بشر و شوق سوزان ظهور

علی اقلیدنژاد

اشاره

شوق سرزدن پگاه ظهور و حضور منجي، قرن هاست كه بشريت را بي‌قرار ساخته است. توده‌هاي موّاج هركدام به فراخور حال و مجال دين يا مكتب خويش، سر اين سودا دارند و همگي در اين عشق سوزان به گرد شمع ظهور، پروانه‌وار مي‌چرخند. به راستي چه كسي است كه در برابر دنيايي از عدالت، رهيدگي از بند اسارت‌هاي جسم و جنس و طعم شيرين معنويت از خود بي‌قرار نگردد و در اشتياق آن و برآمدن آن روزگاران، خوش نسوزد.

درد بشر امروز در پس لبخندهاي ساختگي، بهشت ‌هاليودي و بين چرخ‌دنده‌هاي سنگين و خردكنندة فناوری‌هاي گوناگون، سخت بي‌درمان گشته است و به دنبال نوشدارويي ابدي مي‌گردد. دارويي كه بتواند زندگاني او را رنگ و جلايي ديگر بخشد و مفهومي اميدواركننده به آن بدهد. از اين رو، «انتظار» واكنشي است در برابر اين آرزوي هميشگي انسان‌ها. بنابراين در نوشتار حاضر، تلاش شده تا نمايي كوتاه از اين انتظار سوزان را در ديگر اديان به نظاره بنشينيم؛ انتظاري كه فارغ از برخي اختلافات، همگان در آن مشتركند.

آيين هندوئيسم

پيروان آيين هندو در اصل قيام نجات‌بخش انسان‌ها هيچ ترديدي روا نمي‌دارند و در كتاب‌هاي گوناگون و مقدّس خويش از آن ياد مي‌كنند. آنان معتقدند در «عصر آهن» يا «عصر كلي» (kali) كه چهارمين و آخرين دوره از ادوار جهان است، Kalki ظهور خواهد كرد. كلكي دهمين مظهر خداي ويشنو (خداي حفظ كننده) در دوراني كه تنها به يك چهارم درمه (دين يا نظم كيهاني) عمل می‌شود و سراسر جهان را ظلم و فساد فراگرفته است، خواهد آمد.1 او سوار بر اسبي سفيد و با شمشيري آخته و شهاب‌گون ظهور مي‌كند تا ظلم و شرارت را ريشه‌کن كند و عدالت و فضيلت يا مرگ را برقرار نمايد. او يمه Yama را درهم مي‌شكند و تارومار مي‌سازد و بر همة قواي مخالف پيروز مي‌گردد.

كلكي در انديشة هندويان، مردي الهي و به نوعي متّحد با مقام بي‌انتهاي خداست.2 در يكي از كتاب‌هاي پيروان هندو دربارة ويژگي‌هاي منجي انسان‌ها چنين آمده است:

سرانجام دنيا به كسي برگردد كه خدا را دوست دارد و از بندگان خاصّ او باشد و نام او فرخنده و خجسته باشد.3

همچنين كلكي در اعتقادات هندوان جايگاه خاصّي دارد و تصاوير وي كه در هيبت مردي سوار بر اسب سفيد با شمشيري كشيده است، در جاي جاي نگارگري آنان يافت می‌شود.4 براساس آيين هندو، كلكي حكومت ناشايستگان را درهم مي شكند و حكومتي عالمگير، عدالت‌گستر و دين محور تشكيل مي‌دهد. از اين رو در كتاب «دداتك» آورده شده است:

دست حق درآيد و جانشين آخر محتاط ظهور كند و مشرق و مغرب عالم را بگيرد و همه جا خلايق را هدايت كند.5

بودائيان و انديشة انتظار

موعودباوري در آيين بودا با مفهوم میتریه maitreya گره خورده است. ميتريه در زبان سانسكريت به معناي مهربان است. اگرچه حضور و اهمّيت ميتريه در مكاتب گوناگون بودايي متفاوت است، امّا همگي آنها به آن معتقد می‌باشند. اين موعود نجات‌بخش در نمادنگاري بودايي به شكل مردي در وضعيت نشسته، ولی آمادة برخاستن به نمايش درمي‌آيد تا نمادي از قيام را تداعي كند.6 در يكي از كتاب‌هاي بودائيان كه به تاريخ «سريلانكا» مي‌پردازد، حوادث مربوط به قيام مطرح گرديده است:

پس از آنکه شاكيه موني (بودا) به نيروانة بزرگ رسيد و جهان پاي به سراشيبي اجتماعي... نهاد، پنج هزار سال پس از آخرين بودا، آفتاب آموزه‌هاي بودايي افول می‌کند و طول عمر آدميان به ده سال فرو مي‌كاهد. در اين زمان، چرخه وارو مي گردد و زندگي متحوّل می‌شود. تا آنجا كه متوسط عمر مردم به هشتادهزار سال مي‌رسد. با اين عمرهاي طولاني و زمينة مناسب براي تعاليم بودا، يك راهنما خواهد آمد. او براي مردم، رفاه و بهروزي مي‌آورد و آموزه‌هاي بودا را ترويج می‌کند. آنگاه كه چنين فضايي بهشت گون فراهم آمد، ميتريه از آسمان... نزول می‌کند، بودايي خويش را به كمال مي‌رساند و دين را به فرهيختگان مي‌آموزد.7

بنابر نقل برخي پژوهشگران، بودا نسب اين منجيّ آسماني را به سيّدخلايق دو جهان مي‌رساند و ثمرات قيام وي را اين چنين برمي‌شمارد:

پادشاهي دنيا به فرزند سيّد خلايق دو جهان تمام شود. او كسي باشد كه بر كوه‌هاي مشرق و مغرب دنيا حكم براند و بر ابرها سوار شود و دين خدا يك دين شود و دين خدا زنده گردد؟8

در هرحال، هم اكنون نيز در ميان مناطق بودايي‌نشين، به ويژه «چين» و «كُره» رويكرد گسترده‌اي نسبت به ميتريه وجود دارد.

زرتشتيان

در هزاره‌گرايي زرتشتيان و باور آنها در مورد موعود، انتظار ظهور سه منجي از نسل زرتشت مطرح است. اين اصلاح‌طلبان يكي پس از ديگري در رأس هر هزاره ظهور كرده، جهان را پر از عدل خواهند نمود. هوشيدرو هزار سال پس از زرتشت، هوشيدرما، دوهزار سال پس از وي و سوشيانس يا سوشينت saoshiant سه هزار سال پس از پيامبر زرتشتيان، خواهند آمد و با ظهور سوشيانس جهان پايان خواهد يافت.9 سوشيانس در آيين زرتشت، جنگاور پيروز و عادل است كه رسالتي جهاني و عالمگير بر دوش دارد و با ريشه‌كن ساختن تباهي، جهاني نوبنياد می‌کند:

از اين جهت، سوشينت است كه او به سراسر جهان سود خواهد

بخشيد.10

باور زرتشتيان آن است كه وي با اهريمنان ستيز خواهد كرد و پس از شكست آنان، انسان را برجايگاه اصلي خويش خواهد نشاند.

لشكر اهريمنان با ايزدان دائم در روي خاكدان محاربه و كشمكش دارند و غالباً پيروزي با اهريمنان باشد. آنگاه پيروزي بزرگ از طرف ايزدان می‌شود و اهريمنان را منقرض مي‌سازند و بعد از پيروزي ايزدان و برانداختن تبار اهريمنان، عالم كيهان به سعادت اصلي خود رسيد. بني‌آدم بر تخت نيك‌بختي، خواهد نشست.11 و در پايان، سوشيانس با ريشه‌كن ساختن فقر، فلاكت و تنگدستي مردم را هم‌فكر، هم‌گفتار و هم‌كردار مي‌گرداند.12

يهوديان و مسيحا

آن‌گونه كه بررسي‌ها نشان می‌دهد پيش از اسارت قوم يهود و آوارگي آنان توسط آشوريان، انديشة ظهور منجيّ در ادبيات مذهبي، غيرمذهبي، اساطير، افسانه‌ها و روايات مكتوب و شفاهي بني‌اسرائيل جايي نداشته است. تنها در سدة دوم پيش از ميلاد بود كه ظهور نجات بخش قوم خدا در اذهان و افكار يهود پديد آمد و توسعه يافت.13

از اين رو است كه دانيال نبي(ع) به دنبال رنج‌هاي پياپي قوم يهود، پايان زجرها را نويد داد و گفت:

و در اين ايّام اين پادشاهان، يهود خداي آسمان‌ها سلطنتي را كه تا ابد جاويد مي‌ماند، بر پا خواهد نمود و اين سلطنت را خرد كرده و مغلوب خواهد ساخت و خودش براي هميشه پايدار و جاويدان خواهد ماند.14

اشعياي پيامبر(ع) نيز در پيش‌گويي‌هاي خود، مژدة آمدن مسيح را داد:

براي ما ولدي و پسري بخشيده می‌شود كه سلطنت بر دوش او خواهد بود و اسم او عجيب و مشير و خداي قادر و پدر سرمدي و سرور و سلامتي خوانده خواهد شد. ترقّي سلطنت و سلامتي او را بر كرسي داوود و بر كشور وي پاياني نخواهد بود. تا آنكه انصاف و عدالت را براي هميشه استوارتر سازد.15

البتّه شايان توجّه است كه قوم يهود به عنوان مردمي ديندار همواره به آيندة خويش اميدوار بوده و اين عبارت كتاب مقدّس ميان يهوديان رايج بود كه: اگرچه ابتدائيّت صغير بود، ولي عاقبت تو بسيار رفيع گردد.16

با اين همه آنان پس از نخستين ويراني شهر «قدس»، هميشه در انتظار رهبري الهي، قدرتمند و پيروزي آفرين بوده‌اند تا اقتدار و شكوه «قوم برگزيده» را احيا كند.

يهوديان بر مبناي آنچه در «زبور داوود» آمده است، خود را وارثان به حقّ خداوند در زمين مي‌پندارند:

زيرا كه شريران منقطع خواهند گشت و متوكّلان به خداوند، وارث زمين خواهند شد. هان بعد از اندك زماني شرير نخواهد بود؛ امّا حكيمان (صالحان) وارث زمين خواهند گشت و ميراث آنها خواهد بود تا ابد الآ باد.17

انديشة موعود در ميان يهوديان با كلام صريح اشعيا، نگاهي رو به آينده پيدا می‌کند و دستماية عشق به روزگاري روشن و افتخارآميز مي‌گردد:

نهالي از تنة يسي (پدر داوود) بيرون آمده، شاخه‌اي از ريشه‌هايش خواهد شکفت و روح خدا بر او قرار خواهد گرفت؛ يعني روح حكمت و فهم و روح مشورت و روح معرفت و ترس از خداوند... مسكينان را به عدالت داوري خواهد كرد و به جهت مظلومان زمين، به راستي حكم خواهد نمود...شريران را به نفخة لب‌هاي خود خواهد كشت. كمربند كمرش عدالت خواهد بود و كمربند ميانش امانت.18 سپس اشعيا به گونه‌اي كنايه‌آميز به صلح جهاني در آن دوران اشاره می‌کند و ادامه

می‌دهد:

گرگ با برّه سكونت خواهد داشت و پلنگ با بزغاله خواهد خوابيد و گوساله و شير پرواري با هم و طفل كوچك، آنها را خواهد راند... و در تمامي كوه مقدّس من ضرر و فسادي نخواهند كرد؛ زيرا كه جهان از معرفت خداوند پر خواهد شد؛ مثل آب‌هايي كه دريا را مي‌پوشاند.

وضفياي پيامبر به نابودي رهبران دولت‌ها اشاره می‌کند و آن را مقدّمة جهان‌شمولي دين يهود مي‌داند:

به منظور گردآوري طوايف بشر بر يك دين حق، سلاطين دول مختلف را نابود كنيم. آن وقت برگردانيم به قوم‌ها، لب پاكيزه را براي خواندن همگي به نام خدا و عبادت كردن ايشان به يك روش.19

در هر حال اگر چه انديشة انتظار مسيحا (ماشيح) در يهود، به شكلي قوم محور است، امّا واقعيت آن است كه يهوديان در طول تاريخ، به اين مسئله از دريچه‌اي مذهبي نگريسته‌اند و ضمن تأكيد بر مسيح شخصي (مسيح به عنوان يك شخص)، انتظار را يك وظيفة مقدّس به شمار آورده‌اند، تنها پس از ورود صهيونيسم سياسي به دنياي يهود بود كه زاوية نگاه برخي يهوديان به اين مسئله عوض شد و تشكيل يك حاكميت سياسي را راهگشاي «عصر مسيحا» دانستند. صهيونيست‌هاي اوّليه به ردّ نظريّة مسيح شخصی، پرداختند و عدّه‌اي از آنان، حكومت اسرائيل را همان حالت ملكوتي و مصداق و نمونة يگانة عصر مسيحا به شمار آوردند؛ هر چند در اين ميان، صهيونيست‌هاي مذهبي تأسيس اسرائيل را مقدّمة ظهور و علامت آن به حساب آوردند؛ امّا همين دولت اسرائيل با سوءاستفاده از اين طرز تلقّي‌ها خود را حاكميتي الهي معرفي مي‌نمايد و بر اين مبنا، حوادث تلخ و غيرقابل گذشتي را رقم مي‌زند.20 جالب است بدانيم آنان در پايان مراسم سالگرد بنيان‌گذاري رژيم اسرائيل (پنجم ماه عبري) پس از دميدن در شيپور عبادت، اين‌گونه دعا می‌کنند:

ارادة خداوند، خداي ما چنين باد كه به لطف او شاهد سپيده دم آزادي باشيم و نفخ صور مسيحا گوش ما را نوازش دهد.21

مسيحيان و بازگشت مسيح

انديشة بازگشت عيسي(ع) يكي از باورهاي غالب جامعة مسيحيت را تشكيل می‌دهد. اين شوق و انتظار در بخش‌هاي قديمي‌تر عهد جديد، مانند رسالة اوّل و دوم پولس به تساكونيكيان به خوبي منعكس شده است؛ امّا در رساله‌هاي بعدي، مانند رساله‌هاي پولس به تيموتاوس و تيطس همچنين رساله‌هاي پطرس، به بعد اجتماعي مسيحيت توجّه گشته است. اين مسئله از آنجا ناشي شد كه عيسيويان با گذشت زمان پي بردند بازگشت مسيح برخلاف تصوّر آنها نزديك نيست.22

هر چند اقلّيتي از آنان بر اين عقيده باقي ماندند كه عيسي به زودي خواهد آمد و حكومت هزار سالة خود را تشكيل خواهد داد؛ حاكميتي كه به روز داوري پايان خواهد يافت. از همين‌رو از ديرباز گروه‌هاي كوچكي به نام هزاره‌گرا در مسيحيت پديد آمده‌اند كه تمام سعي و تلاش خود را صرف آمادگي براي ظهور دوبارة عيسي در آخرالزّمان می‌کنند.23

البتّه وجود آياتي در «انجيل»، اين حالت انتظار را تشديد می‌کند و با اشاره به عدم تعيين وقت ظهور، آن را ناگهاني معرفي می‌کند؛ به عنوان مثال در انجيل «متا» از زبان عيسي اين‌گونه نقل شده است:

شما نمي‌توانيد زمان و موقع آمدن مرا بدانيد؛ زيرا اين فقط در يد قدرت خدا است. هيچ بشري از آن لحظه (زمان ظهور) آگاهي ندارد؛ حتّي فرشتگان.تنها خدا آگاه است.24

يا آنکه در انجيل «لوقا» اين چنين آمده است:

مسيح مي‌گويد هميشه آماده باشيد؛ زيرا كه من زماني مي‌آيم كه شما گمان نمي‌بريد.25

روشن نگه داشتن چراغ انتظار در لابه‌لاي انجيل به چشم مي‌خورد:

كمرهاي خود را بسته و چراغ‌هاي خود را افروخته بداريد. بايد مانند كساني باشيد كه انتظار آقاي خود را می‌كشند كه چه وقت در را بكوبد، بي‌درنگ براي او باز كنند. خوشا به حال آن غلامان كه آقاي ايشان چون آيد، ايشان را بيدار يابد! پس شما نيز مستعدّ باشيد؛ زيرا در ساعتي كه شما گمان نمي‌بريد، او مي آيد.26

مسيحيت ضمن تأکید بر غيرمنتظره بودن بازگشت عيسي، هدف از اين بازگشت را ايجاد حكومت الهي در راستاي حكومت الهي آسمان‌ها ارزيابي می‌کند.27 علاوه بر اين، ظهور مسيح، يگانه راه حل براي ادامة حيات و زندگاني برشمرده می‌شود 28 و عيسي منجيّ انسان‌ها و پادشاه پادشاهان معرفي مي‌گردد.29

موعود مسيحيان بر اساس سخنان دانيال نبيّ، سيستم اجتماعي، اقتصادي، سياسي، تربيتي و مذهبي جهان را عوض خواهد كرد و جهاني بر مبناي راه و روش خدا بنا می‌کند.30 مسيحيان همچنين علاماتي براي ظهور عيسي‌بن مريم قائل می‌باشند:31

عنقريب بعد از آن آزمايش سخت روزگاران، خورشيد تيره و تار مي‌گردد و ماه نور خود را از دست خواهد داد و ستارگان افول خواهند كرد و قدرت‌هاي آسماني نيز به لرزه درخواهند آمد و سپس آثار و علائم ظهور آن مرد آسماني آشكار خواهد شد و سپس تمامي قبايل زمين، نگران و غمگين مي‌گردند و آنگاه عيسي از ابرهاي آسمان با جلال و شكوه و قدرت فرو خواهد آمد.32

روايات اسلامي نيز بر آمدن حضرت مسيح(ع) صحّه مي‌گذارند؛ از جمله آنکه پيامبر (ص) فرمودند:

«سوگند به آنکه جانم به دست اوست! به طور يقين عيسي‌بن مريم به عنوان داوري عادل و پيشوايي دادگر در ميان شما فرود خواهد آمد.»33

همچنين برخي مفسّران در تفسير «آية 159 سورة نساء»، آن را با بازگشت حضرت مسيح در آخرالزّمان مرتبط مي‌دانند و اين آيه را با استفاده از احاديث در همين‌باره ارزيابي می‌کنند.34 به هر حال مسئلة فرود آمدن مسيح و بازگشت وي در آخرالزّمان از نقاط مشترك انديشة انتظار نزد مسلمانان و مسيحيان است. البتّه اسلام در اين‌باره منجيّ موعود را مهدي(عج) معرفي نموده او را پيشواي آخرالزّمان تلقّي می‌کند. براي نمونه در حديثي از پيامبر اكرم(ص) نقل شده است:

«چگونه خواهيد بود، آنگاه كه عيسي‌بن مريم در ميان شما فرود آيد و پيشوايتان از خود شما باشد؟»35

يا آنکه در روايتي ديگر از قول امام باقر(ع) نقل گرديده است:

«پيش از قيامت (عيسي) به دنيا فرود مي‌آيد و هيچ كس از ملّت يهود و مسيحي نمي‌ماند؛ مگر آنکه پيش از مرگ به او ايمان آورد و آن حضرت پشت سر مهدي نماز مي‌گزارد.»36

بي‌گمان بر هر پژوهشگر آگاه روشن است كه روايات اسلامي و اعتقادات مسيحي در مورد ظهور، از نزديكي فراواني برخوردار می‌باشند. مقايسة خبرهاي رسيده از روايات اسلامي دربارة پيشرفت غيرقابل تصوّر علوم در زمان ظهور، ايجاد رفاه اجتماعي و ديگر موارد 37 با آنچه آمد، به روشني اين مدّعا را ثابت می‌کند. اين مسئله به خودي خود، فضايي تفاهم‌آميز را براي گفت‌وگوي انتظار بين اين دو دين مهم را فراهم مي‌آورد.

آيين دائو

«آيين دائو»38 در كنار «آيين كنفوسيوس» در ميان مردمان چين از جايگاهي ويژه برخوردار است و بيانگر جهان‌بيني عرفاني آن مردمان می‌باشد. در آيين دائو، رگه‌هاي روشني از منجي‌باوري و انتظار موعود به چشم مي‌خورد.

بر پاية متن «زندگي قدّيس آخرالزّمان و پروردگار طريقت» نوشتة شانگ چينگ در يك سال جن‌چن، يعني بيست و نهمين سال از دورة شصت ساله، لي هونگ (موعود آخرالزّمان دائويي) ظهور خواهد كرد تا جهاني نو برپا كند كه در آن، برگزيدگان تحت حكومت قدّيس آخرالزّمان بزيند 39

موعودباوري در قرن‌هاي هفتم تا دهم ميلادي و در عصر خاندان تانگ توسعه يافت و هم اينك نيز يكي از باورهاي پيروان آيين دائو می‌باشد.

ژاپن و موعودباوري

«شينتو» (طريقة خدايان) آيين باستاني مردم «ژاپن» است. در اين آيين، الهة خورشيد به عنوان نگهبان سرزمين اجدادي شمرده می‌شود و خاندان سلطنتي از نسل اين خدا و تجسّم وي به حساب مي‌آيد. با ورود آيين بودا به ژاپن در سال 552م. عناصر بسياري از مكتب بودا به شينتو راه يافت. قرن‌ها بعد مظاهر بودايي از شينتو زدوده شد و هم اينك انجام اين آيين در ژاپن اختياري است.40 در هر حال با تضعيف اعتبار باورهاي شينتويي و تماس‌هاي فرهنگي اقتصادي ژاپن با غرب، شماري از مذاهب منجي‌باور سر برآوردند كه از جمله آن مي‌توان به دو نهضت «كورز» و «ميكو» و «تريكيو» در قرن نوزدهم ميلادي اشاره كرد.

يونانيان باستان

در فرهنگ و انديشة يونان باستان نيز به حكومت جهاني مردمي برمي‌خوريم كه خواهد آمد و تمام بشريت از وي نفع خواهند برد. وي كه پس از جنگ‌ها و درگيري‌ها صلح و آرامش را برقرار مي‌سازد، بر همة جهان تا ابد حكم خواهد راند. همچنين در جاي ديگر اين باورها نويد آمدن پادشاهي را از مشرق‌زمين می‌دهند؛ كسي كه از شرق قيام خواهد كرد و صلح را براي همة بشريت به ارمغان مي‌آورد.41

اديان سرخپوستي

از شناخت آيين‌هاي موجود در ميان سرخپوستان، زمان چنداني نمي‌گذرد. در هر حال انديشة موعود در ميان سرخپوستان، با هجوم اروپائيان به قارّة آمريكا رابطه‌اي تنگاتنگ دارد. وجود تمدّن «ماياها» و قبيله‌هاي قدرتمند در پيشينة تاريخي سرخپوستان، دستمايه‌هاي اين انديشه گرديده است. براي نمونه مي‌توان به نهضت «تاكوي انكوي» كه سيزده سال پس از غلبة «اسپانيا» با هدف اخراج سفيدپوستان و در واكنش به برتري يافتن خداي مسيحي روي داد، اشاره كرد. هر چند اين نهضت چندان دوام نياورد، امّا چراغ انتظار را در دل مردمان سرخپوست روشن نگاه داشت. همچنين در ادبيات اخير سرخپوستي به چهرة موعودوار ديگري با نام انيكاري برمي‌خوريم. وي كه به صورت پسر خورشيد و زني وحشي اسطوره‌پردازي و نمايانده می‌شود، خاطره‌اي كمرنگ از پادشاهي باستاني است كه پس از ساليان دراز، زنده می‌شود تا حقوق از دست رفتة سرخپوستان را بازپس گيرد.42

آفريقائيان

اطّلاع ما از موعودباوري اديان آفريقايي محدود به مسيح‌گرايي رواج يافته در دو قرن اخير است. نهضت‌هاي جديد با چهره‌هايي كه «مسيح جديد» تلقّي مي‌شدند، شكل گرفتند. در جنوب «زيمبابوه»، دو چهره از اهمّيت بيشتري برخوردارند: ماي‌كازاوجان باتيسيت ... در «آفريقاي جنوبي» و نيز مي‌توان به عيسايه شبه اشاره كرد. برخي از اين نهضت‌ها جنبة پيامبرانه دارد... بدان معنا كه سررسيد وعده‌اي از گذشته‌ها تلقّي می‌شوند كه نويد آمدن مسيحا دمي را مي‌داده است. همچنين در اين باورها از هزاره‌گرايي نيز اثري مي‌توان سراغ گرفت. بيشتر اين نهضت‌ها نويد عصر آزادي و بهره‌مندي از فرصت‌هاي زندگي و استقلال و خودبسندگي را می‌دهند.43

پی‌نوشت‌ها: