بزرگترین همایش تاریخ

علی اکبر مهدی‌پور

بزرگترین همایش عصر رسالت، اجتماع عظیم غدیر خم بود که در آن، صد و بیست هزار نفر از سرتاسر «حجاز» گرد آمده، مراسم حج را در محضر رسول اکرم(ص) ادا کرده، سه خطبة تاریخی آن حضرت را در «عرفات»، «مِنی» و سرزمین «غدیر خم» استماع نمودند.1

کنگرة عظیم حج با گسترش اسلام و افزایش مسلمانان، رو به فرونی نهاده از مرز دو میلیون گذشته، در برخی سال‌ها به سه میلیون بالغ شده است.

ولی همایش اربعین در روز بیستم صفر سال 61 هـ .ق. با حضور جابربن عبدالله انصاری، عطیّه، حضرت امام سجّاد(ع)، زنان و کودکان خاندان عصمت و طهارت، به هنگام بازگشت از «شام» و عزیمت به سوی «مدینه» آغاز شده و اینک از مرز بیست میلیون گذشته و در سال گذشته به بیست و دو میلیون نفر رسیده بود و این بزرگترین همایش تاریخ می‌باشد.

در اینجا به چند نکته باید توجّه کرد:

1. سال‌هاست که در کشور «عراق» امنیّت وجود ندارد. سلفی‌ها، تکفیری‌ها و وهّابی‌ها بیش از هر کشور دیگر در عراق فاجعه به بار می‌آورند؛

2. منطقه را ناامن کرده، شیعیان را به بدترین شکل ممکن نشانه می‌روند؛

3. در عراق کمبودها فراوان است. مشکل برق و دیگر مشکلات مربوط به اسکان و دیگر امکانات رفاهی، زائران را با دشواری‌های فراوان مواجه می‌کند؛

4. شهر «کربلا» گنجایش جمعیت چندمیلیونی را ندارد. از این رهگذر، بسیاری از زائران در ایّام اربعین با آوای «لبّیک یا حسین» وارد کربلا شده، پرچم همیشه در اهتزاز گنبد سالار شهیدان را از دور مشاهده کرده، با اشارة دست با پیشوای خود تجدید بیعت نموده، از شهر خارج می‌شوند؛

5. آمار منتشر شده از زائران اربعین، بر اساس حدس و گمان نیست؛ بلکه یک آمار واقعی است؛ زیرا به دلایل امنیّتی، هر زائر در چندین پست بازرسی شناسایی شده، مشخّصاتش ثبت می‌شود.

ویژگی زیارت اربعین

در طول شبانه روز، در تمام ساعات شب و روز، سیل عاشقان امام حسین(ع) از اقطار و اکناف جهان، به قصد عتبه بوسی حرم مطهّر و مضجع منوّر سالار شهیدان، به سوی کربلا در حرکت هستند؛ ولی «زیارت عاشورا»، «عرفه» و «اربعین» هر کدام ویژگی خاصّ خودش را دارد. زیارت اربعین نشان شیعه بودن است.

وجود مقدّس امام حسن عسکری(ع) می‌فرمایند:

«علامات المؤمن خمس، صلاة الإحدی و الخمسین، و زیارة الأربعین، و التّختّم فی الیمین، و تعفیر الجبین، و الحمد ببسم الله الرّحمن الرّحیم؛

نشانه‌های مؤمن پنج تاست: 1. پنجاه و یک رکعت نماز در شبانه روز خواندن؛ 2. زیارت اربعین؛ 3. انگشتری در دست راست کردن؛ 4. پیشانی بر خاک سودن؛ 5. بسم الله الرّحمن الرّحیم را بلند خواندن.»

این حدیث شریف در بسیاری از مجامع حدیثی از جمله منابع زیر آمده است:

1. شیخ مفید در کتاب «مزار»، ص 60؛

2. شیخ طوسی در «تهذیب»، ج 6، ص 52؛

3. همو در «مصباح المتهجّد»، ص 788؛

4. ابن‌فتّال در «روضة الواعظین»، ج 1، ص 441؛

5. مشهدی در «المزار الکبیر»، ص 353؛

6. سیّد ابن طاووس در «مصباح الزّائر»، ص 286؛

7. کفعمی در «مصباح»، ص 489؛

8. مجلسی در «بحارالانوار»، ج 82، ص 292؛ ج 85، ص 75؛ ج 101، ص 106 و 329؛

9. همو در «تحفه الزّائر»، ص 458؛

10. محدّث قمی در «هدیّه الزّائرین»، ص 192.

هر سال بیش از 20 میلیون انسان در این شرایط نامساعد جوّی و اوضاع نامساعد امنیّتی، عاشقانه رهسپار کربلا می‌شوند تا مدال پرافتخار «شیعه بودن» را به دست آورند.

از این راهپیمایی با شکوه و تشکیل همایش بزرگ تاریخ، به عظمت سخن امام عسکری(ع) پی می‌بریم که با بیان یک حدیث، این کاروان میلیونی را به راه انداخته، به سوی حریم یار رهسپار نموده است.

زیارت اربعین

گذشته از زیارت‌های مطلقه که تعداد آنها بالغ بر بیست زیارتنامه می‌شود 2 و با هر یک از آنها می‌توان امام حسین(ع) را در همة اوقات زیارت نمود، دو زیارتنامه برای اربعین وارد شده که مخصوص روز اربعین است.

1. زیارت مأثور از امام صادق(ع)

شیخ طوسی در کتاب ارزشمند «تهذیب الأحکام» که یکی از چهار کتاب معتبر شیعه می‌باشد 3 با سلسله اسنادش، با سند معتبر از امام صادق(ع) روایت کرده است که به صفوان‌بن مهران فرمودند:

«روز اربعین هنگامی که آفتاب بالا آمد، امام حسین(ع) را این‌گونه زیارت کن...

متن این زیارت‌نامه در منابع حدیثی فراوان، از جمله کتب زیر آمده است:

1. شیخ مفید در «المزار الکبیر»، ص 296؛

2. شیخ طوسی در «تهذیب الأحکام»، ج 6، ص 113؛

3. همو در «مصباح المتهجّد»، ص 788؛

4. مشهدی در «المزار الکبیر»، ص 514؛

5. سیّد ابن طاووس در «اقبال»، ج 3، ص 101؛

6. همو در «مصباح الزّائر»، ص 288؛

7. شهید در کتاب «المزار»، ص 209؛

8. کفعمی در «مصباح»، ص 489؛

9. همو در «البلد الامین»، ص 274؛

10. علّامة مجلسی در «بحارالأنوار»، ج 101، ص 331؛

11. همو در «تحفة الزّائر»، ص 460؛

12. محدّث قمی در «هدیّة الزّائرین»، ص 192.

سیّدبن طاووس برای این زیارت، وداع مخصوصی نقل فرموده 4 و متأخّرین به نقل از ایشان آورده‌اند.5

2. زیارت منقول از جابر

مفسّر بزرگ «قرآن»، عطیّه عوفی که پدرش سعدبن جناده او را به محضر مولای متّقیان آورد و از آن حضرت تقاضا کرد که برای او نامی انتخاب کند، امیرمؤمنان(ع) او را عطیّه نام نهاد. وی تفسیر را در محضر ابن‌عبّاس فراگرفته و سه بار تفسیر قرآن را به ابن‌عبّاس ارائه داده و تفسیری در پنج مجلّد نوشته است.6

عطیّه محدّث والامقامی است که ابان‌بن تغلب از او حدیث نقل می‌کند.7

یکی از بزرگترین افتخارات او این است که در روز اربعین در محضر جناب جابربن عبدالله انصاری به زیارت امام حسین(ع) شرفیاب شده است.

عطیّه می‌گوید:

من در خدمت جابربن عبدالله بودم که روز بیستم ماه صفر به غاضریّه رسیدم. جابر در آنجا غسل کرد و پیراهن پاکیزه‌ای که به همراه داشت، پوشید. از من پرسید که آیا چیزی از عطریّات همراه داری؟ گفتم: آری. سُعد همراه دارم. سر و بدنش را با آن معطّر ساخت. با پای برهنه حرکت کرد تا به بالین امام حسین(ع) رسید. سه بار تکبیر گفت و از هوش رفت.

چون به هوش آمد، امام حسین(ع) را این‌گونه زیارت کرد...

متن این زیارتنامه در کتب ادعیه و زیارات فراوان آمده که از آن جمله است:

1. سیّدبن طاووس، «مصباح الزّائر»، ص 286؛

2. علّامه مجلسی، «بحارالأنوار»، ج 101، ص 329؛

3. همو، «تحفه الزّائر»، ص 488؛

4. سیّدحیدر کاظمی، «عمدة الزّائر»، ص 161؛

5. محدّث قمی، «هدیّة الزّائرین»، ص 147 و 195؛

6. مؤسّسة امام هادی(ع)، «موسوعة زیارات المعصومین»، ج 3، ص 432؛

7. همان، در «جامع زیارات المعصومین(ع)»، ج 3، ص 339؛

8. نگارنده در «نبراس الزّائر»، ص 258.

معارف والا، معانی بلند، اسلوب زیبا، الفاظ شیوا و تعبیرهای گیرایی که در این زیارتنامه آمده است، حکایت از آن دارد که این متن نمی‌تواند انشای جابر باشد؛ بلکه به احتمال قوی آن را از وجود اقدس رسول اکرم(ص) آموخته است. انتخاب روز اربعین برای زیارت مضجع منوّر امام حسین(ع) را نیز احتمالاً از آن حضرت فراگرفته است.

چرایی انتخاب روز اربعین

با توجّه به اینکه برای رسول اکرم(ص)، امیرمؤمنان(ع)، حضرت فاطمه(س) و دیگر پیشوایان معصوم(ع) زیارت اربعین وارد نشده، این زیارت، منحصراً برای امام حسین(ع) وارد شده است. شیخ طوسی می‌نویسد:

در روز بیستم صفر، جابربن عبدالله انصاری از اصحاب پیامبر اکرم(ص) که از مدینه برای زیارت آن حضرت آمده بود، وارد کربلا شد. جابر اوّلین زائر امام حسین(ع) از مردمان بود.8

شیخ بهائی می‌نویسد:

در این روز که روز اربعین شهادت امام حسین(ع) است، جابربن عبدالله انصاری به زیارت آن حضرت آمد و در همین روز، اهل‌بیت(ع) نیز در مسیر خود از شام به مدینه، وارد کربلا شدند.9

ابوریحان بیرونی می‌نویسد:

روز بیستم صفر رأس مطهّر امام حسین(ع) به پیکر مقدّس آن حضرت ملحق شد. زیارت اربعین نیز در آن روز می‌باشد و اهل‌بیت(ع) نیز به هنگام بازگشت از شام در آن روز، وارد کربلا شدند.10

علّامه مجلسی می‌فرماید:

مشهور در میان اصحاب این است که راز استحباب زیارت اربعین، ورود اهل‌بیت امام حسین(ع) در آن روز به کربلا، به هنگام بازگشت از شام و الحاق سرهای مطهّر را به ابدان مقدّس توسط امام زین‌العابدین(ع) می‌باشد.11

بر این اساس، روز اربعین روزی است که در آن، دفن حضرت سیّدالشّهدا(ع) کامل شده است، از این‌رو، روز اربعین سالروز خاکسپاری امام حسین(ع) می‌باشد.

در مورد پاداش، آثار و برکات زیارت اربعین، مطالب بسیار است که به جهت محدودیّت صفحات مجلّه از نقل آنها صرف‌نظر می‌شود.12

پي‌نوشت‌ها: