ارتباط مؤثّر با فرزند... چرا نه؟؟!!

سهیلا صلاحی اصفهانی

ارتباط مؤثّر رابطة کلامی و غیرکلامی بین دو یا چند نفر است که طیّ آن افراد می‌توانند عقاید، خواسته‌ها، نیاز‌ها و هیجانات خود را بیان نموده و به نوعی احساس رضایت دست یابند.

همة آنان که طعم شیرین پدر یا مادر بودن را چشیده‌اند، خواسته و نا خواسته به دنبال آنند که بتوانند با فرزندان خود ارتباطی مؤثّر برقرار کنند. ارتباطی که در آن، ضمن حفظ جایگاه و نقش خود، صمیمیت و رفاقت نیز حاکم باشد و از بودن با یکدیگر لذّت و سرور نصیبشان گردد.

در این نوشته به برخی از عواملی که می‌تواند مانع برقراری چنین ارتباطی شود و فاصله میان والدین و فرزندان را بیشتر می‌کند، اشاره می‌شود. باشد که با پرهیز از این علل، گامی مؤثّر در جهت تربیت فرزندان دلبندمان برداریم.

1. قضاوت کردن: شاید داستان کوتاه دختر بچّه و سیب‌هایش را خوانده باشید، دختر کوچک دوتا سیب در دست داشت. دراین موقع، مادرش وارد اتاق شد و چشمش به دو دست او افتاد. گفت: یکی از سیب‌هایت را به من می‌دهی؟ دخترک نگاهی خیره به مادرش انداخت و نگاهی به سیب‌هایی که دستش بود. اندکی اندیشید. سپس یک گاز بر این سیب زد و گازی بر سیب دیگر. لبخند روی لبان مادرش خشک شد. چهره‌اش نشان می‌داد که چقدر از دختر ناامید شده است. امّا دخترک لحظه‌ای بعد یکی از سیب‌های گاز زده را به طرف مادر گرفت و گفت: بیا مامان این سیب شیرین‌تر است. مادر ماتش برد ... چه اندیشه‌ای به ذهنش آمده بود و دخترک در چه اندیشه‌ای بود!!!

چه خوب است از قضاوت کردن و به ویژه قضاوت عجولانه داشتن در مورد فرزندانمان پرهیز کنیم و به آنان فرصتی برای توضیح رفتارشان بدهیم.

خداوند در «سورة حجرات، آیة 12» قضاوت بر اساس ظنّ و گمان را ممنوع کرده و چنین می‌فرماید:

«یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا ...؛

ای اهل ایمان! از بسیاری پندارها در حقّ یکدیگر اجتناب کنید که برخی ظنّ و پندارها گناه است و هرگز تجسّس نکنید ... .»

ناگفته نماند که در آموزه‌های دینی از «قضاوت» به عنوان امری بسیار حسّاس و مهم یاد شده است و شرایط خاصّی دارد.

پيامبر خدا(ص) فرمودند:

«هر كه به داوری كردن ميان مسلمانان مبتلا شود، بايد در نگاه‌ها و اشاره كردن‌ها و جای نشستن و نحوة نشستن خود نسبت به آنها به يكسان رفتار كند.»1

امام علی(ع) فرمودند:

«در مجلس قضاوت با كسی در گوشی صحبت مكن و اگر عصبانی شدی، برخيز و در حال خشم هرگز داوری مكن.»2

امام صادق(ع) فرمودند:

«از داوری كردن بپرهيزيد؛ زيرا (منصب) داوری در حقيقت از آنِ

امامی است كه در قضاوت دانا باشد و در ميان مسلمانان به عدالت حكم كند؛ از آنِ پيغمبر يا وصیّ پيغمبر.»3

امام صادق(ع) فرمودند:

«زمـانـی كـه قـائم آل‌محمّد(ع)، قـيام كند، به حكم داوود ميان مردم داوری می‏كند و نيازی به بيّنه (شهود و مدرك) ندارد. خداوند متعال اين حكم را به او الهام می‏كند و او به علمش قضاوت می‏كند.»4

چه خوب است عادت کنیم قبل از اینکه دربارة راه رفتن کسی قضاوت کنیم، کمی با کفش‌های او راه برویم ...

2. اندرز دادن: اگرچه فرزندان در هر سن و سالی نیاز به اندرز و نصیحت‌های والدین دارند، امّا در برخی موارد همین نصیحت گویی‌ها می‌تواند به کم رنگ شدن ارتباط آنها با یکدیگر بینجامد. به یاد داشته باشیم که:

امام علی(ع) فرمودند:

«نصيحت كردن در حضور ديگران، خُرد كردن شخصيّت است.»5

امام حسن عسکری(ع) نیز فرمودند:

«هر كس برادر (دينی) خود را پنهانی نصيحت كند، او را آراسته و اگر آشكارا نصيحتش نمايد ارزش او را كاسته است.»6

امام سجّاد(ع) دربارة حقوق متقابل نصیحت کننده و نصیحت شونده فرموده‌اند:

«حقّ نصيحت خواه اين است كه به راه صحيحی كه می‌دانی می‌پذيرد، راهنمایي‌اش كنی و سخن در حدّ درك و فهم و عقلش بگويی كه هر عقلی ظرفيت مخصوص خود را دارد و روش تو بايد همراه با مهربانی و رحمت باشد.»7

«حقّ نصيحت كننده اين است كه نسبت به او فروتنی كنی، دل را برای فهم نصيحتش آماده نمايی و به سخنانش گوش دهی و اگر گفتارش درست بود، خدا را شكر گويی و بپذيری و حق شناسی كنی ... .»8

پیامبر اکرم(ص) چه زیبا فرمودند:

«هرگاه خداوند خير بنده‌ای را بخواهد، واعظی از درون او برايش قرار می‌دهد كه او را به كار نيك وادارد و از كار بد باز دارد.»9

دکتر عبدالعظیم کریمی در کتاب «تربیت چه چیز نیست»، به نکتة ظریفی اشاره می‌کند و می‌نویسد:

متداول‌ترین و رایج‌ترین تصوّر اشتباه‌آمیز معلّمان و مربّیان و اولیای خانواده در تربیت این است که انتظار داشته باشند هر آنچه را که به کودکان می‌گویند، قلباً بپذیرند؛ درحالی‌که گفتن، تربیت کردن نیست. اظهار کردن واقعیت‌هایی که در ذهن وجود دارد یک انگیزه طبیعی است که شخص بزرگسال را وادار می‌کند تا بخواهد دیگران هم از این واقعیت‌ها آگاه شوند؛ امّا این آگاهی که در سطح شناختی، آن هم در مرحلة ناپایدار دانستن متوقّف می‌شود و نمی‌تواند تأثیر تربیتی به خود بگیرد؛ درست همانگونه که نوازش کردن کودک تب او را درمان نمی‌کند، گفتن واقعیت‌ها به او نیز نه جهل او را درمان می‌کند و نه مشکلات شخصیّتی و رفتاری‌اش را.

3. تحقیر و تمسخر کردن: تحقیر، تمسخر و سرزنش‌های پی در پی

سبب می‌شود که فرزند احساس حقارت کرده و اعتماد به نفس خود را از دست بدهد. بنابراین در تصمیم‌گیری‌ها و انتخاب‌هایش استوار نخواهد بود و مسئولیت هیچ کاری را نمی‌پذیرد. به خاطر داشته باشیم که سرزنش كردن، خجالت دادن و تحقير كردن نا امني رواني و در هم پاشیدگی عاطفي را نیز به دنبال خواهد داشت.

از سوی دیگر، ترس از شكست، تمسخر و تحقیر و منفی‌نگری در‌بارة خود، موانع اساسی در راه خلاّقیت هستند و البتّه وظیفة والدین از بین بردن این موانع است تا خلّاقیت در بچّه‌ها شکوفا گردد.

در احادیث و روایات معصومان(ع) نیز به ضرورت پرهیز از تمسخر و سرزنش اشاره شده است.

امام علی(ع) فرمودند:

«زیاده روی در ملامت و سرزنش، آتش لجاجت را شعله‌ور می‌کند.»10

همچنین فرمودند:

«چه بسا کسی که مورد ملامت و توبیخ واقع می‌شود با آنکه گناهی ندارد.»11

و:

«از مردم عیب جویی نکنید و برای هر لغزش، مورد ملامتشان قرار ندهید و به هر گناهی کیفرشان ننمایید.»12

حضرت صادق(ع) به عبدالله‌بن جندب فرمودند:

«با کسانی‌که از تو بالاترند، ستیزه مکن و کسانی را که از تو پایین‌ترند، مورد استهزا و تمسخر قرار مده.»13

اگرچه مصداق احادیث عام است، امّا تردیدی نیست که در خصوص خردسالان اهمّیت موضوع با قوّت باقیست.

روانشناسان بر این باورند که کودکان در سنین مختلف، نیازمند توجّه و احترام هستند. از این‌رو، والدین باید با دقّت، این خواستة آنها را پاسخ‌گو باشند. روح ظریف و حساس کودک، با کوچک ترین حرکت نادرست، ناراحت و پژمرده می‌شود. پس باید از هرگونه تحقیر و تمسخر کودک و به زبان آوردن عیب‌ها و خطاهای او، به ویژه در مهمانی‌ها و دیدارهای خانوادگی پرهیز کرد و با شیوه‌ای خردمندانه، به تأیید ویژگی‌های مثبت وی و تشویق او پرداخت. برخی از والدین، به غلط می‌پندارند پدر و مادر، حقّ هرگونه اعمال نظر سلطه‌جویانه بر فرزندان خود را دارند و هرگونه که بخواهند، می‌توانند با آنها رفتار کنند، که صد البتّه گمانی بی‌جاست!

پی‌نوشت‌ها: