اهمّیت طبّ سنّتی در دنیای مدرن

انسان در هر مقطع از سیر تکامل خود، نیاز جدیدی را احساس می‌کند و این احساس، او را به حرکت و تلاش واداشته، موجب سیر او از نقطة فعلی به یک مقطع جدید می‌شود؛ مقطعی که شاید قبل از احساس نیاز، آن را به تمسخر می‌گرفت و حتّی نیم‌نگاهی به آن نمی‌انداخت.

جامعه نیز سیری مشابه را طی می‌کند؛ با این تفاوت که برآیند اندیشه‌ها در جامعه، گاه به یک جرقّة فکری شتاب می‌دهد و از آن، شعله‌ای فروزان می‌سازد؛ به نحوی که شالودة تفکّرات گذشته را می‌سوزاند و چه بسا از سایر مبدعان و متفکّران و راهنمایان آن جامعه پیشی می‌گیرد.

طب و درمان در قرن 21 نیز آبستن چنین تحوّلی است. پیشرفت وسیع در زمینة شناخت سلّول‌های بدن و توانایی ایجاد تغییر و تصرّف در خلقت انسان و دخالت صنایع بیوشیمی و بیوفیزیک در ساخت دارو و ابزار تشخیص و درمان از یک سو و بدون پاسخ ماندن سؤالات بزرگ دربارة بهداشت، درمان، تغذیه، روانپزشکی، روانشناسی و سایر رشته‌های علوم بالینی از سوی دیگر، زمینة چرخشی بزرگ، به سوی تجدیدنظر در این علوم را فراهم آورده است.

تردیدهای پدید آمده در مبانی پزشکی رایج، گاهی بسیار شکننده است و موجب شده تا عدّه‌ای ضرورت رویکرد به طبّ جایگزین 1 را مطرح کنند. در عدّه‌ای دیگر این احساس نیاز تعدیل شده و کارایی‌های طبّ رایج را می‌پذیرند؛ ولی عقیده دارند که برای جبران نارسایی‌های آن، باید دیدی کلّی‌نگر داشت و رشته‌های مختلف مدّعی درمان را نیز پذیرفت.2

همیشه صحبت دربارة طبّ سنّتی، مکمّل و جایگزین، طیف وسیعی از واکنش‌ها را برمی‌انگیزد؛ از یک اشتیاق و گرایش افراطی تا یک انکار ناآگاهانه. با وجود این، خصوصاً طبّ سنّتی در کشورهای در حال توسعه، روز به روز گسترش بیشتری می‌یابد و به سرعت، نقش خود را در بخش سلامت و اهمّیت اقتصادی فوق‌العادّه‌اش نشان می‌دهد. گذشته از این موضوع که در بسیاری از کشورها حتّی تا 80% مردم جز طبّ سنّتی به خدمات بهداشتی درمانی اوّلیه دسترسی ندارند، گرایش اجتناب‌ناپذیر مردم به طبّ سنّتی از یک سو و اصولاً ضرورت کمک به احیا و ترویج آن از سوی دیگر، سازمان بهداشت جهانی را بر آن داشت که در این زمینه، راهبردی مشخّص اتّخاذ کند.

وظیفة سازمان جهانی بهداشت (WHO) در مورد داروهای اوّلیه و ضروری، کمک به حفظ جان انسان‌ها و بهبود وضعیت بهداشت و کمک به پر کردن شکاف عظیمی است که در راه دسترسی مردم به داروهای ضروری و حدّاقل مراقبت‌های بهداشتی اوّلیه قرار گرفته است و البتّه باید این واقعیت را قبول کرد که میلیون‌ها انسان ـ خصوصاً در مناطق فقیر و عقب‌افتاده که با صدها مشکل دیگر هم روبه‌رو هستند ـ به داروها یا امکانات بهداشتی اوّلیه دسترسی ندارند. به همین دلایل سازمان جهانی بهداشت از سال‌ها پیش به فکر توسعه و ارتقای طبّ سنّتی افتاد که به دلیل اهمّیت و اعتبار آن، به صورت خلاصه اشاره‌ای به فعّالیت‌های این سازمان می‌کنیم.

در بیانیّة طبّ سنّتی سازمان جهانی بهداشت سال 1978 م. طبّ سنّتی این‌گونه تعریف شده است:

مجموعة تمامی علوم نظری و علمی‌ای که در تشخیص طبّی، پیشگیری و درمان بیماری‌های جسمی، ذهنی یا ناهنجاری‌های اجتماعی به کار می‌رود و به صورت گفتاری یا نوشتاری، از نسلی به نسل دیگر انتقال یافته است.

در سال 2000 م. با تجدید نظر، طبّ سنّتی را این‌گونه تعریف نمودند:

طبّ سنّتی واژه‌ای کلّی است که هم به سیستم‌های طبّ سنّتی، مانند طبّ سنّتی «چین»، آیرووداری «هند» و طبّ یونانی ـ عربی و هم به انواع مختلف طبّ بومی اطلاق می‌شود. درمان‌های طبّ سنّتی، شامل

دارو درمانی (استفاده از گیاهان دارویی، اجزای حیوانی و معدنی) و روش‌های غیردارویی (مانند طبّ سوزنی، ماساژ، درمان‌های روحی، روانی) می‌باشد. در مجموع شامل کلّیة اقدامات بهداشتی، رویکردها، اطّلاعات و باورهایی که به اشکال مختلف دارویی و غیردارویی، برای حفظ سلامتی و همچنین درمان، تشخیص و پیشگیری از بیماری‌ها به کار می‌روند. در صورتی که این اعمال جزئی از سنّت یک کشور یا در بطن سیستم خدمات پزشکی رسمی آن کشور نباشد واژه‌های مکمّل، جایگزین، غیرمتعارف یا موازی به کار می‌رود.

سازمان جهانی بهداشت با چهار هدف عمده، یعنی:

1. ادغام مناسب طبّ سنّتی با سیستم بهداشتی، درمانی کشورها به وسیلة توسعة سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی‌های لازم؛

2. تعیین و تضمین ایمنی، کارآرایی و کیفیت طبّ سنّتی، فرآورده‌ها و روش‌های درمانی آن؛

3. افزایش دسترسی و ارائة خدمات طبّ سنّتی با توجّه خاص به مردم کم‌درآمد؛

4. ترویج استفادة منطقی و حفظ و صیانت از آثار و منابع طبّ سنّتی،

اقدام به تدوین راهبردی نمود که کشورهای جهان بر اساس آن توجّه بیشتر، علمی و کاربردی‌تری به طبّ سنّتی بنمایند.

محقّقان سازمان جهانی بهداشت در مورد تنوّع طبّ سنّتی و اعتبار آن می‌گویند:

روش‌های طبّ سنّتی از کشوری به کشور دیگر و از فرهنگی به فرهنگ دیگر متفاوت است و دلیل آن اختلافات فرهنگی، تاریخی و گرایش‌های فردی و فلسفی می‌باشد. تاریخچة طولانی استفاده از طبّ سنّتی، نوعی تأیید بر مورد اطمینان بودن و اثربخشی طبّ سنّتی است؛ اگرچه بررسی‌های علمی برای تأمین شواهد بیشتر لازم می‌باشد.

علل پیشرفت و ترویج طبّ سنّتی از دیدگاه سازمان بهداشت جهانی

سازمان بهداشت جهانی علّت پیشرفت و ترویج طبّ سنّتی را در سه نکته می‌داند:

الف. خصوصیات ذاتی طبّ سنّتی: طبّ سنّتی از قبل، سیستم بهداشتی، درمانی خود مردم بوده است و توسط آنان به خوبی پذیرفته می‌شود. طبّ سنّتی دارای مزایای خاصّی نسبت به تمامی سیستم‌های طبّی وارداتی می‌باشد؛ زیرا جزئی از فرهنگ مردم محسوب می‌گردد و در حلّ بعضی مسائل فرهنگی سلامت نقش قابل توجّهی دارد. طبّ سنّتی به راحتی می‌تواند یار و یاور پزشکی علمی و جهانی باشد. معرّفی، توسعه و ترویج طبّ سنّتی احترام به فرهنگ و میراث مردم در سراسر جهان است؛

ب. ویژگی کل‌نگر بودن طبّ سنّتی: طبّ سنّتی دارای روشی کل‌نگر می‌باشد؛ به طوری که به انسان در طیفی وسیع و از بالا نگاه می‌کند و به این نکته تأکید دارد که سلامتی و بیماری نتیجة عدم تعادل و توازن انسان در کلّ سیستمی است که او را احاطه می‌نماید. از این نگاه، عامل مهاجم و تغییرات پاتوژنیک نقش جانبی دارند؛

ج. قابل اجرا بودن طبّ سنّتی: دلایل اصلی مختلفی جهت توسعه و ترویج طبّ سنّتی وجود دارد. شاید از نقطه‌نظر اجرایی، مهم‌ترین دلیل قانع‌کننده برای توسعه و ترویج بنیادی طبّ سنّتی، این حقیقت است که اگر بخواهیم از روش‌ها قابل قبول، امن و دارای توجیه اقتصادی استفاه شود، طبّ سنّتی یکی از مطمئن‌ترین راه‌ها برای رسیدن به پوشش بهداشتی برای همة جهانیان است.

پي‌نوشت‌ها: