رجعت (بخش 2)

هادی صادقی

ادلّة قرآنی رجعت

ادلّة متعدّدی از «قرآن کریم»، بر وقوع و به طریق اولی، بر امکان رجعت دلالت دارند که برخی از آنها در بحث تاریخ رجعت گذشت. البتّه برای اثبات امکان رجعت کافی است به ادلّة معاد ـ که در قرآن فراوان است ـ مراجعه شود؛ زیرا ماهیّت رجعت و معاد یکی است و تنها ظرف آنها تفاوت دارد. کسی که امکان رجعت را انکار می‌کند، در واقع به قدرت خدا کفر ورزیده و نمی‌تواند در زمرة مسلمانان قلمداد شود. بنابراین استبعادهایی که جمعی از اهل سنّت کرده‌اند، یا از بی‌خبری است یا از سر لجاجت.

آیاتی که به نوعی بر رجعت دلالت دارند، زیادند. از میان آنها مواردی را که قابل تأویل دیگری باشد، نمی‌آوریم و تنها تعدادی را که با صراحت بیشتری بر رجعت درآینده دلالت دارند، خواهیم آورد. البتّه این نکته را باید در نظر داشت که مفسّران اهل سنّت به دلیل مخالفت جدّی با رجعت، تلاش‌های زیادی برای تأویل این آیات کرده‌اند که به برخی از آنها اشاره خواهد شد:

1. «قالُوا رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَ أَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إِلی‏ خُرُوجٍ مِنْ سَبيل‏؛ 1

می‌گوید: پروردگارا! دو بار ما را به مرگ رسانیدی و دو بار ما را زنده گردانیدی. به گناهانمان اعتراف کردیم. پس آیا راه بیرون شدنی [از آتش] هست؟»

این آیه از دو مرتبه مرگ و زنده شدن یاد می‌کند. با توجّه به اینکه مرگ تنها در جایی معنا دارد که پیش از زندگی باشد، نمی‌توان برخی تفاسیر 2 را ـ که مرگ اوّل را مربوط به نبودن قبل از خلقت معنا کرده‌اند ـ پذیرفت. لفظ «أَمَتَّنَا» دلالت بر این دارد که گوینده هویّتی دارد و دو مرگ را درک کرده است. پیش از به وجود آمدن، هویّتی برای گوینده متصوّر نیست تا بگوید «أَمَتَّنَا» و پس از بازگشت به زندگی در قیامت نیز دیگر مرگی نیست.

حتّی اگر بپذیریم که نبود قبل از خلقت را مرگ به حساب آوریم، امّا میراندن به حساب نمی‌آید؛ زیرا در میراندن شرط است که فرد قبل از مردن، زنده باشد. آیة شریفه از میراندن سخن می‌گوید؛ نه از مرگ. پس این تفسیر نمی‌تواند درست باشد.

سدی، مرگ اوّل را در دنیا و زنده شدن اوّل را در قبر می‌داند که آنجا مورد خطاب قرار می‌گیرد. سپس می‌میرد و مجدّداً در قیامت زنده می‌شود. ابن‌کثیر، ضمن بیان گفتة سدی، نظر ابن زید را نیز نقل می‌کند که بر اساس آن، یک زندگی در عالم ذرّ است و یکی در عالم دنیا و دو مرگ نیز در پس هر زندگی است. وی هر دو را رد می‌کند و می‌گوید لازمة آنها این است که سه زندگی و مرگ داشته باشند؛3 امّا استدلال وی مخدوش است؛ زیرا با این حساب سه زندگی و دو مرگ درست می‌شود؛ نه سه مرگ.

فخر رازی نیز از جمع زیادی از عالمان و مفسّران 4 یاد می‌کند که معتقدند این آیه دلالت بر این دارد که پس از مرگ و قبل از قیامت، زندگی دیگری در قبر وجود دارد که پس از آن دوباره در قبر می‌میرد.5 تفسیر مرگ در قبر پذیرفتنی نیست؛ زیرا قبر جایگاه مرگ انسان است و با خود مرگ در واقع حیات برزخی آغاز می‌شود؛ نه اینکه ابتدا مرده باشد و سپس حیاتی دیگر پیدا کند.6 البتّه خود وی این تفسیر را نمی‌پذیرد؛ امّا نشان می‌دهد از منظر بسیاری مفسّران اهل سنّت، این آیه دلالت بر حیاتی دیگر قبل از قیامت دارد. این نوعی رجعت است؛ هر چند با رجعت شیعه تفاوت دارد.

در مجموع باید پذیرفت که از این آیه سه زندگی فهمیده می‌شود: زندگی اوّل را باید ملاک ساخت هویّت انسان دانست. بدون آن «ما»یی در کار نیست تا از دو مرگ و دو احیای پس از مرگ سخن بگوید. پس از آن، دو مرگ و دو زندگی پیش‌روی ما هست. به همین دلیل است که در آیة شریفه، ابتدا دو مرگ ذکر شده و پس از آن، دو احیا. این دو احیا غیر از زندگی اوّلی است که ما را شکل داده و هویّت ما را ساخته است. بنابراین تنها با پذیرش رجعت می‌توان دو مرگ را به خوبی تفسیر کرد. این تفسیر از امام صادق(ع) نیز نقل شده است.7

2. «إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ يَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهاد؛8

در حقیقت، ما فرستادگان خود و کسانی را که گرویده‌اند، در زندگی دنیا و روزی که گواهان بر پای می‌ایستند، قطعاً یاری می‌کنیم.»

بسیاری از فرستادگان و اولیای خداوند در زندگی دنیا یاری نشدند. آنان یا کشته شدند یا به اهداف متعالی‌شان در زندگی دنیا دست نیافتند؛ امّا از سوی دیگر، خداوند وعده فرموده است که آنان را در دنیا و آخرت یاری کند. مفسّران اهل سنّت در تفسیر این آیه، راه‌های مختلفی رفته و تأویل‌های گوناگونی ارائه کرده‌اند. فخر رازی ناچار شده است برای آنکه با وجود کشته‌ شدن و شکست ظاهری رسولان و مؤمنان، یاری دنیوی آنان را درست کند، به هفت تأویل دست بزند. این هفت تأویل عبارتند از: کمک به حجّت و استدلال، زنده ماندن نام آنان، انتقام خون آنان، مدح و ستایش مردمان، نورانیّت و یقین باطنی آنان، کوتاه بودن دولت باطل، محظورات و مشکلات پیش آمده برای آنان، به دلیل اینکه موجب افزایش مقام و مرتبت آنان می‌گردد.9 غالب مفسّران اهل سنّت یک یا چند تأویل از این تأویلات را انتخاب کرده‌اند.10 برخی نیز تأویلاتی دیگر افزوده‌اند؛ از جمله: نگریستن به عاقبت کار جهان، 11 اقتدای مردمان به سیرة آنان،12 کفایت نصرت غالب رسولان.13

چنان‌که ملاحظه می شود، هیچیک از این تأویلات در جایی که تفسیر درست و مطابق ظاهر آیه وجود دارد، پذیرفتنی نیستند. افزون بر اینکه هر گونه تأویلی باید مستند به دلیل و قرینه باشد و این مفسّران هیچ دلیلی بر تأویلات یاد شده اقامه نکرده‌اند.

تنها تفسیر درست بی‌تأویل، پذیرش رجعت آنها در آخرالزّمان است که روز نصرت حق و از بین رفتن باطل است. البتّه آیات متعدّدی با این مضمون وجود دارد که در آنها، وعدة یاری خداوند داده شده یا گفته شده که خدا و فرستادگانش پیروز خواهند بود؛ ولی تنها می‌توان به عمومیّت آنها استناد کرد و به عنوان شاهد تقویت کنندة استدلال، از آنها بهره گرفت؛14 امّا آیة مورد بحث به صراحت، یاری رسولان و مؤمنان را در زندگی دنیا بیان کرده است و معنای اوّلیه و روشن یاری، پیروزی و غلبة آنان بر مخالفان است. در «تفسیر القمی» روایتی از امام صادق(ع) در توضیح آیه آمده است که همین تفسیر را می‌کند و

پیروزی رسولان و مؤمنان را در رجعت می‌داند.15

3. «وَ يَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا فَهُمْ يُوزَعُون‏؛16

و آن روز که از هر امّتی، گروهی از کسانی را که آیات ما را تکذیب کرده‌اند، محشور می‌گردانیم. پس آنان نگاه داشته می‌شوند تا همه به هم بپیوندند.»

این آیه می‌گوید گروهی از کافران رجعت می‌کنند. امام باقر(ع) در برابر مخالفان رجعت این آیه را به عنوان دلیلی بر وقوع رجعت در آینده ذکر کردند:

أَبِابَصِيرٍ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو جَعْفَرٍ (ع): «يُنْكِرُ أَهْلُ الْعِرَاقِ الرَّجْعَة؟»َ قُلْتُ: نَعَمْ. قَالَ: «أَ مَا يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ وَ يَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً؛17

ابوبصیر گفت: امام باقر(ع) پرسیدند: «آیا اهل «عراق» رجعت را انکار می‌کنند؟» گفتم: بله. فرمودند: «آیا قرآن را نخوانده‌اند که می‌گوید: «و آن روز از هر امّتی، گروهی از کسانی را که آیات ما را تکذیب کرده‌اند، محشور می‌گردانیم ... .»

اهل سنّت این آیه را دلیل بر حشر در قیامت گرفته‌اند. قمی در تفسیرش به نقل از امام صادق(ع) پاسخ این گروه را می‌دهد:

«أَ يُحْشَرُ اللهُ فِي الْقِيَامَةِ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً وَ يَتْرُكُ الْبَاقِينَ إِنَّمَا ذَلِكَ فِي الرَّجْعَةِ فَأَمَّا آيَةُ الْقِيَامَةِ فَهَذِهِ وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً إِلَی قَوْلِهِ مَوْعِداً؛18

آیا در قیامت گروهی از هر امّتی محشور می‌شوند و بقیه رها می‌گردند؟ [چنین نیست] این مربوط به رجعت است؛ امّا آیة قیامت این است: «و آنها را محشور می‌کنیم و کسی از آنها برجای نمی‌ماند و ایشان به صف، بر پروردگارت عرضه می‌شوند [و به آنها می‌فرماید:] به راستی همان‌گونه که نخستین بار شما را آفریدیم، [باز] به سوی ما آمدید؛ بلکه پنداشتید هرگز برای شما موعدی قرار نخواهیم داد.»19

عموم مفسّران اهل سنّت این آیه را مربوط به حشر در قیامت گرفته و اشکال ذکر شده را بی‌جواب نهاده و به تفاوت میان دو حشر ذکر شده در آیه اشاره نکرده‌اند.20

برخی تفسیرها تفاوت دو حشر را بیان کرده و گفته‌اند که حشر عمومی (مذکور در آیة 47 سورة کهف) برای همه است و حشر ذکر شده در آیة مورد بحث، خاصّ کافران است که بعد از حشر کلّی اتّفاق می‌افتد و برای عذاب کردن آنهاست؛21 امّا اوّلاً چنین برداشتی از آیه هیچ دلیل و شاهدی ندارد؛ ثانیاً آن دیگر حشر نیست؛ زیرا در حشر، به معنای لغوی سه قید وجود دارد: برانگیختن، جمع کردن و راندن؛22 در حالی‌که کافران قبل از این، از قبور برانگیخته شده‌اند و دوباره برانگیخته نمی‌شوند و حشر مجدّد برایشان بی‌معناست. در حشر، به معنای اصطلاحی لازم است که جمع کردن از قبور باشد که با تفسیر یاد شده، کافران قبلاً محشور شده‌اند و حشر مجدّد آنها تحصیل حاصل و بی‌معناست.

از این میان، آلوسی به نقل از طبرسی در «مجمع البیان» به نظریّة شیعه اشاره و آن را رد می‌کند؛ امّا می‌گوید نهایت چیزی که از این آیه فهمیده می‌شود، رجعت گروهی از کافران است و جزئیات عقاید شیعه در این‌باره به وسیلة این آیه اثبات نمی‌شود؛ بلکه تنها اصل رجعت با آن اثبات می‌شود؛23 امّا آلوسی نگفته که کدام مفسّر شیعی تلاش کرده تا جزئیات رجعت را با این آیه اثبات کند. افزون بر اینکه خود وی می‌گوید: طبرسی نیز تنها اصل رجعت را از آیه استفاده کرده است؛ نه بیشتر.24 بنابراین می‌توان گفت که با این آیة شریفه، اصل رجعت اثبات می‌شود و جزئیات آن را روایات بیان می‌کنند.

4. «وَ حَرامٌ عَلی‏ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لايَرْجِعُون‏؛25

و بر [مردم] شهری که آن را هلاک کرده‌ایم، بازگشتشان [به دنیا] حرام است.»

مضمون این آیه این است که رجعت برای گروه‌هایی از مردم جایز است؛ امّا برای گروه‌هایی حرام؛ زیرا معنا ندارد که اگر رجعت بر همه حرام باشد، گفته شود که بر هلاک‌شدگان حرام است و آنان بازنخواهند گشت. از سوی دیگر، نمی‌توان گفت این آیه مخصوص قیامت است؛ زیرا در قیامت همه بازمی‌گردند تا به حساب اعمالشان رسیدگی شود؛ چه هلاک شده و چه غیر هلاک‌شده. بنابراین تنها تفسیر صحیح این می‌شود که بپذیریم گروهی از غیر هلاک شدگان بازخواهند گشت؛ امّا هلاک شدگان بازگشت ندارند. این تفسیر از امیرالمؤمنین(ع) و از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) روایت شده است.27 این آیه بهترین دلیل بر رجعت است. مفسّران اهل سنّت در تفسیر این آیه چند دسته شده‌اند: برخی هلاک و رجوع را مطابق ظاهر آیه، مادّی و جسمانی می‌دانند و دربارة اینکه اگر رجعتی برای هیچ کس واقع نمی‌شود، چرا خدای متعال حکم عدم بازگشت را در این آیه به اقوام هلاک شده اختصاص داده است، سکوت کرده‌اند.28 دستة دیگر هلاک و رجوع را معنوی در نظر گرفته و گفته‌اند که خداوند هلاک برخی را مقدّر کرده‌است؛ زیرا آنان از گناه و کفر خویش بازنمی‌گردند. در اینجا مجبور شده‌اند چند تأویل و چند تقدیر درست کنند که همة آنها خلاف ظاهر آیه است.29 دستة سوم هر دو احتمال را داده‌اند.30 طبری ضمن اشاره به نظر امام باقر(ع) و مسئلة رجعت، احتمال دوم را ترجیح می‌دهد. استدلال وی برای ترجیح احتمال دوم این است که خدای متعال از کار خودش در قبال کسانی خبر می‌دهد که از پاسخ مثبت به رسولان اجتناب کرده‌اند؛ نه از هلاک کردن کسانی که کفر ورزیدند یا کار نیک نکردند؛31 امّا این استدلال مخدوش است؛ زیرا اشکالی ندارد که خداوند سرنوشت کسانی را که با رسولان مخالفت کرده و به آنان کفر ورزیده‌اند، بیان کند و بگوید آنان رجعت نخواهند کرد. افزون بر اینکه تأویل طبری به پیروی از عکرمه و دیگران، خلاف ظاهر آیه است و دلیلی بر ضرورت و جواز این تأویل وجود ندارد.32

5. «وَ إِذْ أَخَذَ اللهُ ميثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَ حِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلی‏ ذلِكُمْ إِصْري قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدين‏؛33

و [یاد کن] هنگامی را که خداوند از پیامبران پیمان گرفت که هرگاه به شما کتاب و حکمتی دادم، سپس شما را فرستاده‌ای آمد که آنچه را با

شماست تصدیق کرد، البتّه به او ایمان بیاورید و حتماً یاری‌اش کنید. [آنگاه] فرمود: «آیا اقرار کردید و در این‌باره پیمانم را پذیرفتید؟» گفتند: آری. اقرار کردیم. فرمود: «پس گواه باشید و من با شما از گواهانم.»

این آیه از پیمانی جدّی و مؤکّد یاد می‌کند که خدا از پیامبران گذشته گرفته و بر اساس آن باید به رسول خدا(ص) ایمان بیاورند و او را یاری دهند. خداوند این پیمان را با انواع تأکیدها و اقرار گرفتن و شاهد گرفتن تشدید می‌کند. این یاری هنوز به طور روشن و کامل واقع نشده است و انتظار می‌رود در رجعت اتّفاق افتد و اگر اتّفاق نیفتد با این همه تأکید و اصرار بر این پیمان سازگار نیست.

البتّه می‌توان مصادیق ضعیف‌ترین یاری را در نظر گرفت که قبلاً واقع شده باشد؛ مثلاً به وسیلة دعوت پیروانشان به پذیرش پیامبری که بعد خواهد آمد 34 یا اینکه مقصود از انبیایی که از آنها پیمان گرفته شده، خود آنها نباشد؛ بلکه فرزندانشان باشد.35

برخی نیز مراد از رسول را پیامبر اکرم(ص) ندانسته، آن را تعمیم داده و گفته‌اند هر پیامبر جدیدی که آمد، قبلی‌ها باید به او ایمان بیاورند و یاری‌اش کنند؛ امّا این معانی با ظهور اوّلیة آیه سازگار نیست و تا مجبور نباشیم نباید به این تأویلات دست بزنیم. افزون بر اینکه هر تأویلی محتاج قرینه و دلیل است و هیچ دلیلی برای این تأویلات ذکر نشده است.

اکثر این مفسّران قرائتی دیگر را نقل می‌کنند که به کلّی معنا را تغییر می‌دهد. آنها به جای لفظ میثاق‌النّبیین از لفظ میثاق اهل الکتاب، استفاده کرده‌اند تا دیگر نیازی به این تأویلات نباشد؛ ولی هیچیک آن را ترجیح نداده‌اند.36

ابن‌کثیر از امام علیّ‌بن ابی‌طالب(ع) و ابن عبّاس، نقل می‌کند که به نظر آنان این آیه می‌گوید که اگر پیامبر اکرم(ص) مبعوث شد و آن انبیا زنده بودند، باید به او ایمان آورند و یاری‌اش کنند.37 البتّه ظاهراً او نمی‌خواهد رجعت را بپذیرد و زنده بودن دیگر پیامبران را در زمان حیات پیامبر اکرم(ص) امری فرضی در نظر می‌گیرد؛ امّا با روایتی که نقل می‌کند، این موضوع را روشن می‌کند که در نظر برخی از صحابه، امکان چنین هم‌زمانی‌ای از انبیا نمی‌گیرد. آن‌هم چنین پیمان غلیظ و مستحکمی، این پیمان باید مصداق پیدا کند و مصداق آن تنها در رجعت است. روایت یاد شده را تعدادی دیگر از مفسّران اهل سنّت نقل کرده‌اند.38

در روایت تفسیر نعمانی از امیرالمؤمنین(ع) برای اثبات به چند آیة قرآن، از جمله به این آیه استناد شده است.39 این آیه اگر دلیلی قاطع بر اثبات رجعت نباشد، دست کم شاهدی بر تأیید آن است.

ادلّة روایی رجعت

روایات منقول از پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) دربارة رجعت به حدّی است که برای فردی منصف و بی‌تعصّب، جایی برای تردید باقی نمی‌گذارد که از منظر اسلام، رجعت امری حتمی و واقعی است. در کتاب‌های روایی و تاریخی و کتاب‌هایی که در زیارت‌های اهل بیت(ع) نوشته شده‌است، روایات بسیاری وجود دارد که به طور مستقیم یا غیر مستقیم به رجعت اهل بیت(ع) با مؤمنان اشاره دارد.

ادلّه و شبهات مخالفان رجعت

مخالفان رجعت سعی کرده‌اند برای موضع خود ادلّه‌ای بیاورند. مرحوم شیخ حرّ عاملی، شبهات آنان را به تفصیل نقل کرده و پاسخ داده است.40 برخی از آنها فقط استبعاد 41 است و برخی دیگر استناد به ادلّة نقلی و برخی دیگر ادّعای نداشتن دلیلی بر اثبات رجعت است؛ امّا چنان‌که پیش‌تر ملاحظه شد، با وجود ادلّة قرآنی ذکر شده بر وقوع رجعت، نه جایی برای استبعاد وجود دارد، نه ادّعای بی‌دلیلی صورت پذیرفته است. بنابراین، تنها باید دید آیا دلیلی بر نفی رجعت وجود دارد که با ادلّة اثبات رجعت تعارض کند یا نه. مهم‌ترین استدلال‌های مخالفان به شرح زیر است:

1. خدای متعال تقاضای بازگشت عدّه‌ای را هنگام مرگ رد می‌کند. چگونه می‌توان پذیرفت که پس از مرگ بازگردند؟ قران کریم می‌فرماید:

«حَتَّی إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فيما تَرَكْتُ كَلاَّ إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلی‏ يَوْمِ يُبْعَثُون؛42

تا چون مرگ به یکی از آنان برسد، گوید: پروردگارا! مرا برگردان تا در آنچه ترک کرده‌ام، عمل شایسته‌ای کنم. هرگز. این کلمه‌ای است که وی می‌گوید و در جلوشان برزخی است تا روزی که مبعوث شوند.»

این اشکال را به شکل دیگری نیز مطرح کرده‌اند. می‌گویند بازگشت کفّار به دنیا پس از دیدن عذاب‌های برزخ و دیدن آنچه پس از مرگ رخ می‌دهد، موجب می‌شود که در بازگشت خود فرصتی دیگر برای عمل پیدا کنند و با یقینی که پیدا کرده‌اند، به عمل می‌پردازند.

در ابتدای بحث، چهار تفاوت رجعت با این درخواست کافران گذشت؛ در رجعت، تقاضایی از سوی کافران رخ نمی‌دهد که مشمول این آیة شریفه گردند. بله. ارادة الهی بر بازگشت آنان است تا آنها را مجازات کند؛ نه اینکه فرصتی دوباره برای عمل به آنها بدهد. رجعت برای مؤمنان فرصتی است تا بر اعمال نیکی که دوست داشتند، انجام دهند؛ امّا فرصت و شرایط عمل نداشتند، بیفزایند و برای کافران نقمتی است تا مجازات دنیوی اعمالشان را ببینند. خداوند متعال در جای دیگر می‌فرماید:

«يَوْمَ يَأْتي‏ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ في‏ إيمانِها خَيْراً قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُون‏؛43

روزی که برخی نشانه‌های خدا آشکار شود، ایمان کسی که پیش از آن ایمان نیاورده‏ یا به هنگام ایمان کار نیکی انجام نداده است، برای او سودی نخواهد داشت. بگو: چشم به راه باشید ما نیز چشم به راهیم.»

2. ظهور حضرت مهدی(عج) یکی از آیات پروردگار است که پس از آن، دیگر ایمان کافران پذیرفته نخواهد شد. این موضوع در تعدادی از روایات اسلامی مورد تأکید قرار گرفته است.

قرآن کریم می‌گوید:

«وَ حَرامٌ عَلی‏ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لايَرْجِعُون‏؛44

و بر مردم شهری که آن را هلاک کرده‌ایم، بازگشتشان [به دنیا] حرام است.»

بنابراین قرآن به صراحت رجعت را رد می‌کند.

با توضیحی که پیش‌تر دربارة این آیه داده شده، معلوم شد که این آیه نه تنها مخالف رجعت نیست، از بهترین ادلّه بر اثبات رجعت است؛ زیرا این آیه می‌گوید گروهی خاص بازگشت ندارند که لازمه‌اش این است که گروهی دیگر بازگشت دارند:

«أَ لَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لا يَرْجِعُون‏؛45

مگر ندیده‌اند که چه بسیار نسل‌ها را پیش از آنان هلاک گردانیدیم که دیگر آنها به سویشان بازنمی‌گردند؟»

این آیه نیز مانند آیة سابق است که از بازگشت نیافتن گروه‌هایی سخن می‌رود که هلاک شده‌اند و نمی‌تواند نافی رجعت باشد. در واقع از این دو آیة شریفه استنباط می‌شود که نسل‌های هلاک شده به دلیل اینکه یک بار عذاب دنیوی شده‌اند، دیگر بازگشتی ندارند تا دوباره عقوبت شوند. تنها عذاب بزرخ و حساب و کتاب آخرت پیش روی آنان است؛ امّا کسانی که در دنیا عذاب نشده‌اند و سزاوار آن هستند، بازگشت دارند.

3. ولی الله دهلوی اشکالی عقلی را مطرح می‌کند و می‌گوید روح گناه‌کاران به یکی از دلایل زیر انجام می‌شود: مجازات، اذیّت یا بیان خیانت آنها به مردم. مجازات را در آخرت خواهند کشید و مجازات دنیوی آنها ظلم است. اذیّت را در قبر خواهند دید. بیان خیانت آنها در این زمان فایده ندارد، برای مردم زمان خودشان مفید بود.46

روایات باب رجعت تصریح دارند که بازگرداندن مجرمان برای این است که مجازات دنیوی‌اشان را بکشند. مجازات دنیوی هیچ منافاتی با عذاب آخرت ندارد و ظلم نیست؛ چنان‌که اگر قاتلی را در دنیا قصاص کنند، باز هم در آخرت عذاب در انتظارش هست. چشیدن شیرینی اجرای عدالت در دنیا، حقّ مظلومان است. بنابراین نباید اجرای این حق را منافی عذاب آخرت دانست.

4. به ادلّة عقلی و نقلی اثبات شده که ممکن نیست زمین یک چشم بر هم زدنی خالی از حجّت بماند و ممکن نیست غیر افضل مقدّم شود، ... با این مقدّمات، رجعت معنا ندارد؛ چون لازم آید که یا حضرت مهدی(عج) از امامت عزل شود ـ در صورتی‌که بر حسب ادلّة امامت او تا قیامت ادامه دارد ـ یا غیرافضل، یعنی امام زمان(عج) بر افضل، یعنی حضرت امیر(ع) یا حضرت امام حسین(ع) مقدّم باشد یا عدد امامان از دوازده نفر زیادتر باشد و ریاست امام عمومی نباشد.47

در پاسخ می‌توان گفت که اگر امامت غیرافضل به اجازة خود افضل باشد، اشکالی ندارد. دیگر اینکه ممکن است هریک از امامان، رهبری ناحیه‌ای را به دست گیرند. همچنین ممکن است رجعت سایر امامان پس از شهادت حضرت مهدی(عج) باشد. پاسخ‌های دیگری نیز به این اشکال داده‌اند که برای پرهیز از تطویل، از بیان آنها خودداری می‌کنیم؛48 امّا در هر حال، عدد امامان از دوازده تجاوز نخواهد کرد و همان امامان قبلی بازخواهند گشت.

5. رجعت مستلزم تناسخ است و تناسخ از نظر اسلام مردود است. پس رجعت مردود است.

این اشکال از نفهمیدن درست معنای تناسخ و معنای رجعت ناشی شده است. تناسخ به معنای آن است که روح کسی پس از مرگ در بدنی دیگر، غیر از بدن خودش وارد شود؛ امّا رجعت به معنای بازگشت روح به بدن خود فرد است؛ دقیقاً مانند همان اتّفاقی که در معاد خواهد افتاد. اگر بازگشت روح به بدن در معاد مستلزم تناسخ است، رجعت هم هست؛ امّا نه در معاد و نه در رجعت، بازگشت به بدنی دیگر نیست؛ بلکه به بدن خود فرد است. بنابراین، هیچ امری محال یا خلاف اسلام اتّفاق نخواهد افتاد.

6. کسی که به کمال خاصّ خود رسیده است، اگر پس از مرگ دوباره به دنیا بازگردد، رجوع از فعل به قوّه است و این محال است. قوّه‌ای که یک بار به فعلیّت برسد، دیگر بار به قوّه بازنمی‌گردد. نفس انسان با مردن تجرّد پیدا می‌کند و یک موجود مثالی یا عقلی می‌شود. حال، اگر دوباره به دنیا بازگردد، موجودی مادّی می‌شود و از فعلیّت تجرّدی به قوّه بازمی‌گردد.

حتّی اگر این اصل فلسفی ـ که چیزی از فعل به قوّه بازنمی‌گردد ـ درست باشد، امّا زنده شدن موجودی پس از مرگ از مصادیق آن نیست. انسان پیش از مرگ نیز تجرّد داشت. نفس انسانی، چه هنگام تعلّق به بدن، چه پس از آن و چه با تعلّق دوباره به بدن، مجرّد است. مرتبة نفس در هیچیک از این حالات تفاوت نمی‌کند و چنین نیست که پیش از مرگ مادّی باشد، پس از مرگ مجرّد شود و با رجعت دوباره مادّی گردد. نفس در همة این احوال مجرّد است. بنابراین چیزی از فعل به قوّه بازنمی‌گردد؛ بلکه فعلیّت جدیدی پدید می‌آید.49

نتیجه

در مجموع باید گفت که حتّی اگر کسی نخواهد جزئیات رجعت را آن‌چنان که در پاره‌ای روایات آمده است، بپذیرد، ناچار است که اصل رجعت را قبول کند. ادلّة محکم قرآنی و روایی در این زمینه قاطعند و نمی‌توان آنها را انکار کرد؛ هرچند فهم جزئیات رجعت بر برخی دشوار باشد. افزون بر این، باید توجّه داشت که اعتقاد به رجعت، گو اینکه از محکمات اعتقادات اسلامی است، امّا از اصول اعتقادی نیست و ندانستن جزئیات و فروع آن یا احیاناً غفلت از اصل آن، ضرری به ایمان و اعتقاد فرد نمی‌زند. البتّه اگر کسی آگاهانه و پس از دیدن ادلّة محکم رجعت، آن را رد کند، مشمول حکم این آیة شریفه می‌شود که در مقام توبیخ منکران از اهل کتاب می‌فرماید:

«وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدين‏؛50

با آنکه در دل به آن یقین آورده بودند، ولی از روی ستم و برتری‌جویی انکارش کردند. پس بنگر که عاقبت تبهکاران چگونه بود.»

پی‌نوشت‌ها: