فرزند با ایمان من (1): بازنگری در تربیت دینی

عبّاس پسندیده

تربیت به سبک امامان

جعفر بن محمّد صادق(ع) در جواني به شدّت عبادت مي‌‌کردند. روزي پدرشان ايشان را در حال طواف ديدند كه از عبادت، به شدّت عرق كرده‌اند. لذا رو به وي نموده و مي‌‌فرمايند:

«يَا بُنَيَّ دُونَ مَا أَرَاكَ تَصْنَعُ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا أَحَبَّ عَبْداً رَضِيَ عَنْهُ بِالْيَسِيرر؛

فرزندم! كمتر از آنچه مي‌بينم، عبادت كن. اگر خداوند متعال بنده‌‌اي را دوست داشته باشد، به عبادت اندك او نيز خشنود مي‌‌شود.»

سپس چنين ادامه مي‌‌دهند: «بردباري بر مشكلات از گنج‌‌هاي ايمان است!»1

امام علي(ع) نيز به فرزندشان امام حسين(ع) همين توصيه اعتدال را دارند.2 امام حسين و امام صادق(ع) هر دو امامان بعدي خواهند بود و تربيت كنندگان آنان نيز خود امام هستند. امامي كه مي‌‌خواهد امام بعدي را تربيت كند، فقط به مناسك توجّه نمي‌‌كند، بلكه به اعتدال در عبادت و برخورداري از ديگر عناصر دين (مانند صبر) دعوت مي‌كند. امام علي(ع) تربيت شدة رسول خدا(ص) است. جالب اينكه رسول خدا(ص) نيز امام علي(ع) را به رفق در عبادت فرامي‌خواند.3 اینکه حضرات معصومان(ع) تربيت شدگان خود را از افراط در عبادت نهي كرده و آنان را، كه امام پس از خودشان مي‌باشند - به اعتدال در عبادت فرامي‌خوانند، مهم است؛ امّا مهم‌تر از آن، اين است كه صبر و بردباري را از كنزهاي ايمان مي‌ دانند! اگر از بردباري به عنوان كاري مهم و نه ديني ياد مي‌کردند، باز هم چندان مهم نمي‌بود. مهم اين است كه بين بردباري و ايمان، پيوند برقرار كرده‌اند! اين، فضاي جديدي را در تعريف تربيت ديني و قلمرو آن باز مي‌كند و پرسش مهمّي را مطرح مي‌‌كند كه اساساً تربيت ديني چيست؟

معنای تربیت دینی

به راستي تربيت ديني چيست؟ و فرزند با ايمان كيست؟ پرسشي ساده، امّا پاسخي دشوار دارد. واقعيّت اين است كه آنچه بيش و پيش از هر چيزي اهمّيت دارد، معناي تربيت ديني است. از گلوگاه‌هاي اساسي تربيت ديني، داشتن تعريف دقيق از آن است. ما بيش از آنكه به مغز تربيت ديني بپردازيم، به پوستة آن پرداخته و فقط شعار داده‌ايم. تا ندانيم ماهيت تربيت ديني چيست و شاخص‌هاي فرزند با ايمان كدام است، چگونه مي‌توانيم موقعيت فعلي خود را ارزيابي و براي آينده برنامه‌ريزي كنيم و درجة ايمان و ديانت فرزندان و موفّقيت متربّیان را اندازه‌گيري كنيم؟ فقدان تعريف مشخّص، از عوامل ناكامي در تربيت ديني است.

رویکردها

دربارة تربيت ديني، دو رويكرد وجود دارد: رويكرد مناسكي و رويكرد معرفتي، اخلاقي. در رويكرد نخست، تربيت ديني يعني انتقال مناسك

دين به فرزند. در اين رويكرد، فرزند با ايمان يعني کسی كه نماز مي‌خواند، روزه مي‌گيرد، در نماز جمعه و جماعت حضور مي‌يابد، در مراسم عزاداري شركت مي‌كند، به مجلس دعا و قرآن اهمّيت مي‌دهد، به سخنراني‌هاي مذهبي گوش مي‌دهد، ظاهر مناسبي دارد، تسبيح و انگشتر عقيق در دست و ذكر و دعا بر لب دارد، يقة پيراهن خود را مي‌بندد يا دست كم آن را باز نمي‌كند، سر به زير دارد، به نامحرم نگاه نمي‌كند، پوشش و حجاب مناسب دارد و... در ديني بودن اين امور ترديدي نيست؛ همة اين امور جزو تربيت ديني به شمار مي‌روند؛ امّا سؤال اين است كه آيا مي‌توان اين امور را محور اساسي تربيت ديني قرار داد؟ واقعیت این است که (همة اینها تربیت دینی هستند؛ امّا همة تربیت دینی نیستند.) سخن بر سر جايگاه اين امور در جورچين تربيت ديني است.

و امّا در رويكرد دوم، تربيت ديني يعني شكل‌دهي معرفت و اخلاق فرزند. در اين رويكرد، فرزند با ايمان كسي است كه از پايه‌هاي معرفتي و اخلاقي مناسبي برخوردار باشد. در اين رويكرد، مناسك و ظواهر دين معيار و اصل قرار نمي‌گيرد، بلكه بر بنيان‌هاي معرفتي واخلاقي تكيه مي‌شود. جالب اینکه معرفت و اخلاق، پايه‌هاي شكل‌گيري رفتارند و رفتار هر دانش‌آموز، متأثّر از شناخت و اخلاق اوست. «قرآن كريم» مي‌ فرمايد:

«قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى‏ شاكِلَتِه‏؛4

بگو، هر كس بر اساس شاكلة دروني‌اش عمل مي‌كند.»

معرفت و اخلاق صحيح، رفتار صحيح را به وجود مي‌آورد و معرفت و اخلاق نادرست، رفتار نادرست را. بنابراين، موفّقيت تربيت مناسكي نيز در گرو تربيت معرفتي، اخلاقي است. اگر رفتارهاي ديني بر پاية معرفت و اخلاق صحيح شكل نگيرد، پايدار نخواهد بود. به تعبير آيت الله جوادي:

ايماني كه با عصاي موسي بيايد، با گوسالة سامري مي‌رود!

به همين جهت است كه در منابع اسلامي، بر بنيان‌هاي معرفتي و اخلاقي، بيش از مناسك و رفتارها تأكيد شده است. در روايات تأكيد شده است كه به كثرت نماز، روزه، حجّ، مناجات‌هاي شبانه و مانند آن نگاه نكنيد؛ زیرا ممکن است عادت فرد شده باشد؛ به گونه‌اي كه اگر آنها را ترك كند، دچار اضطراب گردد. سپس تأكيد مي‌کنند كه به صداقت و امانتداري فرد توجّه كنيد.5 در اين احاديث، بر دو مؤلّفه تأكيد شده است. در بحث عبادت شديد امام صادق(ع) و جرياني كه با پدرشان داشتند نيز بر مؤلّفة بردباري تأكيد شده بود.

اكنون بحث در شمردن مؤلّفه‌هاي تربيت ديني نيست، به خواست خداوند در آينده به آن خواهيم پرداخت. آنچه اينجا مطرح است گشودن اين فضا است كه تربيت ديني منحصر در مناسك نيست؛ بلكه بنيان آن معرفت و اخلاق است. بنابراين بايد در تلقّي خود از تربيت ديني تجديدنظر كنيم و آن را بر اساس منطق قرآن و حديث، تنظيم نماييم. بیایید قدری بیندیشیم که ما بیشتر بر مناسک تأکید کرده ایم، یا فضایل و مکارم؟!

مناسبات تربیت دینی و تربیت برای زندگی

برخی تصوّر می‌کنند تربیت یا باید برای دین باشد یا برای زندگی. در این تصوّر، تربیت دینی ارتباطی با زندگی افراد ندارد و تنها به بُعد آخرتی انسان می پردازد و تربیت برای زندگی به دنیای انسان می‌‌پردازد و ارتباطی با آخرت فرد ندارد. هر کدام از این دو تصوّر نیز طرفدارانی دارد. برخی می‌‌پندارند بعد معنوی و آخرتی انسان مهم است و لذا باید تربیت دینی به معنی خاص و محدود آن را محور قرار داد و برخی که به موفّقیت زندگی دنیا می‌اندیشند، معتقدند تربیت برای زندگی را باید محور قرار داد. سخن گروه اوّل این است که اگر به تربیت برای زندگی بپردازیم، آخرت فرزندمان تباه می‌شود و سخن گروه دوم این است که اگر به تربیت دینی بپردازیم، پس زندگی او چه می‌شود؟

شاید این گروه دوم، همان کسانی باشند که رسول خدا(ص) دربارة آنها فرمود:

«وَيلٌ لِأَولادِ آخِرِ الزَّمانِ مِن آبائِهِم. فَقيلَ: يا رَسولَ اللَّهِ، مِن آبائِهِمُ‏ المُشرِكينَ‏؟ فَقالَ: لا، مِن آبائِهِمُ المُؤمِنينَ؛ لا يُعَلِّمونَهُم شَيئاً مِنَ الفَرائِضِ، و إذا تَعلَّموا أولادُهُم مَنَعوهُم، و رَضوا عَنهُم بِعَرَضٍ يَسيرٍ مِنَ الدُّنيا، فَأنا مِنهُم بَرِيٌ، و هُم مِنِّي بُرآءٌ؛6

وای بر كودكان آخرالزّمان از دست پدرانشان! گفته شد: ای پيامبر خدا! از پدران مشركشان؟ فرمود: نه. از پدران مؤمنشان كه چيزی از واجبات را به آنان نمی‌آموزند و چون فرزندانشان، خود بياموزند، آنان را باز می‏دارند و نسبت به آنان از [داشتن‏] چيز اندكی از دنيا راضی می‏شوند. من، از آنان بيزارم و آنان از من بيزارند.»

پیش از اینکه به داوری دربارة این دو بپردازیم، اجازه بدهید خاطره‌ای را عرض کنم. حدود سه سال پیش در مراسم دعای ندبة ماهیانه یکی از شخصیّت‌های علمی، دانشگاهی کشور (که الآن شخصیّت سیاسی هم شده است) به عنوان سخنران شرکت می‌کردم. عنوان بحث من عوامل موفّقیت زندگی در اسلام (قرآن و حدیث) بود. دورة اوّل آنکه تمام شد، پس از وقفة ماه مبارک رمضان یا تعطیلات عید، دوباره به مراسم دعوت شدم. این بار صاحب بیت درخواست کرد که بیشتر دربارة مسائل اخلاقی سخن بگویم. من به ایشان گفتم در سری قبل، من چیزی جز اخلاق نگفتم و ایشان تعجّب کرد. من آنجا از صبر، زهد، توکّل، حجّ و... صحبت کرده بودم؛ امّا در قالب نقش و کارکرد آنها در موفّقیت زندگی.

اجازه بدهید به آن تقابل برگردیم. در این‌باره باید ببینیم اساساً تقابل تصوّر شده میان این تربیت دینی و تربیت برای زندگی، صحیح است یا نه؟ آیا این یک تناقض واقعی است یا یک پارادوکس و تناقض‌نما است؟ واقعیت این است که میان این دو، تضاد و تقابلی وجود ندارد. ابعاد مختلف تربیت دینی، عواملی برای موفّقیت در زندگی به شمار می‌روند. اساساً دستورات دینی سبکی از زندگی را ارائه می‌کنند که هم دنیا و هم آخرت فرد را آباد و اصلاح می‌کند. اصلاح آخرت و زندگی جاویدان انسان از رهگذر اصلاح دنیا تأمین می ‌شود. در آینده خواهید دید که به طور مشخّص هر کدام از مؤلّفه‌های تربیت دینی چه نقشی در زندگی دارد، آنچه اینجا به طور کلّی مهم است اینکه همة فضائل اخلاقی و باورهای اعتقادی و رفتارهای عبادی در پیچ و خم زندگی دنیا معنا می‌یابند و کارایی پیدا می‌کنند. بنابراین تربیت دینی تضادّی با موفّقیت در زندگی ندارد؛ بلکه تنها راه و بهترین عامل تأمین موفّقیت زندگی است. دین، از آنجا که از منبع اطمینان بخش وحی سرچشمه می‌گیرد، بهترین راه موفّقیت انسان است. از این رو می‌توان گفت که موفّقیت فرزندان جز از راه تربیت دینی تأمین

نمی‌گردد و تربیت دینی رهاوردی، جز موفّقیت آنان ندارد.

اجازه دهید برای روشن‌تر شدن بحث، به نتایج یکی از بررسی‌های علمی و اسلامی اشاره کنم. در تیرماه سال 1387 همایش اسلام و آسیب‌های اجتماعی به همّت سازمان بهزیستی کشور برگزار گردید. پژوهش بخش اسلامی این همایش بر عهدة «پژوهشکدة علوم حدیث» بود که اینجانب نیز به جهت مسئولیّتم، مستقیماً در همة موضوعات همایش درگیر بودم. همایش نه آسیب اجتماعی را محور بررسی قرار داده بود که عبارت بودند از:

1. اعتیاد؛

2. خودکشی؛

3. فرار از خانه؛

4. کودکان خیابانی؛

5. کودک آزاری؛

6. دختران و زنان آسیب دیده و در معرض آسیب؛

7. همسرآزاری؛

8. طلاق؛

9. آسیب‌های نو پدید(مثل اینترنت، ماهواره و...). به راستی چرا خشونت خانوادگی زیاد شده است؟ چرا زن و شوهرهای جوان با اندک مشکلی، راه دادگاه طلاق را در پیش می‌گیرند؟ چرا خشونت‌های خیابانی افزایش یافته است؟ چرا عفّت کاهش و بی‌بند و باری جنسی افزایش یافته است؟ چرا جوانان به اعتیاد روی می‌آورند؟ و...

نتایج بررسی‌ های اسلامی نشان داد که این نه موضوع به چند محور کلّی در مطالعات اسلامی برمی‌گردند که عبارتند از: سبک فرزندپروزی، سبک ازدواج و زندگی زناشویی و سبک تربیت جنسی و در نهایت، همة اینها به سبک زندگی دینی بازمی‌گردد. آنچه به موضوع بحث ما مربوط می‌شود، سبک فرزند پروری و رابطة آن با آسیب‌های اجتماعی است. نابردباری در برابر مشکلات و ناتوانی در تحمّل و یافتن راه حلّ مناسب برای آنها، از عللی است که می‌تواند فرزند را به اعتیاد، خودکشی یا فرار از خانه بکشاند. فرزندی که توانمندی تحمّل و حلّ مشکلات را نداشته باشد، برای فرار از وضعیت موجود یا به سمت اعتیاد می‌رود تا وی را از هشیاری و درک سختی‌های زندگی رها کند یا دست به خودکشی می‌زند تا به رنج خود پایان دهد یا با کوچک‌ترین مشکلی از خانه فرار می‌کند و همین امور می‌تواند زمینة آسیب‌های جنسی و بزهکاری‌های دیگر را فراهم سازد.

طبق نظریّة مرتون، لذّت‌گرایی و تأکید بیش از اندازه بر دستاورد و دارندگی (Achievement) از علل گرایش به اعتیاد است؛ زیرا این افراد هنگام دست نیافتن به هدف، برای تسکین خود به سمت موادّ مخدّر روی می‌آورند.7 همین امر ممکن است به خودکشی منجر شود یا فرد برای یافتن زندگی بهتر از خانه فرار کند که می‌تواند زمینه فسادهای بعدی را فراهم کند. فقدان توان بازداری و خویشتنداری (یا همان تقوا)، مقاومت افراد را در برابر محرّک‌های جنسی کاهش می‌دهد و موجبات آلودگی‌های جنسی را فراهم می‌کند. این امر می‌تواند در دنیای واقعی یا مجازی رخ دهد و ... .

من ریشة اصلی (یا یکی از اساسی‌ترین عوامل) بی‌عفّتی، بدحجابی، اعتیاد و اموری از این دست را خطا در تربیت فرزند می‌دانم. اینها در اساس یک مشکل تربیتی‌اند، نه جنسی (از هر دو نوع آن).

همان‌گونه که می‌بینید فقدان مؤلّفه‌های دینی و وجود عناصر غیردینی در شخصیّت افراد، موجب بروز ناکامی در زندگی و همچنین آسیب‌های اجتماعی می‌گردد. لذّت‌گرایی افراطی و فقدان توان صبر در برابر مشکلات، وجود حرص و فقدان عنصر قناعت، نارضایتی و زیاده‌خواهی، فقدان تقوا و توان خویشتنداری و اموری از این دست، همگی از عناصر غیر دینی هستند که علّت بروز این نابهنجاری‌ها می‌باشند و موجبات ناکامی و شکست را در زندگی فرزندان به وجود می‌آورند. در حقیقت، بیشتر آسیب‌های اجتماعی به آسیب‌های فردی بر می‌گردد که آن هم به خاطر آسیب‌های اخلاقی و اعتقادی و رفتاری است. در طرف مقابل، تربیت فرزند با مؤلّفه‌های صبر، قناعت، شکر، رضامندی، تقوا و اموری از این دست، می‌تواند فرزندان را در برابر واقعیت‌ها و آسیب‌ها واکسینه کرده و مصونیت بخشد و در نتیجه، کامیابی و بهروزی را برای آنان به ارمغان آورد.

این، اکنون تنها سخن دین نیست، بشر غربی نیز با آزمون و خطا به همین نتیجه رسیده است. ملیکه بوربا کتابی در باب تربیت فرزند دارد به نام «پرورش هوش اخلاقی» که در سال 2001م. چاپ و سال 1390م. توسط انتشارات رشد ترجمه و در «ایران» به چاپ رسیده است. وی در این کتاب، از اموری مانند: همدلی(دل رحمی)، وجدان، خویشتنداری(تقوا و صبر)، احترام، مهربانی(محبّت)، بردباری(حلم و کظم غیظ) و انصاف، به عنوان هفت فضیلت اساسی یاد می‌کند که برای درست رفتار کردن، به فرزندان باید آموخت.

بنابراین، تربیت دینی منافاتی با تربیت برای زندگی ندارد؛ بلکه راه موفّقیت در زندگی، تربیت دینی است. رویگردانی از تربیت دینی، رابطة مستقیمی با ناکامی دارد و رویکرد به تربیت دینی، رابطة مستقیم و تنگاتنگ با کامیابی و بهروزی افراد در زندگی فرزندان دارد. نکتة مهم این است كه بايد نگاه به تربيت ديني را تغيير داد و از تربيت مناسكي به يك تربيت جامع‌نگر، روي آورد كه شامل مؤلّفه‌هاي مختلف دينداري (در حوزة اعتقاد، اخلاق و مناسك) گردد. چنين تربيتي، موجبات موفّقيت فرزندان در زندگي آينده را به وجود مي‌آورد.

اینکه مؤلّفه‌ها و ابعاد تربیت دینی چیست، مسئله‌‌ای است که ان شاء الله در شمارة آینده به آن می‌پردازیم.

ادامه دارد ...

پی‌نوشت‌ها: