سرمقاله: یا لثارات الحسین(ع)

بر بلندای گنبدهای بارگاه شریف حضرت اباعبدالله الحسین(ع) و حضرت ابوالفضل العبّاس(ع)،‌همواره و در طول سال، پرچم سرخ‌رنگی در اهتزاز است.

در بیشتر فرهنگ‌ها، رنگ سرخ، رنگی برانگیزاننده و هیجانی و نماد عشق، فداکاری، شجاعت، انقلاب و جنگ شناخته می‌شود. در فرهنگ مسیحی و اسلام، این رنگ به عنوان نماد شهید و فردی که به خاطر باورهایش از جان خود گذشته به کار می‌رود. به جز این، در حکمت انتخاب این پرچم سرخ، میان مسلمانان شیعی، این مطلب بیان می‌شود که: اهتزاز پرچم سرخ بر بلندای گنبد و خیمه و خرگاه (اردوگاه جنگی) نماد ناتمام بودن نبرد میان دو جبهه و تداوم آن تا معلوم شدن تکلیف نهایی نبرد و همچنین نماد خون مقتول بی‌گناه و خون‌خواهی نشده است و اهتزاز آن، تا روزی است که منتقم و «صاحب دم» برای احقاق حق از جای خود برخیزد و خون‌خواهی کند.

این خون‌خواهی تا به امروز، به رغم گذشت بیش از یک‌هزاره از واقعة کربلا، واقع نشده و تا به وقت ظهور کبرای حضرت ولیّ‌عصر(ع)‌، به عنوان آخرین بازمانده و «ولیّ دم» بر زمین خواهد ماند. بدین سبب در فرهنگ شیعی، خون‌خواهی حضرت امام مهدی، ارواحنا له الفداء، مورد انتظار است و از همین نقطه و رو به همین مقصود، زندگی انسان شیعه معنی پیدا می‌کند.

به عبارت دیگر، آنگاه که از «مقام شیعه» و «مرام شیعه‌ بودن» سخن به میان می‌آید، اعلام می‌شود:

شیعه، ‌چشم و دل و جانش متوجّه پرچم سرخ در اهتزاز و در انتظار خون‌خواه و صاحب دم است. در کوتاه‌ترین سخن، مرام‌نامة شیعه بودن، در این چهار عبارت بیان می‌شود:

• شیعه متذکّر حقّ خون بر زمین مانده است؛

• شیعه منتظر بازگشت و ظهور امام بر حقّ خون‌خواه است؛

• شیعه منکر همة صورت‌های باطل است؛

• شیعه مهیّای یاری منتقم است تا حق بر مسند خود بنشیند.

در این مرام، انسان شیعه هیچگاه حقّ بر زمین مانده را فراموش نمی‌کند؛ زیرا این نسیان و غفلت، او را از خیل شیعیان آل محمّد(ص) خارج می‌سازد. او منتظری است که هماره بازگشت امام منصوب از سوی حضرت حق، از میان اوصیای دوازده‌گانة حضرت رسول مکرّم اسلام(ص) را پاس می‌دارد. همین آموزه به نحو احسن در سیره و سنّت و عمل میدانی حضرت اباعبدالله الحسین(ع) و یارانش متجلّی گشته است و شیعیان این خاندان، همواره و در همه وقت، منکر همة صورت‌های کفر و شرک و نفاق، در هر زمان و هر مکانند؛ نوعی اعتراض دائمی دربارة ادامة حیات ناحق و انزوای حق. این معنا، چنان در جان شیعة راستین جای‌گیر شده است که هماره خود را مهیّای یاری امام مبین می‌داند و بر آن پای می‌فشارد.

چنانچه بنا باشد برای شیعیان، متنی به عنوان «مرام‌نامة شیعه بودن» معرفی و آن را اعلام کنند، به متنی جامع‌تر از «زیارت عاشورا» نمی‌توان رسید. از این‌روست که می‌توان از این زیارتنامة قدسی، به عنوان «مرام‌نامة شیعه بودن» یاد کرد.

مصدر اصلی این زیارتنامه را که در طول تاریخ عموم علمای شیعه در خواندن آن اتّفاق و بر تداوم قرائت آن اصرار داشته‌اند، دو کتاب معتبر «کامل الزّیارات»، تألیف جعفر بن محمّد بن قولویه قمی و «مصباح المتهجّد» شیخ طوسی، رضوان الله تعالی علیهما، با شش سند نقل کرده‌اند.

به دلیل بلندا و رفعت این زیارتنامه بود که عرض کردم: گوئیا مرام‌نامة شیعه بودن، جعل خداوند متعال است که در قالب «زیارت عاشورا» ارائه شده است. از این‌رو، شیعیان، معنی بودن و نحوة بودن خود را در عرصة تاریخ، از این مسیر اخذ می‌کنند.

حسب آنچه که پیش‌تر در کتاب «از قلّة عاشورا تا دریای ظهور»1 نگاشته‌ام، شاید بتوان فشردة این زیارتنامه را در شش عبارت زیر آورد:

1. اعلان سلام (السلام علیک یا...)؛

2. اعلام بزرگی مصیبت (یا اباعبدالله لقد عظمت الرزیّه...)؛

3. اعلام لعنت (ولعن الله امّة...)؛

4. اعلام برائت (برئت إلی الله...)؛

5. اعلام تسلیم و همراهی (یا اباعبدالله إنّی سلمٌ...)؛

6. طلب همراهی با منتقم (... أکرمنی أن یرزقنی طلب ثارکَ مع إمام...).

در این مرام‌نامه، شیعة خاندان وحی، «سلام» خود را اعلان و اعلام می‌سازد تا همگان بدانند و او را بشناسند که بر کدام مرام سیر می‌کند. بدین ترتیب، «موضع» او در برابر منکران و معاندان معلوم می‌شود و ولایت‌ورزی او و نسبتی که با خاندان وحی پیدا کرده، معلوم و مشخّص می‌گردد.

بدین ترتیب است که از طریق «سلام»، شیعیان، مرز خود را معلوم می‌سازند.

سلام، اسمی از اسمای خداوند است که همة معنی و مفهوم «سلم، سلامتی و امنیّت» را در خود پوشیده دارد و سلام‌کننده، از عمق جان، همة سلم، سلامتی و امنیّت خود را به خاندان رسول الله(ص) اعلام کرده و همراهی‌اش را اعلان می‌سازد.

در عبارت سلامتی، همة وَلایت‌ورزی به ظهور می‌رسد (وَلایت، به معنی مهر، محبّت و اظهار دوستی). امری که پس از آن، آمادگی برای «وِلایت‌ورزی» و قبول سرپرستی و حکم بلامنازع خاندان وحی به منصة ظهور می‌رسد. از این‌رو بود که اعلام کردم، «اعلان و اعلام سلامِ» ما به محضر اباعبدالله الحسین(ع)، اوّلین رکن از پایه‌های این مرام‌نامه است.

پس از عبارات سلامی، آنکه متذکّر معانی و مفاهیم قدسی است، به اعلام بزرگی مصیبت رفته بر حضرت اباعبدالله الحسین(ع) و یاران باوفایش می‌رسد.

«يَا أَبَا عَبْدِ اللهِ لَقَدْ عَظُمَتِ الرَّزِيَّةُ وَ جَلَّتْ وَ عَظُمَتِ الْمُصِيبَةُ بِكَ عَلَيْنَا وَ عَلَى جَمِيعِ أَهْلِ الْإِسْلَام... ؛

ای ابا عبدالله! به راستی بزرگ شد سوگواری تو و گران و عظيم گشت مصيبت تو بر ما و بر همة اهل اسلام.»

شیعة این خاندان، متذکّر مصیبت رفته و اعلام‌کنندة آن در هر صبح و شام است و آن را مقدّم بر هر گفت و شنودی پس از سلام وتحیّت می‌شناسد؛ برای جمیع اهل اسلام و حتّی جمیع ساکنان مؤمن آسمانی. شیعیان می‌دانند که نمی‌باید و نمی‌توانند سخن دیگری را بر ذکر این مصیبت مقدّم بدارند؛ زیرا طیّ این واقعة شگرف، مصیبت جانکاهی اتّفاق افتاده است که در طول حیات جمیع موجودات در ارض و سماء، نظیر نداشته و نخواهد داشت.

«حقّ بر زمین مانده» و «بر زمین افتاده»، با واقعة شهادت فرزند رسول مکرّم اسلام(ص) همة معنی مصیبت را به نمایش می‌گذارد. همان که آثارش را تا به وقت خون‌خواهی، بر جمیع مخلوقات عالم امکان بر جای می‌گذارد. از این‌روست که مصیبت رفته فراموش‌شدنی نیست.

پس از آنکه قرائت‌کننده با ذکر مصیبت بزرگ، متذکّر «حقّ بر زمین مانده و پایمال شده» می‌شود، حسب این مرام‌نامه، «اعلام وضع» می‌کند.

در واقع، زندگی و حیات مؤمنانه، با اعلام وضع در برابر «ضایع‌کنندة حقّ» آل‌الله، آغاز می‌شود. نباید فراموش کرد که پیش از آنکه زبان والفاظ متوجّه و متذکّر عبارات زیارتنامه شوند، جان مؤمن می‌بایست متذکّر شود. تنها در این صورت است که زیارتنامه قرائت شده است؛ زیرا تا تضمینی قلبی حاصل نشده و به عنوان پشتیبان قول و لفظ ظاهر نگردد، از سوی مؤمنان، عمل و کرداری حق‌طلبانه سر نمی‌زند.

در عبارت «لعن»، اعلام وضع و اعلان وضع در برابر جبهة شرک، کفر و نفاق اتّفاق می‌افتد.

«فَلَعَنَ اللهُ اُمَّةً اَسَّسَتْ اَساسَ الظُّلْمِ وَ الْجَوْرِ عَلَيْكُمْ اَهْلَ الْبَيْتِ... ؛

پس خدا لعنت کند امّتی را که بنیان گذاردند شالودة ستم و بيدادگری را بر شما اهل بیت و لعنت کند امّتی را که شما را از مقامتان برکنار کردند و شما را از مرتبه و مقامی که خداوند برای شما مقرّر و مقدّر کرده بود، برانداختند و شما را کشتند و لعنت کند خداوند بر آنان که تمهیدات و مقدّمات قتال با شما را فراهم آوردند و ...»

ظلم و جور رفته که موجب شد اهل بیت(ع) ظاهراً، از مقام و رتبة خدادادی، عزل و منزوی شوند، ظلم به جمیع مخلوقات حاضر بر پهنة هستی بود؛ زیرا از این مسیر، حجّت‌های الهی، امینان اسرار خداوندی، واسطه‌های فیض ربّانی، حاملان وحی و حجّت‌های بی‌بدیل، از صحنة نظر و عمل مردم خارج شدند و باز به همین دلیل است که نابکاران نابخرد و هواپرست، زمام امور خلق عالم را به دست گرفته و همگی را راهی دوزخ و برهوت هلاکت کردند.

عظمت و بزرگی ظلم و جور رفته بر آل‌الله وقتی فهم می‌شود که بزرگی همة ظلم و جور رفته بر میلیاردها میلیارد موجود و ساکن در آسمان و زمین، طیّ قرن‌ها فهم شود. از همین‌جا، فهم می‌شود که چرا خداوند، رسول او و همة اولیاءالله، دشمنان و قاتلان و حتّی زمینه‌سازان واقعة جانکاه کربلا را لعن می‌کنند.

موضوع برائت که از آن، به عنوان رکن چهارم از ارکان زیارت عاشورا یاد کردم، زائر را به میدان اعلام برائت ضروری می‌کشد.

اعلام برائت، از بنیان‌گذاران ظلم شروع شده و مرحله به مرحله دامن می‌گسترد؛ به گونه‌ای که همة کسانی را که در هر مرتبه، مؤثّر و شریک در واقعه بودند، در بر می‌گیرد.

«بَرِئْتُ اِلَى اللهِ وَ اِلَيْكُمْ مِنْهُمْ وَ مِنْ اَشْياعِهِمْ وَ اَتْباعِهِمْ وَ اَوْلِيائِهِم... ؛

بيزاری جويم به سوی خدا و به سوی شما، از ايشان و از پيروان و رهروهایشان و دوستانشان.»

زیارتنامه، مانند دفتری طلایی، برگ به برگ، شیعیان پیرو این مرام‌نامه را راهنمایی می‌کند تا به منزل مقصود برساند. زائر درمی‌یابد که: نمی‌توان شیعه بود و سلام نکرد؛ نمی‌توان شیعه بود و اعلام مصیبت بزرگ رفته نکرد؛ نمی‌توان اعلام برائت نداشت و بالأخره نمی‌توان شیعه بود و تسلیم محض در برابر خلیفةالله منصوب از سوی حق نبود.

«يا اَباعَبْدِاللهِ اِنّى سِلْمٌ لِمَنْ سالَمَكُمْ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حارَبَكُمْ اِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ... ؛

ای اباعبداللّه! من تسليمم و در صلحم با کسی که با شما در صلح است و در جنگم با هر کس که با شما در جنگ است تا روز قيامت.»

اعلام تسلیم محض و آمادگی برای همراهی با امام حسین(ع)، صفوف مسلمانان را دقیق معلوم می‌کند و نامحرمان و اهل تردید و دودلی و منافقان دروغ‌زن را از محرمان مؤمن مجاهد جدا می‌سازد.

شکّی نیست که دفتر ظاهری قیام حضرت اباعبدالله الحسین(ع) در عصر عاشورای سال 61 ه‍ .ق. و در کربلا بسته شد؛ امّا دفتر باطنی آن، هماره مفتوح مانده است تا آنگاه که با قیام خون‌خواه ایشان و صاحب دم، حقّ بر زمین مانده برگشت داده شود و پرچم بر زمین افتاده، دیگربار به اهتزاز درآید.

همة سعی بنی‌امیّه و پشتیبانان یهودی آنان مصروف آن بود تا «قیام امام» در سال 61 ه‍ .ق. و در سرزمین کربلا مدفون شود و مجال خروج و فراگیری نیابد؛ در حالی که مشیّت الهی بر آن قرار گرفته بود که این واقعه و حقیقت آن، همة مرزهای زمانی و مکانی را شکسته و همراه با کاروان اسیران، به میان همة زمان‌ها و مکان‌ها تا به وقت ظهور برسد.

تنها قیام عاشورائیان از این استعداد برخوردار بود تا مرگ را پس زده و به ماندگاری الی الابد برسد. تنها آنچه که این قیام را پشتیبانی می‌کرد، یعنی حقّ مسلّم متجلّی شده در سیمای آل محمّد(ص) این استعداد را داشت که از همة مرزهای زمانی و مکانی بگذرد.

تنها این واقعه می‌توانست خون‌خواهی، چون حضرت خاتم‌الاوصیاء(ع) داشته باشد تا پس از سال 61 ه‍ .ق. پرچم حق را بر بلندای گنبد هستی، به اهتزاز درآورد.

اعلام تسلیم و همراهی در برابر حضرت اباعبدالله(ع)، پس از گذشت چندین قرن از واقعه، توسط زیارت‌کنندة حضرت، به معنی «اعلام آمادگی دل و نیّت قلبی» برای همراهی با خون‌خواه امام حسین(ع) و پشتیبانی از ایشان، به وقت خون‌خواهی است. از این‌روست که در زیارت عاشورا و هم در «زیارت اربعین»، زائر اعلام می‌دارد:

«وَ قَلْبِي لِقَلْبِكُمْ سِلْمٌ

وَ أَمْرِي لِأَمْرِكُمْ مُتَّبِعٌ

وَ نُصْرَتِي لَكُمْ مُعَدَّةٌ

حَتَّى يَأْذَنَ اللَّهُ لَكُمْ فَمَعَكُمْ مَعَكُمْ لَا مَعَ عَدُوِّكُم...»

پی‌نوشت‌ها: