فرزند با ایمان من (2)

عباس پسندیده

ابعاد و مؤلّفه‌ها

در شماره‌هاي پيش، با دو رويكرد (مناسكي، رفتاري و معرفتي، اخلاقي) در تربيت ديني آشنا شديم و بيان كرديم كه تربيت ديني، تضمين كنندة موفّقيت و سعادت فرزندان است؛ از اين رو، تربيت ديني با تربيت براي زندگي منافاتي ندارد.

پيش از آغاز فرآيند تربيت، بايد موضوع تربيت را به درستي شناخت تا ندانيم تربيت ديني شامل چه ابعاد و مؤلّفه‌‌هايي می‌‌گردد. عمليات تربيت، ناقص يا اشتباه صورت خواهد گرفت. يكي از عوامل ناكامي در تربيت ديني، ناشناخته بودن تربيت ديني است. گاه برخي امور را جزو تربيت دين می‌‌دانيم؛ در صورتي كه چنين نيست و گاه برخي امور را خارج از تربيت ديني می‌دانيم؛ در صورتي كه جزو آن است. در گام نخست، بايد اين امور را به درستي شناخت. تربيت ديني، يك «محور اساسي»، سه بُعد و چندين مؤلّفه دارد.

تربيت ديني، محور و اساسي به نام «خدا» دارد. همه چيز در تربيت ديني، بر اساس خدا و توحيد استوار است. آنچه اينجا مهم است اينكه تربيت ديني، يعني «خدايي‌سازي» و «توحيدي بار آوردن» فرزندان. مربّي موفّق كسي است كه بتواند خدا را در كانون زندگي دانش‌آموز قرار دهد و تمام ابعاد زندگي‌‌اش را بر اساس آن تنظيم كند. از منظر مباحث تربيتي اسلام، انسان سه بُعد دارد: شناخت، اخلاق و عمل. شناخت به مسائل فكري و اعتقادي انسان مربوط می‌شود و اخلاق، به بخش صفات و فضايل انساني و عمل، به بخش رفتارها و مناسك انسان. اين سه بعد، نه به صورت تفكيك شده، بلكه به صورت منظّم با يكديگر ارتباط دارند. شناخت و معرفت در رأس قرار دارد. نوع شناخت و معرفت انسان، تعيين‌كنندة ابعاد ديگر است. ما آن‌گونه كه می‌‌انديشيم، اخلاق و رفتار خود را شكل مي‌دهيم. پس از شناخت، اخلاق قرار دارد كه اصول بيشتري را شامل می‌شود و از معرفت سرچشمه مي‌گيرد. در حقيقت، اخلاق پشتوانة رفتار و عمل انسان است و بالأخره در نهايت عمل و رفتار انسان قرار دارد كه محصول اخلاق و معرفت او مي‌باشد. آنچه اينجا مهم است اينكه هر سه بعد انسان، باید بر محور خدا و توحيد بچرخد. از اين رو، تربيت ديني، تركيبي از معرفت الهي، اخلاق الهي و رفتار الهي است. در تربيت ديني، بايد هر سه بعد و چگونگي تعامل ميان آنها را در نظر گرفت. فرزند با ايمان كسي است كه هر سه بعد او به صورت هماهنگ و نظام يافته، با محوريت الله تنظيم شده باشد. اينكه هر كدام از اين ابعاد سه‌گانه، چه مؤلّفه‌‌هايي را شامل می‌شود، در بحث آينده روشن می‌‌گردد.

مؤلّفه‌‌هاي تربيت ديني

هر كدام از ابعاد، مؤلّفه‌هاي خاصّ خود را دارند كه همچنان با محوريت توحيد تنظيم مي‌شوند:

1. مؤلّفه‌هاي شناختي

در بعد شناخت و اعتقاد، قائل به اصول سه‌گانة دين و اصول پنج‌‌گانة دين و مذهب هستيم و بر اين باوريم كه توحيد، نبوّت، معاد اصول دين است كه همه آن را قبول دارند و عدل و امامت دو اصل مذهب شيعه می‌باشند كه به آن سه اضافه مي‌گردند. اين، درست است؛ امّا بايد در نظر داشت كه اين سه يا پنج اصل، در عرض يكديگر نيستند. هر چند همة آنها اصل به شمار می‌روند، امّا يكي از آنها اصل اساسي و بقية اصول، مبتني بر آن مي‌باشند. در تربيت ديني، ركن و اساس شناخت، معرفت خدا و باور به يگانگي اوست و انسان ديندار كسي است كه خدا را بشناسد و به يكتايي او باور داشته باشد و تنها نيروي مؤثّر در هستي را او بداند (توحيدباوري). پس از خداباوري و فرع بر آن، ولايت قرار دارد كه بر اساس آن معتقديم خداوند متعال راهنماياني را براي هدايت و ادارة امور بشر فرستاده است. اين راهنمايان در دو گروه پيامبران و امامان طبقه‌‌بندي می‌شوند. بنابراين ولايت نيز به دو قسم نبوّت و امامت تقسيم می‌شود. مسئلة بعدي، معاد است كه بر اساس آن معتقديم نظامي كه خداوند متعال آفريده است، بي‌هدف نبوده و با پايان يافتن زندگي اين دنيا، مرحلة ديگري از زندگي آغاز مي‌گردد كه در آن، رفتار و كردار امروز بشر محاسبه می‌شود و زندگي جاويد بشر رقم مي‌خورد. بنابراين مي‌توان گفت در اصول دين كه اعتقادات قرار دارد، اساس، توحيد و خداباوري است كه فرع بر آن، ولايت و معاد شكل می‌‌گيرند.

2. مؤلّفه‌هاي اخلاقي

بعد اخلاق، به خوبها و بدهاي زندگي مربوط می‌شود. انسان، پيوسته به دنبال كشف خوب و بد است تا تكليف خود را در عمل بداند. همة

صفات و فضايل اخلاقي به اين بُعد مربوط می‌شود كه طيف گسترده‌‌اي از موضوعات را شامل می‌شود. از اين امور می‌‌توان به تقوا، حيا، محبّت، خوف، رجا، عفّت، حلم، صبر، شكر و اموري از اين دست اشاره كرد. مهم این است که در تربيت ديني، همة اين امور با محوريت خدا و توحيد تعريف می‌شوند. ريشه و ماية اصلي هر آنچه صفات و فضايل اخلاقي ناميده می‌شود، در تمام انسان‌ها مشترك است. همة انسان‌ها ترس، اميد، شرم، محبّت و... دارند. تفاوت ديني و غير‌ديني بودن آن در محور آنها و موضوعات و متعلّقات آنهاست. اينجاست كه تربيت ديني از تربيت غير ديني جدا می‌شود و مرز پيدا مي‌كند. اينجاست كه مفهوم اخلاق حسنه و اخلاق سيّئة به وجود می‌آيد و فضايل و رذائل مشخّص می‌شوند.

به ديگر بيان، بُعد اخلاقي انسان، صفات و موارد متعدّدي را شامل می‌شود كه به صورت فطري و بالقوّه در نهاد انسان هست؛ لذا فرزند با ايمان كسي است كه اين موارد را بر محور توحيد و خدا تنظيم كرده است و مربّي موفّق كسي است كه بتواند مؤلّفه‌هاي متعدد اين بُعد را بر محور خدا تربيت كند و شكل دهد. ان‌شاء الله در جاي خود به اندازة امكان، به اين موارد خواهيم پرداخت.

3. مؤلّفه‌هاي رفتاري

بُعد عمل، به بايدها و نبايدها مربوط می‌شود. زندگي، پر از انجامها و تركهاي فراوان است. انسان، يا در حال انجام كاري است يا در حال ترك آن. مهم اين است كه محور انجام يا ترك انسان چيست. تفاوت انسان‌‌ها در مقام عمل، بر اساس محوري كه بايد يا نبايد را تعريف می‌كند، به وجود می‌آيد. وقتي شناخت و اخلاق انسان با محور خدا و توحيد سامان يافت، رفتارهاي وي نيز بر همين اساس شكل می‌‌گيرند. كسي كه تربيت توحيدي داشته باشد، به آنچه خداوند متعال امر كرده است، عمل می‌كند و از آنچه نهي كرده، باز می‌دارد. اينجاست كه مفهوم عمل صالح و عمل سيّئة شكل می‌‌گيرد و طاعت و معصيت شكل مي‌‌گيرد. بنابراين، مربي موفّق كسي است كه بتواند خدا را در كانون عمل دانش‌آموز قرار دهد و تمام افعال و رفتار او را بر اساس آن تنظيم نمايد و به او بياموزد كه فقط براي خدا كار كند.

در جمع‌‌بندي ابعاد سه‌‌گانه مي‌توان گفت، شناخت و معرفت، بنيان و اساس تربيت را تشكيل مي‌دهد. اين بنيان كه امري دروني و فكري است، در مرحلة بعد، اخلاق را سامان می‌دهد كه قدري عيني‌تر است. پس از آن، نوبت به عمل می‌رسد كه رفتارهاي انسان را شكل می‌‌دهد. بنابراين، هر چند عمل، سرنوشت انسان را تشكيل می‌دهد، امّا نيازمند پشتوانه‌هاي معرفتي و شناختي است. از اين‌رو مي‌توان نتيجه گرفت كه تربيت دينی، يعني تنظيم بعد شناختي، اخلاقي و رفتاري انسان بر اساس توحيد و خداباوري.

رابطه بر اساس محبّت

تربيت توحيدي از ارزشمندترين كارهاست. رسول خدا(ص) می‌فرمايند:

«مَن رَبَّی صَغيرا حَتَّی يَقولَ: «لا إلهَ إلاَّ اللّهُ» لَم يُحاسِبهُ اللّهُ عزّوجلّ؛1

كسی كه خردسالی را تربيت كند تا بگويد: «لا إله إلاّ اللّه»، خداوند عزّ و جلّ از او حساب نمی‌كشد.»

حتّي پيچيده‌ترين و پيشرفته‌‌ترين تكنولوژي بشر و اختراعات انساني، به هيچ عنوان با ساختن و پرورش دادن انسان با خدا، قابل مقايسه نيست. آنچه اينجا اهمّيت مي‌يابد، چگونگي انجام آن است.

از دیرباز به یاد دارم که وقتی می‌خواستند اصول دین را به بچّه‌ها یاد دهند، این شعر معروف را زمزمه می‌کردند که اصول دین پنج بوَد، دانستنش گنج بود... وقتی بچّه‌ها آن را حفظ می‌‌کردند، یک بارک الله و آفرین تحویل می‌گرفتند و بزرگترها تصوّر می‌‌کردند (و می‌کنیم) که آموزش اصول دین تمام شده است! آیا واقعاً با این کار، اصول دین را یاد داده‌ایم؟! وقتی کسی مانند لقمان حکیم وارد تربیت دینی می‌‌شود و می‌خواهد توحید را به فرزندش بیاموزد، به گونة دیگری عمل می‌کند. ان‌شاء الله بعداً به نحوة آموزش او خواهیم پرداخت؛ امّا الآن سؤال این است که فرزند موحّد دارای چه ویژگی‌هایی است؟

ويژگي‌‌هاي فرزند موحّد

بر اساس آنچه گذشت، مي‌توان تصوّر نمود فرزند موحّد كسي است كه خدا را دوست مي‌دارد و رابطه‌اي مثبت و محبّت‌آميز با او دارد. او را هميشه حاضر و ناظر بر رفتار خود مي‌داند و لذا در هيچ لحظه‌اي خود را تنها و بدون او تصوّر نمي‌كند. خدا را تنها مؤثّر در زندگي مي‌داند و به او اطمينان دارد؛ بنابراین در طلب عزّت، قدرت، ثروت، حلّ مشكلات و برآوردن نيازها، تنها و تنها به خدا روي مي‌آورد. خدا را تكيه‌گاه خود قرار مي‌دهد و او را تنها نقطة اتّكاي خود می‌‌داند. به همین دلیل، اميد او تنها به خداوند است و از هيچ منبع ديگري كمك نمي‌گيرد؛ به خاطر خدا زندگي می‌‌كند و تمام رفتارهاي خود را به خاطر او انجام می‌دهد. خدا را صاحب اختيار (ربّ) و تدبيركنندة (مدبّر) زندگي خود می‌داند و سبك زندگي خود را از او می‌گيرد و به دستورات او احترام می‌گذارد و بر آن است تا رفتارهاي خود را بر اساس بايدها و نبايدهاي او تنظيم كند و ...

امّا پرسش اساسي اين است كه چگونه می‌توان فرزندي تربيت كرد كه موحّد و خدايي باشد و ويژگي‌هاي ياد شده را داشته باشد؟

روش تربيت توحيدي

اگر توحيد، «نقطة كانوني» تربيت ديني است، مسئلة آشناسازي با خدا و پايه‌‌ريزي ارتباط با خدا رخ می‌نمايد. آشنايي با توحيد از دوران كودكي بايد آغاز شود. رسول خدا(ص) می‌فرمايند كه «زبان كودكانتان را با «لا إله إلاّ اللّه» باز كنيد.»2 و تأكيد می‌نمايند كه «هرگاه كودكانتان به خوبي زبان گشودند، «لا إله إلاّ اللّه» را به آنان بياموزيد. سپس بيم نداشته باشيد كه چه وقت مُردند.»3 اين نشان می‌دهد كه فلسفة خلقت و معناي زندگي، همين تربيت توحيدي است. بنابراین پس از تحقّق آن، مردن، ناكامي به شمار نمی‌رود. امام باقر(ع) نيز می‌فرمايند: «وقتي كودك به سه سالگي رسيد، بايد به او گفته شود: هفت مرتبه بگو: لا اله الا الله.»4 اين نشان می‌دهد كه به تناسب رشد كودك و به اندازه‌اي كه درك می‌كند، بايد تربيت توحيدي را نيز آغاز كرد؛ امّا اكنون سخن ما در مراحل پس از كودكي است.

مسئله چيست؟ خالقيّت يا ربوبيّت؟

معمولاً در بحث توحید، سراغ برهان‌هایی می‌رویم که اصل وجود خدا و خالقیّت او را اثبات می‌کند؛ امّا این آن چیزی نیست که بدان نیاز داریم. توحيد، شاخه‌ها و مسائل فراوان و گاه پيچيده‌اي دارد كه همة آنها براي فرزندان ضرورت ندارد؛ بلكه ممكن است زيان‌آور باشد. بنابراين، براي والدین و مربّيان اهمّيت فراواني دارد كه بدانند بر چه بخشي از توحيد، بايد تمركز كنند. بيشتر بر خالق بودن خداوند تمركز مي‌‌شود و حال آنكه، مسئلة اساسي ربّ بودن خداوند است. خالق، يعني آفريدگاري كه موجودات را به وجود می‌‌آورد و ربّ، يعني صاحب اختياري كه امور را تدبير می‌کند. ما با بسياري از افراد، به ويژه فرزندان مسلمان، بر سر اصل وجود يا خالقيّت خداوند مشكل نداريم. مسئلة اساسي، ربوبيّت خداوند است كه فرد بايد سبك زندگي خود را از خداوند بگيرد و بر اساس آن تنظيم كند.

حتّي مشركان، با خالقيّت خداوند مشكل نداشتند؛ چنان‌که «قرآن كريم» می‌فرمايد:

«وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَاواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ؛5

و اگر از آنها بپرسی که چه کسی آسمان‌ها و زمین را خلق کرده‌اند، خواهند گفت الله.»

بنابراين، بايد بيشتر بر ربوبيّت خداوند و توحيد ربوبي تمركز نمود.6 مسئله اين است كه چه كسي بايد صاحب اختيار بشر باشد؟ تنها ربّ و صاحب اختيار بشر، خداوند است و انسان توحيدي كسي است كه ربوبيّت و ولايت او را بر تمام ابعاد زندگي خود می‌پذيرد.

بنيان توحيد ربوبي

مسئلة بعدي اين است كه چگونه می‌توان توحيد در ربوبيّت را در فرزندان به وجود آورد؟ مرحلة حسّاس در توحيد ربوبي، بنيان و مبناي آن است. چندی پیش، یکی از روان‌شناسان می‌گفت: مسیحیان، در دوران کودکی چندین جمله دارند که از کودکانشان می‌خواهند آنها را روزی چند بار تکرار کنند؛ مثل این که: خدا تو را دوست دارد، من خدا را دوست دارم و... امّا ما معمولاً فرزندانمان را چگونه با خدا آشنا می‌کنیم؟ از اوّل می‌گوییم دروغ‌گو دشمن خداست، اگر کار بد بکنی، خدا می‌بردت جهنّم، اگر کار خوب انجام بدهی، خدا می‌بردت بهشت و...

خوب دقّت کنید! بیشترین تصویری که فرزندان ما از خداوند دارند، دشمنی، جهنّم و نهایتاً بهشت است!

مستحكم‌ترين پايه در توحيد ربوبي، محبّت است. شايد براي اثبات ربوبيّت خداوند متعال، برهان‌‌هاي متعدّدي وجود داشته باشد؛ امّا از مهم‌ترين آنها، برهان محبّت است كه سوگ‌مندانه بايد گفت مورد توجّه قرار نگرفته است. اين برهان، به ويژه براي فرزندان كه در دوران نشاط زندگي و شكفتن غنچه‌هاي عشق و پاكي قرار دارند، جذّابيت و كارآمدي بيشتري دارد. جالب اينكه در روايات تصريح شده است كه

دين، چيزي جز محبّت نيست. بنابراين، براي با ايمان ساختن فرزندان باید از راه محبّت استفاده نمود.

روزي فُضَيل‌بن يَسار از امام صادق(ع) دربارة دوستی و دشمنی می‌پرسد كه آيا از ايمان به شمار می‌رود؟ حضرت در پاسخ وي می‌فرمايند: «مگر ايمان، جز دوستی و دشمنی است؟» سپس حضرت به اين آيه استناد می‌كنند: «حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الاْءِيمَـنَ وَ زَيَّنَهُ فِی قُلُوبِكُمْ؛ ايمان را محبوب شما ساخت و آن را در دل‌هايتان آراست.»7

در اين آيه، سخن از ايمان است و اينكه ايمان، محبوب و زيبا شد تا در دل جاي گرفت. ايمان بايد دروني باشد و راه آن محبوب شدن و زيبا شدن آن است. اين روايت نشان می‌دهد كه بنيان دين و ايمان، محبّت است و دينداري، وقتي حقيقي است كه ربوبيّت خداوند پذيرفته شده باشد. حال بايد ديد چگونه محبّت می‌تواند ربوبيّت را به وجود آورد؟

برهان محبّت و ربوبيّت

برهان محبّت در داستان حضرت ابراهيم(ع) و ستاره‌پرستان آمده است. در «آية 76 سورة انعام» آمده است:

«فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ الَّيْلُ رَءَا كَوْكَبًاً قَالَ هَذَا رَبیّ‏ِ فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَا أُحِبُّ الاَْفِلِين‏؛

هنگامی که شب بر آنان سایه انداخت، ستارگان را دید. گفت: این پروردگار من است. آنگاه که افول کرد، گفت: من افول‌کنندگان را دوست ندارم.»

در اين آية شريفه چند نكتة مهم وجود دارد: اولاً در اينجا، به روشني آمده كه مسئله در ربوبيّت است: هَذَا رَبیّ. اما نكتة مهم‌تر، چارچوب برهان محبّت است. برهان محبّت بر اين استوار است كه ربّ بايد محبوب باشد و محبوب بايد كامل باشد. بنابراین هرچه كامل نباشد، نمی‌تواند محبوب باشد و هر چه محبوب نباشد، نمی‌تواند ربّ باشد. به خوبي روشن است كه در اين برهان، پاية ربوبيّت بر محبّت نهاده شده است. دو محور اساسي در اين استدلال وجود دارد كه نشان‌دهندة دو گزارة ياد شده است. يكي اينكه، ايشان براي رد كردن ربوبيّت ستاره، به دوست داشتني نبودن آن اشاره می‌کنند و ديگري اينكه، علّت دوست داشتني نبودن آن را افول كردن آن، اعلام كرده است. عبارت «لَا أُحِبُّ الاَْفِلِين» به گزارة دوم اشاره دارد. افول، نشانة نقص است و وقتي می‌فرمايند: افول كننده‌ها را دوست ندارم، در حقيقت به اين معناست كه ناقص‌ها را دوست ندارد. اين، يك اصل فطري است كه محبوب بايد كامل باشد. ممكن است انسان‌ها در تشخيص موجود كامل اشتباه كنند، امّا در اينكه محبوب بايد كامل باشد، كسي ترديد ندارد و هيچ‌كس نمی‌گويد من به جهت نقص، محبوبم را برگزيده‌ام.

و امّا عبارت‌هاي رَبیّ و لَا أُحِبُّ به گزارة نخست اشاره دارند و نشان می‌دهد كه ربّ بايد محبوب باشد. از اين‌رو حضرت ابراهيم(ع) براي رد كردن ربوبيّت ستاره، به دوست داشتني نبودن آن اشاره می‌کند. اگر گزارة نخست (ربّ بايد محبوب باشد) اشتباه باشد، معنا ندارد كه حضرت ابراهيم(ع) براي ردّ ربوبيّت ستاره، به محبوب نبودن آن استلال كنند. مرحوم علّامه طباطبايي در تفسير اين آية شريفه تصريح می‌کند:

ربوبيّت ملازم با محبوبيّت است و چيزی كه از نظر نداشتن زيبايی واقعی و غيرقابل تغيير و زوال، نمی‏تواند محبّت فطری و غريزی انسان را به خود جلب نمايد، مستحقّ ربوبيّت نيست... بنابراين می‏توان گفت كه ابراهيم(ع) در اين كلام خود، به ملازمه‏ای كه بين دوست داشتن و بندگی كردن يا بين معبود بودن و محبوبيّت می‌باشد، اشاره كرده‌اند.8

به خوبي روشن شد كه برهان حضرت ابراهيم(ع)، برهان محبّت است. اين برهان بايد در تربيت توحيدي مورد توجّه قرار گيرد؛ امّا اینکه چگونه می‌توان محبّت را به وجود آورد، مسئله‌ای است که در شمارة بعد به آن می‌پردازیم.

پی‌نوشت‌ها