیدات بیولوژیک گروه‌های تروریستی، همچون القاعده به مراکز تحقیقاتی مختلف گسل داشت تا به ظاهر، راهکارهایی برای مقابله با این حملات فراهم کنند. برای برخورداری از این سیل پولی، بسیاری از سازمان‌هایی که بر روی بیماری‌های واگیردار و عفونی کار می‌کردند، کار خود را به نوعی با بیوتروریسم ارتباط داده و دست به انجام تحقیقات و آزمایش‌های گسترده‌ای زدند که یقیناً در آینده‌ای نه چندان دور، نتایج آن همچون نتایج پژوهش‌های دهه‌های قبل، بر همگان ظاهر خواهد شد.

در سیستم درجه‌بندی امنیّت بیولوژیک آمریکا، درجة 4 به خطرناک‌ترین آزمایش‌ها و آزمایشگاه‌ها داده می‌شود. پیش از یازده سپتامبر، تنها پنج آزمایشگاه وجود داشت که در بالاترین درجة امنیّت بیولوژیک، یعنی درجة 4، قرار داشتند و به طور فعّال در زمینة مطالعة عوامل بیولوژیک مرگ‌زا کار می‌کردند؛ در حالی‌که در سال 2009م. این تعداد به پانزده مورد رسید و روند افزایشی همچنان ادامه داشته و تعدادی نیز در حال ساخت هستند.

در مجموع، هم اکنون بیش از 400 مرکز تحقیقاتی در درجات امنیّت بیولوژیک 3 و 4 در آمریکا فعّال هستند که توانایی تولید عواملی، همچون باکتری سیاه زخم و فرآورده‌های آن را دارند و بیش از چهارده هزار نفر بر روی تولید چنین عوامل خطرناکی کار می‌کنند که اکثر آنها مربوط به بخش غیردولتی بوده و برای کسب بودجه، مجبورند پروژه‌های مدّ نظر سیاست‌مداران را هرچه که باشد، بپذیرند.

ویژگی‌های عوامل میکروبی

1. توانایی ایجاد تلفات زیاد؛ در بین انواع سلاح‏‌های نوین، میکروب‏‌ها و فرآورده‌های میکروبی، رقمی بهت آور از مرگ و میر را در پی‌ خواهند داشت؛ مثلاً 15 گرم از سمّ تولید شده توسط «باکتری کلستریدیوم بوتولینوم» می‌تواند تمام مردم جهان را به کام مرگ بکشد! یا به‏ طور مثال، اگر در شهری 12 میلیون نفری یک «موشک اسکاد» با کلاهک

محتوی 300 کیلوگرم «گاز اعصاب سارین» منفجر شود، بین 60 تا 100 هزار نفر را خواهد کشت. اگر همین کلاهک حاوی یک بمب 12 کیلوتنی هسته‌ای باشد، 23 تا 80 هزار نفر را از بین می‌برد؛ امّا اگر چنین کلاهکی با تنها 100 کیلو «اسپور سیاه زخم» بار شود ـ بسته به شرایط جوّی ـ بین 42 هزار نفر تا 3 میلیون نفر را خواهد کشت؛

2. توانایی در ایجاد بیماری و عوارض طولانی مدّت و نیاز به مراقبت‏های گسترده؛

3. توانایی برخی عوامل در انتشار از طریق ناقل یا فرد آلوده؛ این امر باعث می‌شود تا آلودگی از فردی به فرد دیگر منتقل شود و همین امر کمک می‌کند تا با حجم اندکی از میکروب، بتوان شهری را از پای درآورد؛

4. عدم وجود فناوری کافی و سیستم‏‌های شناسایی کارآمد؛ تقریباً اکثر کشورهای جهان که مورد این تهدیدات هستند، از فناوری نوین تشخیص بی‏‌بهره‏‌اند. گذشته از سطح پایین علمی این کشورها، عدم فروش تجهیزات پیشرفته از سوی کشورهای توسعه یافته سبب شده است که تشخیص سریع یک حملة بیوتروریستی با تأخیر صورت پذیرد؛

5. کاهش نقش خودامدادی و دگر امدادی و افزایش حسّ ناامیدی در مردم؛

6. وجود یک دورة نهفتة بیماری که باعث می‌شود درمان و پیش‏گیری از انتقال بیماری با تأخیر انجام شود‏؛ معمولاً در خوش‌بینانه‏‌ترین حالت، وقتی کادر دفاعی از بروز یک تهاجم میکروبی آگاه می‌شوند که یک اپیدمی رخ داده است. طبعاً در این حالت، کمک‌رسانی و مهار بیماری بسیار دشوار و با بروز استرس‏‌های اجتماعی همراه است؛

7. توانایی در ایجاد علائم عمومی و غیراختصاصی و اصولاً مشکل بودن تشخیص؛ تقریباً تمام بیماری‏‌های عفونی در شروع، علائم بالینی یکسانی نشان می‌دهند؛‌ مثلاً سیاه زخم در آغاز، علائمی همچون یک زکام عادی را بروز می‌دهد. بعد از یک دورة یکی دو روزه که فرد احساس بهبودی می‌کند، ناگهان با شتابی فراوان، تمام بدن را دربر می‌گیرد و فرد را می‌کشد. در اینجا، مهارت کادر درمانی در تشخیص افتراقی بیماری‏‌ها، بسیار تعیین کننده خواهد بود؛

8. امکان تولید میکروب‏‌های نوپدید یا انتشار عوامل بازپدید؛ میکروب‏‌های نوپدید به میکروارگانیسم‏‌هایی گفته می‌شود که در آزمایشگاه‌های بیوتکنولوژیک، از تغییر گونه‌های وحشی به‏ دست می‌آیند. با کمک مهندسی ژنتیک می‌توان باکتری یا ویروسی را تولید نمود که در حکم یک‌گونه یا زیرگونة جدید باشد. «ایدز»، «سارس»، «ابولا» و ... از این دسته‏‌اند. امّا میکروب‏‌های بازپدید به آن گروهی گفته می‌شود که ریشه‌کن شده یا تقریباً به طور کامل مهار شده‏‌اند؛ ولی توسط گروه‌هایی که به بانک‏‌های میکروبی جهان دسترسی دارند، دوباره منتشر می‌شوند؛ مثلاً «آبله» در جهان ریشه‌کن شده است؛ امّا با این حال چند کشور، از جمله ایالات متّحده هنوز مقداری از این ویروس را در بانک میکروبی خود نگهداری می‌کنند. نشت یا انتشار عمدی آن در جهانی که نزدیک به 40 سال است واکسن آبله را دریافت نکرده، فاجعه بار خواهد بود؛

9. موجب تخریت صنایع و تجهیزات نمی‏‌شوند.

پیچیدگی‌های برخورد با عوامل میکروبی

1. مقادیر اوّلیة عامل، اندک است و در نتیجه در لحظات اوّلیه، هجوم قابل ردیابی نیست؛ امّا در مدّت کوتاهی، اگر میکروب زنده باشد، تکثیر می‌شود و حوزة گسترده‌ای را خواهد پوشاند؛

2. آثارشان دیر ظاهر می‌شود. معمولاً بیماری یک دورة نهفته دارد که از لحظة آلوده شدن تا بروز علائم را شامل می‌گردد و همین موضوع، زمان تشخیص را به تأخیر انداخته و در عین حال، باعث انتشار بیماری خواهد شد. طبعاً هر چه زمان کمون (زمان نهفتگی ) بیماری بیشتر باشد، خطر بروز همه‏‌گیری بیشتر خواهد بود؛

3. مهار آن مشکل است. افراد آلوده به‏ صورت بیمار یا ناقل، بدون آنکه بتوان ایشان را تحت کنترل قرار داد، در منطقه جابه‏‌جا می‌شوند یا به عقب خط باز می‌گردند و با این کار، سبب گسترش شدید عامل می‌شوند؛

4. عموماً قابل انتقال و سرایت از یک فرد به فرد دیگر هستند؛

5. غیرقابل تشخیص با حواسّ پنجگانه هستند. یعنی رنگ و بو ندارند.

راه‌های انتشار عوامل بیولوژیک در یک حملة تروریسی

این عوامل از طریق جنگ‌افزارهای گوناگون منتشر می‌شوند؛ از جمله بسته‌های مراسلاتی، هواپیماهای سبک سمپاش یا بدون سرنشین مخزن‏دار، اشیا و وسایل مصرفی، بهداشتی و آرایشی، آفات نباتی، حشرات و جوندگان ناقل و تنقّلات، مانند شکلات‏‌ها.

اصولاً جاسوسان و عوامل خود فروختة داخلی می‌توانند با هر وسیله‌ای به انتشار میکروب‏‌ها یا فرآورده‌های کشندة آنها مبادرت نمایند. از این بین، مراسلات پستی، لوازم آرایشی، البسه‌های دست دوم، بسته‌بندی‏های صادراتی، سیگار و تنقّلات، گزینه‌های مورد توجّه هستند. می‌توان حجم معیّنی از اسپور باکتری‏ای، مانند «باسیلوس آنتراسیس» را در پاکت نامه‌ای ریخت و به مقصد هدف پست کرد یا در ترکیب موادّ سازندة شکلات‏‌ها و تنقّلات، موادّ مضر با تأثیر دراز مدّت را قرار داد یا به همراه علوفة دامی، حشرات ناقل بیماری‏‌های دام و طیور را به کشوری فرستاد تا صنایع آن کشور را فلج نمایند.

نشانه‌های یک تهاجم بیولوژیک

گفته شده است که امکان تشخیص سریع عوامل میکروبی، بسیار محدود و در صورت وجود نیز کار با آنها بسیار پیچیده و دقیق است؛ لذا مشاهدات کادر پزشکی و نیروهای بهداشتی، درمانی بسیار کمک کننده خواهد بود. نشانه‌های زیر می‌تواند دلیل بر یک تهاجم بیوتروریستی باشد:

1. ازدیاد حشرات به طور غیرعادی در یک منطقه، به‏ خصوص حشراتی که قبلاً در منطقه دیده نشده‏‌اند؛

2. وجود اجساد حیوانات مرده به‏ صورت غیرعادی در منطقه یا حیوانات غیربومی مرده و زنده در اطراف مراکز مسکونی و پادگانی؛

3. احساس تغییر طعم و مزة آب و موادّ غذایی؛

4. خشک شدن ناگهانی گیاهان؛

5. مردن احشام و دام‏‌ها در منطقه؛

6. بیمار شدن ناگهانی افراد؛

7. مشاهدة افراد مبتلا به بیماری با علائم مشترک و به تعداد زیاد.

مدیریت بحران و اصول مبارزه با بیوتروریسم

مدیران نظامی و انتظامی کشور، بایستی در قبال تهدیدات بیوتروریستی، به چهار پرسش اصلی پاسخ دهند: چه کسی، چه وقت، چطور و کجا اقدام به چنین حمله‌ای می‌کند؟ دانستن پاسخ این چهار پرسش، کادر دفاعی را پیشاپیش در برابر تهدیدات آماده می‌سازد و کمک می‌کند تا منافذ نفوذ بسته شوند. در اینجا، اصول پنجگانه‌ای را می‌توان برای چنین مبارزه‌ای تعریف نمود:

1. آگاهی: دانش و آگاهی از روند پدیدة بیوتروریسم، شناخت تهدیدات، منافذ خطر و کلّاً یافتن پاسخ چهار سؤال کلیدی فوق، گام نخست چنین مبارزه‌ای است؛

2. آمادگی: رسیدن به سطح مطلوبی از توانایی دفاعی با تمرینات و رزمایش‏‌ها، دست‏یابی به علوم جدید، دست‏یابی به فناوری نوین تشخیص و دفاع و درمان، تهیة لوازم و ملزومات چنین جنگ مخفی و ساکتی، دومین گام مبارزه و دفاع خواهد بود؛

3. مهارت: اعتماد به نفس، غلبه بر ترس و مهارت در هدایت بحران به سمت عادی‌سازی شرایط، سومین و مهم‏ترین گام چنین مبارزه‌ای است؛

4. شک: متولّیان دفاعی کشوری که همواره در پنهان و آشکار، مورد تهدیدات اجانب است، بایستی به هر پدیده‌ای، حتّی پدیده‌ای که در نگاه اوّل، طبیعی جلوه می‌کند با نگاه شک بنگرند. چنین نگاه شک آلودی باعث می‌شود بسیاری از منافذ ورود دشمن باز شناخته شود و اصول ایمنی هرچه بیشتر رعایت گردد. دیگر نباید از کنار هر اپیدمی کوچک و بزرگی، به سهولت گذشت؛

5. کتمان و رازداری: وقتی نخستین هدف دشمن از حملة تروریستی، ایجاد ترس در مردم عادی است، مهم‏ترین عمل کادر دفاعی آن خواهد بود که از انتشار خبر حمله و شایعه‌سازی دربارة آن خودداری نمایند؛ به‏ خصوص کادر درمانی که با مصدومان چنین حمله‌ای روبرو هستند؛ از انتشار خبر حمله، بیان تعداد مصدومان، نوع بیماری، بزرگ‏نمایی

واقعه نزد مردم عادی و بیان تشخیص‌ها و علائم بالینی و درمان‏‌ها در جراید ـ در بیشتر موارد، دشمن از طریق جراید نتایج حملة خود را ارزیابی می‌کند؛ به‌خصوص که خواسته باشد تأثیر سلاحی جدید را بر مردم بیازماید ـ جدّاً باید پرهیز نمود.

بیوتروریسم با اهداف اقتصادی

در این نوع از بیوتروریسم، هدف نابود کردن پایه‏‌های اقتصادی کشور یا منطقه‏‌ای می‏‌باشد. در بعضی از کشورهای در حال توسعه که غذای اصلی مردم را محصولات کشاورزی، نظیر برنج تشکیل می‏‌دهد، ممکن است با ایده‏‌های تروریستی، به آسیب بیولوژیک غلّات و از بین بردن آنها بپردازند و مسبّب قحطی، سوءتغذیه، کاهش ایمنی و عفونت‏‌های مکرّر گردند. در کشوری، مانند ایران، مزارع گندم و برنج، به عنوان اساس تغذیة مردم می‏‌تواند مورد حملات بیوتروریستی قرار گیرد. بیماری تب برفکی در جمعیت حسّاس کشوری که این بیماری را ندارد، سبب ضربة سنگین اقتصادی می‌شود؛ چنان‏که در سال‏‌های 2000 الی 2007م. انگلستان مورد حمله قرار گرفت و میلیاردها دلار خسارت مالی دید. در این سال‏‌ها، «انگلستان» برای جلوگیری از انتشار بیماری، مجبور شد بیش از یک میلیون رأس گاو را معدوم نماید.

سرویس‏‌های اطّلاعاتی غرب، متّهم اصلی بیوتروریسم

به‌رغم اینکه کشورهای غربی، به ویژه آمریکا، از هر استدلالی برای اتّهام‌زنی به گروه‏‌های به اصطلاح تندرو استفاده می‏‌کنند، امّا یکی از جالب‏ترین نکات این است که بزرگ‏ترین استفاده کنندگان از موادّ شیمیایی میکروارگانیسم‏‌ها و تروریسم بیولوژیکی علیه جان انسان‏‌ها، سازمان‏‌های اطّلاعاتی کشورهای قدرتمند غربی و رژیم صهیونیستی هستند که از این راه، برای حذف بی سر وصدا و بدون ردّپای رقبا و مخالفانشان بهره می‏‌برند.

مرگ مرموز مامور سابق ک.گ.ب. در لندن

مرگ الکساندر لیتویننکو (Alexander Litvinenko) جاسوس سابق «ادارة امنیّت فدرال روسیه» در انگلیس، در سال 2007 م. یکی از پر سروصداترین جریان‌های خبری به شمار می‌رود. الکساندر والتروویچ لیتویننکو، جاسوس سابق ادارة امنیّت روسیه بود که پس از 23 روز جدال با مسمومیّتی که ناشی از «پلوتونیوم210» گزارش شد، در گذشت. از آنجا که لیتویننکو جاسوس سابق روسیه، از منتقدان صریح دولت روسیه بود، رسانه‏‌های غربی انگشت اتّهام را به سوی مقامات روسی نشانه گرفتند؛ گرچه دولت روسیه هیچ‏گاه این موضوع را نپذیرفت و به شدّت آن‏ را رد کرد.

به گزارش «آسوشیتدپرس»، تیم پزشکی الکساندر در توجیه علّت وخامت اوضاع جسمانی وی اعلام کردند که لیتویننکوی 43 ساله با حملة قلبی روبه‌رو شده و پلیس «لندن» نیز اعلام کرد علّت مرگ لیتویننکو نامعلوم است. بر اساس این گزارش، این جاسوس سابق شوروی اعلام کرده بود که در تاریخ اوّل نوامبر، حین انجام تحقیقات در خصوص مرگ آنا پولیتکوفسکایا روزنامه‌نگار فقید روس و از دیگر منتقدان «کرملین» مسموم شده است. به گفتة وی پس از این اتّفاق، موهای سر و بدنش به تدریج شروع به ریختن کرد، گلویش متورّم و سیستم اعصاب و روانش به شدّت آسیب دید. وی همچنین در گفت‏‌وگو با «مجلّة تایمز» گفت که کرملین مستقیماً در مسمومیتش دست داشته است. پس از این حادثه، سرویس اطّلاعات خارجی روسیه (SVR) طیّ بیانیّه‌ای، هرگونه دست داشتن در مرگ مخالفانش را رد کرد.

شکست‌های پی در پی سی. آی. ای. در ترور کاسترو

«کوبا» یکی از کشورهای قارّة آمریکاست که به علّت نوع دیدگاه سیاسی

و نزدیکی جغرافیایی با آمریکا و به ویژه روابط نزدیک با شوروی در دوران جنگ سرد، جایگاه ویژه‏ای پیدا کرد. ایالات متّحدة آمریکا نیز تمام تلاش خود را برای ساقط کردن دولت مستقلّ این کشور و ترور یا سرنگونی رهبران ضدّآمریکایی کوبا به کار برد تا جایی که این تقابل و ایستادگی در برابر زورگویی‏‌های آمریکا در دهة 1960م. جهان را تا مرز یک جنگ هسته‏‌ای و تقابل دو قطب شرق و غرب، یعنی آمریکا و شوروی پیش برد. یکی از عمده‏‌ترین دلایل تقابل دو کشور کوبا و آمریکا را باید در رویکرد منحصر به فرد و استعمارستیز فیدل کاسترو، بنیان‏گذار انقلاب کوبا جست‏وجو کرد. فیدل کاسترو متولّد سال 1926م. بوده و در سال 2008م. رسماً خود را بازنشسته کرد و از نظر طول مدّت زمامداری، دارای جایگاه سوم در بین رهبران و مقامات کشورهای جهان است. مدّتی قبل، اخباری جالب منتشر شد که در آن عنوان شد: فیدل کاسترو تاکنون 638 بار مورد حملة تروریستی قرار گرفته و از آن، جان سالم به در برده است که البتّه عمدة آنها به وسیلة سرویس اطّلاعاتی آمریکا برنامه‌ریزی شده‌اند. در میان روش‏‌های اتّخاذ شده برای ترور کاسترو؛ سمّی کردن سیگار، اعطای سیگار و هدایای قابل انفجار، آلوده کردن لباس‏‌های شنا و جاسازی موادّ منفجره در کفش و توپ بیس بال و انداختن قرص بوتولینوم در نوشیدنی وی ... دیده می‌شود.

«رویترز» نوشت: حتّی در یکی از این اقدامات تروریستی، تلاش شد تا با استفاده از یک پودر سمّی، ریش‏‌های بلند کاسترو را آلوده کنند تا با ریزش ریش‏‌های وی، از مجبوبیت کاسترو در کوبا و دیگر کشورهای جهان کاسته شود. سایت خبری رسمی کوبا، «آنسا» نیز گزارش داد که رهبر انقلابی 85 سالة کوبا در زندگی سیاسی خود، یعنی از سال 1959 م. تا سال 2006 م. در مجموع از 638 سوءقصد جان سالم به در برده است و به نقل از روزنامة «دیلی تلگراف»، بخشی از این اقدامات تروریستی در قالب یک سریال هشت قسمتی با عنوان «او که باید زندگی کند»-He Who Must Live- ساخته شده است.

موساد، ترورهای بیولوژیک و مرگ‏‌های آرام رهبران فلسطینی

منابع خبری اعتقاد دارند که استفاده از سموم مرگ‌آور و خطرناک که با تأثیر منفی بر روی ارگان‌های مختلف بدن که مرگی تدریجی و بی‌سر وصدا را به همراه دارد، در موساد و شبکه‌های اطّلاعاتی و امنیّتی رژیم صهیونیستی رواج دارد. مرگ مشکوک ودیع حدّاد، بنیان‏گذار جنبش ملّی‌گرایان عرب و از مهم‏ترین مبارزان فلسطینی در دهه‌های 70 و 80 م.، خالد مشعل از فرماندهان حماس و رئیس دفتر سیاسی این حزب که ناکام ماند و محمود المبحوح از رهبران حماس، از جمله افرادی هستند که گفته می‌شود همگی قربانی ترورهای خاموش سازمان‌های اطّلاعاتی رژیم صهیونیستی شده‌اند. یاسر عرفات، رهبر جنبش آزادی‌بخش فلسطین نیز ازجمله کسانی است که گمان می‌رود موساد در ماجرای مرگ وی نقش داشته است.

منبع: سايت وزارت اطّلاعات