رابطة تغذیه و اخلاق در روایات

گرچه رابطة تغذیه و اخلاق در آیات قرآنی کم‌رنگ بوده و تنها اشارتی به چشم می‌خورد، ولی این معنی (رابطة اخلاق و تغذیه) در روایات اسلامی دامنة گسترده‌ای دارد که نمونه‌هایی از آن را در ذیل، از نظر می‌گذرانیم:

در یک سلسله از روایات، به رابطة تغذیه با سوء اخلاق اشاره شده است؛ از جمله:

1. در روایات متعدّدی می‌خوانیم: یکی از شرایط استجابت دعا، پرهیز از غذای حرام می‌باشد؛ از جمله در حدیثی آمده است که شخصی نزد پیامبر(ص) آمد و عرض کرد: دوست دارم دعای من مستجاب شود. پیامبر(ص) فرمودند: «غذای خود را پاک کن و از غذای حرام بپرهیز.»1

همین معنی از همان بزرگوار، با تعبیر دیگری آمده است که می‌فرمایند:

«کسی که دوست دارد دعایش مستجاب شود، طعام و کسب و کار خود را از حرام پاک کند.»2

با توجّه به اینکه در حدیثی از امام صادق(ع) می‌خوانیم:

«خداوند دعایی را که از قلب قساوتمند برخیزد، مستجاب نمی‌کند.»4

می‌توان نتیجه گرفت که غذای ناپاک و حرام، قلب را تاریک و قساوتمند می‌کند و به همین دلیل، دعای حرام‌خواران مستجاب نمی‌شود و از اینجا به رابطة نزدیکی که در میان ناپاکی درون و تغذیة حرام وجود دارد، می‌توان پی برد.

در حدیث معروف امام حسین(ع) در روز عاشورا آمده است که بعد از ایراد آن سخنان داغ و پرمحتوا و گیرا در برابر لشکر لجوج و قساوتمند «کوفه»، هنگامی‌که ملاحظه کردند آنها حاضر به سکوت و گوش دادن به سخنانشان نیستند، فرمودند:

«آری. شما حاضر به شنیدن سخن حق نیستید؛ زیرا شکم‌های شما از غذاهای حرام پر شده است. در نتیجه خداوند بر دل‌های شما مهر زده است (و هرگز حقایق را درک نمی‌کنید.)»5

2. در روایات دیگری آمده است که رابطه‌ای میان خوردن غذای حرام و عدم قبول نماز و روزه و عبادات وجود دارد؛ از جمله در حدیثی از پیامبر اکرم(ص) می‌خوانیم:

«هر کسی لقمه‌ای از غذای حرام بخورد، تا چهل شب، نماز او قبول نمی‌شود و تا چهل روز دعای او مستجاب نمی‌گردد و هر گوشتی که از حرام بروید، آتش دوزخ برای آن سزاوارتر است و حتّی یک لقمه نیز باعث روییدن گوشت می‌شود.»6

بدیهی است برای قبولی نماز، شرایط زیادی لازم است؛ از جمله حضور قلب و پاکی دل؛ امّا غذای حرام، پاکی قلب و صفای دل را از انسان می‌گیرد؛

3. در روایات متعدّد دیگری از پیامبر اکرم(ص) و امامان معصوم(ع) آمده است: «کسی که چهل روز گوشت را ترک کند، اخلاق او بد می‌شود.»7

از این احادیث به خوبی استفاده می‌شود که در گوشت، مادّه‌ای است که اگر برای مدّت طولانی از بدن انسان قطع شود، در روحیات و اخلاق او اثر می‌گذارد و کج‌خلقی و بداخلاقی به بار می‌آورد.

البتّه استفادة زیاد از گوشت حیوانات نیز در بعضی از روایات مذموم شمرده شده؛ ولی از ترک آن برای مدّت طولانی نیز در بسیاری از روایات نهی شده است؛

4. در روایات زیادی که در کتاب «اطعمه و اشربه» آمده است، رابطه‌ای میان بسیاری از غذاها و اخلاق خوب و بد، بیان گردیده؛ به عنوان نمونه:

در حدیثی از رسول خدا(ص) می‌خوانیم: «بر شما لازم است که از زیت (زیت به معنی روغن زیتون است) استفاده کنید؛ زیرا صفرا را از بین می‌برد... و اخلاق انسان را نیکو می‌کند!»8

5. در حدیثی از امام صادق(ع) می‌خوانیم که از کلام پیامبر(ص) چنین نقل می‌کنند: «کسی که دوست دارد خشم او کم شود، گوشت درّاج را بخورد.»9

از این تعبیر به خوبی استفاده می‌شود که رابطه‌ای میان تغذیه و خشم و بردباری وجود دارد؛

6. در روایت مشروحی از «تفسیر عیّاشی» از امام صادق(ع) دربارة اینکه چرا خداوند خون را حرام کرده است، نقل شده. ایشان می‌فرمایند: «اینکه خداوند خوردن خون را حرام کرده، به خاطر آن است که سبب جنون و سنگدلی و کمبود رأفت و مهربانی می‌شود... تا آنجا که ممکن است فرزند یا پدر و مادرش را به قتل برساند.»

در بخش دیگری از این روایت می‌فرمایند: «و امّا شراب، خداوند آن را به خاطر تأثیر بد و فسادش حرام کرده است و فرمودند شخص دائم‌الخمر مانند بت‌پرست است، بدنش لرزان می‌شود و شراب نور (معنویت) او را از بین می‌برد و شخصیّت او را متزلزل و ویران می‌سازد!»10

7. در روایات متعدّدی که در «کافی» دربارة انگور آمده است، رابطة میان خوردن انگور و برطرف شدن غم و اندوه دیده می‌شود؛ از جمله در حدیثی از امام صادق(ع) می‌خوانیم: «یکی از پیامبران الهی از غم و اندوه (و افسردگی) به پیشگاه خداوند متعال شکایت کرد؛ خداوند متعال به او دستور داد که انگور بخورد!»11

این حدیث تأکید بیشتری است بر مسئلة ارتباط تغذیه با مسائل روحی و اخلاقی؛

8. در احادیث متعدّدی نیز رابطة خوردن انار و از میان رفتن وسوسه‌های شیطانی و به وجود آمدن نورانیّت قلب دیده می‌شود؛ از جمله در حدیث معتبری از امام صادق(ع) آمده است که می‌فرمودند: «کسی که یک انار را ناشتا بخورد، چهل روز قلبش را نورانی می‌کند.»12

9. در روایت متعدّدی در باب خوردن، تعبیراتی دیده می‌شود که همه نشانة ارتباط تغذیه با روحیّات و مسائل اخلاقی است؛ از جمله در حدیثی از رسول خدا(ص) می‌خوانیم که به جعفر (ابن‌ ابی‌‌طالب) فرمودند: «ای جعفر! به بخور که قلب را تقویت می‌کند و ترسو را شجاع می‌سازد.»13

10. در بعضی از احادیث رابطة میان غذای اضافی و سنگدلی، قساوت و عدم پذیرش موعظه دیده می‌شود؛ از جمله در کتاب «اعلام الدّین» از پیغمبر اکرم(ص) نقل شده است که فرمودند: «از غذای اضافی بپرهیزید که قلب را پر قساوت می‌کند و از اطاعت حق تنبل می‌سازد و گوش را از شنیدن موعظه ‌کر می‌نماید.»

فضول الطّعام (غذای اضافی) ممکن است اشاره به پرخوری باشد یا غذاهای باقیمانده و فاسد شده و در هر حال از رابطة تغذیه و مسائل اخلاقی خبر می‌دهد.

همین معنی در «بحارالانوار» از بعضی از راویان اهل سنّت از پیغمبر اکرم(ص) نقل شده است.14

از این احادیث به خوبی استفاده می‌شود که غذای اضافی سه پیامد سوء دارد: قساوت می‌آورد: انسان را در انجام عبادات و طاعات تنبل

می‌کند و گوش شنوا را در برابر مواعظ از انسان می‌گیرد.

این مطلب کاملاً محسوس است که وقتی انسان غذای زیاد و سنگین می‌خورد، عبادات را به زحمت به جا می‌آورد و نشاطی برای عبادت ندارد؛ به عکس هنگامی که غذای ساده و کم می‌خورد، قبل از اذان صبح بیدار است، نشاط و حال مطالعه و عبادت دارد.

همچنین به تجربه رسیده است، هنگامی که انسان روزه می‌گیرد، رقّت قلب پیدا می‌کند و آمادگی بیشتر برای شنیدن مواعظ در او حاصل می‌شود؛ به عکس هنگامی که شکم پر است، فکر انسان درست کار نمی‌کند و خودش را از خدا دور می‌بیند؛

11. در احادیث اسلامی در ارتباط نوشیدن عسل با صفای قلب، از امیرمؤمنان علی(ع) می‌خوانیم: «عسل شفای تمام بیماری‌ها است و در آن، بیماری نیست؛ بلغم را کم می‌کند و قلب را صفا می‌بخشد.»15

نتیجه

از مجموع مقولات و روایات فراوان دیگر که ذکر آنها به طول می‌انجامد، به خوبی استفاده می‌شود که رابطة نزدیکی میان تغذیه و روحیّات و اخلاقیّات وجود دارد. هرگز نمی‌گوییم غذاها علّت تامّه برای اخلاق خوب یا بد است؛ بلکه همین اندازه می‌دانیم که طبق روایات، یکی از عوامل زمینه‌ساز پاکی و اخلاق، تغذیه است هم از نظر نوع غذاها و هم از نظر حلال و حرام بودن آنها.

دانشمندان امروز نیز معتقدند بسیاری از پدیده‌های اخلاقی به خاطر هورمون‌هایی است که غدّه‌های بدن تراوش می‌کنند و تراوش غدّه‌ها رابطة نزدیکی با تغذیة انسان دارد. بر همین اساس، بعضی معتقدند که گوشت هر حیوانی حاوی صفات آن حیوان است و از طریق غدّه‌ها و تراوش آنها در اخلاق کسانی که از آن تغذیه می‌کنند، اثر می‌گذارد. گوشت درّندگان، انسان را درّنده‌خو می‌کند و گوشت خوک، صفت بی‌بند و باری جنسی را که از ویژگی‌های این حیوان است، به خورندة آن منتقل می‌سازد.

این از نظر رابطة طبیعی و مادّی، از نظر رابطة معنوی نیز آثار خوردن غذای حرام غیرقابل انکار است، غذای حرام قلب را تاریک و روح را ظلمانی می‌کند و فضایل اخلاقی را ضعیف می‌سازد.

این سخن را با ذکر یک داستان تاریخی که مورّخ معروف مسعودی در «مروج‌الذّهب» آورده است، پایان می‌دهیم:

او از فضل‌بن ربیع نقل می‌کند که شریک‌بن عبدالله روزی وارد بر مهدی خلیفة عبّاسی شد. مهدی به او گفت: باید حتماً یکی از سه کار را انجام دهی. شریک سؤال کرد: کدام سه کار؟ گفت: یا قضاوت را از سوی من بپذیری یا تعلیم فرزندم را بر عهده بگیری یا غذایی (با ما) بخوری. شریک فکری کرد و گفت سومی از همه آسان‌تر است. مهدی او را نگه‌داشت و به آشپز گفت: انواعی از خوراک مغز آمیخته با شکر و عسل برای او فراهم ساز.

هنگامی که شریک از آن غذای بسیار لذیذ و (طبعاً حرام) فارغ شد، آشپز رو به خلیفه کرد و گفت: این پیرمرد بعد از خوردن این غذا هرگز بوی رستگاری را نخواهد دید. فضل‌بن ربیع می‌گوید مطلب همین‌گونه شد و شریک‌بن عبدالله بعد از این ماجرا هم به تعلیم فرزندان آنها پرداخت و هم منصب قضاوت را از سوی آنها پذیرفت.16

پی‌نوشت‌ها: