تشابه رخدادهای رفته بر بنی‌اسرائیل و مسلمانان

در طول تاریخ اسلام، از سوی رسول خاتم(ص) و حضرت امیرمؤمنان علی(ع) بارها و بارها به مسلمانان هشدار داده شد که مرتکب اشتباهات اقوام گذشته، از جمله بنی‌اسرائیل نشوند.

عبرت‌گیری از تاریخ، توصیه‌ای برخاسته از عقلانیت است که در تأکید آن، خداوند متعال فرمان داده است؛ چنان‌که در آیة دوم «سورة حشر» پس از بیان قطعه‌ای از تاریخ اهل کتاب، فرموده است:

«فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصار؛

عبرت گیرید ای صاحبان بصیرت!»

در ادامه، به بیان بخشی از تشابهات رخ داده در تاریخ اسلام و بنی‌اسرائیل می‌پردازیم.

شما به پیروی از بنی‌اسرائیل خواهید رفت

رسول اکرم(ص) می‌فرمایند:

«لَتَسْلُكُنَّ سَبِيلَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ ـ حَذْوَ النَّعْلِ بِالنَّعْلِ وَ الْقُذَّةَ بِالْقُذَّةِ ـ حَتَّی إِنَّ أَحَدَهُمْ لَوْ دَخَلَ جُحْرَ ضَبٍّ لَدَخَلْتُمُوه‏؛1

هرچه در امّت‌های گذشته رخ داده، بدون کم و زیاد در امّت من هم واقع شود. حتّی اگر یکی از آنها در خانة سوسماری رفته باشد، شما هم می‌روید.»

فرعون و هامان و قارون امّت اسلام

امیرمؤمنان علی(ع) در احتجاج با اصحاب رسول خدا(ص) برای اثبات حقّانیت خویش از رسول خدا(ص) نقل فرمودند:

«شما گواه نيستيد كه بدترين خلق اوّلین و آخرين دوازده كسند؟ شش از گذشتگان و امّت‌های سلف و شش كس از اين امّت.»

سپس شش كس از امّت‌های سلف را نام بردند و فرمودند:

«پسر آدم كه برادر خود را كشت و فرعون و هامان و قارون و سامری و دجّال كه نامش در امّت‌های سلف است؛ ولی در آخر الزّمان بيرون می‌آيد و امّا شش كس از آخرين و افراد اين امّت است كه ريش دراز روباهی دارد (عثمان) و فرعون است كه معاويه باشد و هامان اين امّت است كه زياد باشد و قارون اين امّت، سعيد بن عاص است و سامری اين امّت ابو‌موسی اشعری عبدالله بن قيس است؛ زيرا او همچون سامری گفت: لا مساس؛ يعنی نبايد جنگيد و ابتر است كه عمر و عاص باشد. آيا شما بر اين موضوع گواهيد؟»

گفتند: آری.2

سدّ ابواب الّا برای هارون و علی(ع)

ابی رافع می‏گويد: رسول خدا(ص) برای مردم خطبه خواندند و سپس فرمودند:

«ايّها الناس! خداوند عزّوجلّ به جناب موسی و هارون(ع) امر فرمود كه در «مصر» برای قومشان خانه‌هايی بسازند و بعد فرمان داد كه در مسجد موسی و هارون، جُنُب بيتوته نكرده و به زنان نزديك نشوند؛ مگر جناب هارون و فرزندان او و علی(ع) نسبت به من، به منزلة هارون نسبت به موسی است؛ لذا جايز نيست برای احدی كه در مسجد من، نزديك به زنان شده و نه جنب در آن بيتوته كند؛ مگر علی(ع) و

فرزندان او. پس هر كس از اين معنا بد حال شده و بدش آمده است، پس آنجا [برود].»

و با دست مبارك به طرف «شام» اشاره فرمودند.3

منع نکاح در مسجد الّا برای هارون و علی(ع)

حذيفة بن اسيد غفّاری می‌گويد: نبیّ اكرم(ص) ايستاده و خطبه خواندند. سپس فرمودند:

«مردانی كه نفسشان راضی نيست از اينكه من علی را در مسجد ساكن نموده و آنها را اخراج كرده‏ام. بدانند به خدا سوگند! من آنها را از مسجد بيرون نكرده و علی را ساكن ننموده‏ام؛ بلكه خداوند آنها را بيرون نموده و علی(ع) را در مسجد اسكان داده. خداوند عزّوجلّ به جناب موسی و برادرش، هارون وحی فرمود كه برای قومشان در «مصر» خانه‏هايی بسازند و اين خانه‏ها را قبله قرار داده و نماز بخوانند. سپس به موسی امر فرمود كسی در مسجدش ساكن نشده و نكاح در آن نكرده و جنب در آن داخل نشود؛ مگر هارون و فرزندان او و آگاه باشيد كه علی(ع) نسبت به من، به منزلة هارون نسبت به موسی است. او برادر من است؛ نه اهل من. جايز نيست احدی در مسجد من نكاح كند؛ مگر علی و ذريّة او. حال بدانيد هر كسی كه از اين بدش آمد و اين حكم او را بد حال نموده، پس آنجا [برود].»

و با دست به طرف شام اشاره فرمودند.4

مباهلة موسی همراه هارون و فرزندانش با قارون

امام باقر(ع) در ضمن روایتی طولانی دربارة ماجرای مباهله فرمودند:

«...پس حضرت فرمودند كه حق سبحانه و تعالی مرا امر فرموده كه با شما مباهله كنم، اگر بر سر گفتة خود باشيد و بر نگرديد. ايشان گفتند كه فردا وعده است كه مباهله كنيم و نصاری روانة جای خود شدند و با يكديگر گفتند كه حجّت محمّد(ص) بر ما تمام شد. يك چيز مانده است. اگر فردا با جميع اصحاب خود آمد با او مباهله می‌كنيم و اگر با خواص خود بیايد، مباهله نمی‌كنيم؛ زيرا كه اين طريقة انبياست؛ چنان‌كه در هنگام مباهلة حضرت موسی با قارون، هارون همراه او بود و پسرهای هارون. [در چنین مباهله‌ای] قارون به زمين فرو رفت و اگر‏ او پيغمبر است و در این حال با او مباهله كنيم، خود هلاك خواهيم شد و سبب هلاك كلّ نصاری خواهيم شد.»5

معجزات موسی‌وار حضرت محمّد(ص)

در بخشی از مناظرة حضرت امیرمؤمنان علی(ع) با عالم یهودی که از امام حسین(ع) نقل شده است، می‌خوانیم:

عالم يهودی گفت: اين حضرت موسی(ع) است كه به او منّ و سلوی عطا شد. پس آيا مانند اينها به محمّد نيز داده شده؟

حضرت(ع) فرمودند: «همين طور است و به حضرت محمّد(ص) برتر از آنها عطا شده است. خداوند عزّوجلّ تمام غنائم را برای او و امّتش حلال ساخت و پيش از او برای هيچ‌كس حلال نساخته بود. پس اين از منّ و سلوی برتر است و زياده از اين تنها نيّت خير را بدون عمل برای ايشان عمل صالح قرار داد و اين را دربارة هيچيك از امّت‌های سابق قرار نداده بود. پس هرگاه يكی از ايشان قصد كار خيری را بكند و آن را انجام ندهد، يك حسنه در دفتر اعمال او ثبت خواهد شد و در صورت عمل، ده حسنه مكتوب گردد.»

عالم يهودی گفت: اين حضرت موسی(ع) است كه ابرها بر او سايه انداخت.

حضرت(ع) فرمودنئ: «همين طور است و اين كار برای موسی در «تيه» (كه جمعی از بنی‌اسرائيل در آن سرگردان بودند) رخ داد و به حضرت محمّد(ص) برتر از آن داده شده است. خداوند، ابری را مقرّر فرمود كه پيوسته از ابتدای تولّد تا دم مرگ در سفر و حضر بر سر مبارك او سايه اندازد. پس اين افضل و برتر از آن است كه به موسی عطا شده است.»

عالم يهودی گفت: اين حضرت موسی(ع) است كه يد بيضاء عطا شده. آيا محمّد(ص) چنین فضيلتی دارد؟

حضرت علی(ع) فرمودند: «همين طور است و به حضرت محمّد(ص) برتر و بهتر از آن عطا شده است. آن حضرت هر كجا كه می‏نشست، نوری از سمت راست و چپ او می‏درخشيد و همة مردم آن را می‏ديدند.»

عالم يهودی گفت: اين حضرت موسی(ع) است كه راهی از ميان دريا برايش گشوده شد. آيا چنين فضيلتی نيز برای محمّد هست؟

حضرت(ع) فرمودند: «همين طور است و به حضرت محمّد(ص) برتر از آن عطا شده است. روز حُنين با آن حضرت خارج شديم. در راه، به مكانی رسيديم كه سيل همه‌جا را گرفته بود و با اندازه‏ای كه گرفتيم، عمق آن چهارده قد بود. همه گفتند: ای رسول خدا! دشمن در پشت ما و وادی پرسيل جلوی ما است؛ همان‌گونه كه اصحاب موسی گفتند: «إِنَّا لَمُدْرَكُونَ».6 پس آن حضرت دست به دعا، از مركب پياده شده و عرضه داشت:

«پروردگارا، تو برای هر مرسلی نشانه‏ای قرار داده‏ای. پس قدرت خود را به من بنمای.» و سوار مركب شد و تمام آن خيل عظيم به گونه‌ای از آن آب ردّ شدند كه اصلا سمّ اسبان و اخفاف شتران تر نشد و پيروزمندانه از آن غزوه بازگشتيم.»

عالم يهودی گفت: اين حضرت موسی(ع) است كه به او سنگی داده شد كه از آن دوازده چشمه بيرون زد.

حضرت(ع) فرمودند: «همين طور است و به حضرت محمّد(ص) وقتی وارد «حديبيه» شد و اهل «مكّه» او را محاصره كردند، چيزی برتر از آن سنگ عطا شد. اصحاب را تشنگی سختی درگرفت و شكايت به آن حضرت بردند و شدّت عطش به گونه‌ای بود كه همه به پهلوهای چهارپايان پناه بردند و اين را به او گزارش دادند. پس آن حضرت ظرف آبی يمانی خواست. سپس دست مبارك خود را داخل قدح برده، بيرون آورد. ناگاه از ميان انگشتان آن حضرت، چشمه‏های آب روان گشت و ما و همة چهارپايان رو بدان آورده و همگی سيراب شديم و تمام ظروف خود را پر آب نموديم و در آنجا، چاه خشكی بود. آن حضرت تيری از كيسة خويش بيرون آورده، به دست براء بن عازب داد و فرمود: «اين تير را ميان آن چاه خشك بنشان.» او نيز همان كرد. فی الفور در زير اين تير، دوازده چشمه جاری شد.

و نيز روز «ميضاة» (كه مردم به آن محلّ می‌رفتند و از آنجا برای عبادت وضو می‏گرفتند) ماية عبرت و نشانه‏ای برای منكران نبوّت آن حضرت بود، همچون سنگ موسی(ع). روزی آن ميضاة را

طلب نمود و دست مبارك خود بر آن نهاد. آب به فوران آمده و بلند شد؛ به گونه‌ای كه هشت هزار مرد از آن وضو ساخته و به قدر حاجت خود از آن نوشيدند و چهارپايان خود را سيراب ساخته و آنچه می‌خواستند، با خود بردند.»7

گوساله‌پرستی در امّت اسلام

در احتجاجی که بین ابن‌عبّاس با معاويه درگرفت، ابن‌عبّاس رو به معاويه كرد و گفت:

خدای عزّوجلّ در كتابش می‏فرمايد:

«قَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ؛8

عدّة كمی از بندگان من شكرگزار هستند.»

و می‏فرمايد:

«وَ ما أَكْثَرُ النَّاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ‏؛9

بيشتر مردم ـ اگر چه حرص داشته باشی ـ مؤمن نيستند.»

و می‏فرمايد:10

«إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ قَلِيلٌ ما هُمْ‏؛11

مگر كسانی كه ايمان آوردند و عمل صالح انجام دادند كه اينان كم هستند.»

و دربارة حضرت نوح(ع) می‏فرمايد:

«وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ؛12

به همراه او جز عدّة كمی ايمان نياوردند.»

ای معاويه! از اين مطلب (کم‌یاور بودن حق) تعجّب می‏كنی؟! عجيب‏تر از مسئلة ما، كار بنی‌اسرائيل است. ساحران به فرعون گفتند:13 «هر حكمی می‏خواهی، بنما. اين زندگی دنيا می‏گذرد. ما به پروردگار عالم ايمان آورده‏ايم.»14 آنان به موسی ايمان آوردند و او را تصديق نمودند و تابع او شدند. او هم با آنان و تابعان خود از بنی‌اسرائيل به راه افتاد تا آنان را از دريا گذرانيد و عجایب را به آنان نشان داد و اين در حالی بود كه او را قبول داشتند و «تورات» را تصديق می‏كردند و به دين او اقرار داشتند.

حضرت موسی(ع) آنان را از كنار قومی كه بتان خود را می‏پرستيدند، عبور داد.15 گفتند: «ای موسی! برای ما هم خدايی قرار بده، همان‌طور كه آنان خدايانی دارند.»16

سپس گوساله را اتّخاذ كردند و همگی، به جز هارون و اهل بيتش، ملازم آن شدند و سامری‏ به آنان گفت: اين خدای شما و خدای موسی است. و آن زمان که حضرت موسی(ع) به آنان گفت: «بر سرزمين مقدّسی كه خداوند برايتان مقدّر كرده داخل شويد»، در جواب آنچه خداوند در كتابش نقل كرده است، گفتند:

در آنجا، قومی زورگو هستند و تا آنان از آنجا خارج نشوند، ما هرگز داخل نمی‏شويم. اگر از آن خارج شدند، ما داخل می‏شويم. تا آنجا كه حضرت موسی(ع) عرض كرد: «پروردگارا! من جز خودم و برادرم را در اختيار ندارم. بين ما و قوم فاسقين جدایی بينداز.» و سپس گفت: «پس بر قوم فاسق تأسّف مخور و ناراحت مباش.»17

اين امّت هم همان مثال را به طور مساوی اجرا كردند.18 اينان فضایل و سوابقی با پيامبر(ص) و منزلت‌های نزديكی با او داشتند. به دين محمّد(ص) و قرآن اقرار داشتند تا آنكه پيامبرشان از آنان مفارقت كرد. آنگاه اختلاف نمودند و متفرّق شدند و بر يكديگر حسد بردند و با امام و وليّ‌شان مخالفت كردند تا آنكه از ايشان باقی نماند بر آنچه با پيامبرشان عهد كرده بودند؛ جز رفيق ما كه نسبت به پيامبرمان به منزلة هارون نسبت به موسی است و چند نفرِ كمی كه خدا را با دين و ايمانشان ملاقات كردند و ديگران به پشت سرشان عقبگرد كردند؛ همان‌طور كه اصحاب حضرت موسی(ع) با اتّخاذ گوساله و پرستش آن و گمان اينكه خدايشان است و اجتماعشان بر سر آن، به جز هارون و فرزندانش و عدّة كمی از اهل بيتش، چنين كردند.19

گوساله و سامری امّت اسلام

سليم‌بن قيس می‏گويد: از سلمان(ره) شنيدم كه می‏گفت:

بعد از آنكه آن مرد (عمر) آن سخن را گفت ‏20 و پيامبر(ص) غضبناك شد و كتف را رها كرد، از امير المؤمنين(ع) شنيدم كه فرمود: «آيا از پيامبر(ص) نپرسيم چه مطلبی می‏خواست در كتف بنويسد كه اگر آن را می‏نوشت، احدی گمراه نمی‏شد و دو نفر هم اختلاف نمی‏كردند؟»

من سكوت كردم تا كسانی كه در خانه بودند، برخاستند و فقط اميرالمؤمنين و فاطمه و حسن و حسين(ع) باقی ماندند. من و دو رفيقم ابوذر و مقداد هم خواستيم برخيزيم كه علی(ع) به ما فرمودند: «بنشينيد.»

حضرت می‏خواست از پيامبر(ص) سؤال كند و ما هم می‏شنيديم؛ ولی خود پيامبر(ص) ابتدا فرمودند: «برادرم! نشنيدی دشمن خدا چه گفت؟! جبرئيل كمی قبل از اين، نزد من آمد و به من خبر داد كه او سامری‏ اين امّت است و رفيقش (ابو بكر) گوسالة آن است 21 و خداوند تفرقه و اختلاف را بعد از من، بر امّتم نوشته است؛ بنابراین جبرئيل به من دستور داد بنويسم آن نوشته‏ای را كه می‏خواستم در كتف بنويسم و اين سه نفر را بر آن شاهد بگيرم. برايم ورقه‏ای بياوريد...»22

اقتدای امیرمؤمنان(ع) به هارون(ع)

حضرت علی(ع) دربارة دلیل سکوتشان در دوران سه خلیفه فرمودند:

«رسول خدا به من فرمودند: «اگر يارانی يافتی، با آنان جهاد كن و اگر نيافتی، دست نگه‌دار و خون خويش حفظ كن تا كه برای برپايی دين و كتاب خدا و سنّت من يارانی بيابی.»

رسول خدا(ص) مرا خبر داد كه به زودی امّت مرا رها خواهند كرد و با فردی جز من بيعت خواهند نمود و جز مرا پيروی خواهند كرد.

رسول خدا(ص) مرا خبر داد كه من نسبت به او مانند هارونم نسبت به موسی و اندكی پس از حضرتش، سرنوشت امّت، همانند هارون و پيروانش و گوساله و گوساله‌پرستان خواهد شد؛ آن هنگام كه موسی‏ به هارون گفت: ای هارون! چرا هنگامی كه ديدی گمراه شدند، از آنان جدا نشدی؟ آيا می‏خواستی مرا نافرمانی كنی؟! [هارون] گفت: ای برادر! اين قوم مرا ناتوان ساختند و نزديك بود مرا بكشند.23 و گفت: ای برادر! مرا سرزنش مكن. ترسيدم كه بگويی ميان بنی‌اسرائيل تفرقه انداختی و وصيّتم را به كار نبستی؛ يعنی هنگامی‌كه موسی هارون را به جای خود بر آنان گمارد، به وی فرمود اگر گمراه شدند و يارانی يافت، با آنان جهاد كند و اگر نيافت، دست نگه‌دارد و خون خويش را حفظ كند و پراكنده‏اشان نسازد و من ترسيدم كه برادرم رسول خدا(ص) به من چنين گويد كه: چرا ميان امّت پراكندگی افكندی و وصيّتم را به كار نبستی؟ به تو گفتم كه اگر يارانی نيافتی، دست نگه‌داری و خون خود و اهل بيت و پيروانت را حفظ كنی.

پس از درگذشت رسول خدا(ص) مردم به ابوبكر روی آوردند و با وی بيعت كردند؛ در حالی كه من سرگرم غسل و دفن رسول خدا(ص)

بودم. سپس به قرآن پرداختم و با خود عهد بستم كه جز برای انجام نماز ردايی برنگيرم و پای بيرون ننهم تا كه قرآن را در كتابی گرد آورم و چنين كردم. سپس فاطمه را برداشتم و دست پسرانم حسن و حسين را گرفتم و به خانة يكايك مجاهدان بدر و پيشگامان در اسلام از مهاجران و انصار رفتم و آنان را در مورد حقّم به خدا سوگند دادم و آنان را به ياری خويش فراخواندم. از همة آنان تنها چهار نفر به دعوتم پاسخ دادند؛ سلمان، ابوذر، مقداد و زبير.

از خاندانم نيز كسی نبود تا از من پشتيبانی كند. حمزه در نبرد اُحد كشته شده بود و جعفر در نبرد موته. من بودم و دو عامی تندخوی بدبخت ناتوانِ خوار، عبّاس و عقيل كه تازه از كفر به اسلام روی آورده بودند. مردم مرا ناخوش داشتند و رها كردند. آن‌گونه كه هارون به برادرش گفت، گفتم: «ای برادر! همانا كه اين قوم مرا ناتوان ساختند و نزديك بود مرا بكشند.» هارون برايم الگوی نيكويی است و عهد و پيمان رسول خدا(ص) برايم حجّتی نيرومند!»24

رجعت در بنی‌اسرائیل و اسلام

حمران‌بن اعین از امام باقر(ع) پرسید: آیا چیزی در بنی‌اسرائیل هست که ما مشابهش را نداشته باشیم؟ حضرت فرمودند: «نه.» حمران پرسید: اين عدّه‏ای كه خدا درباره‏اشان مي‌فرمايد: «مگر قصّة آنان را كه هزاران نفر بودند، نشنیده‌ای ...»25 اينها را خدا به دنيا برگرداند تا مردم ايشان را ديدند و همان روز مردند يا مدّتی ماندند؟ فرمودند: «بلکه آنها به دنيا برگشتند؛ به طوری كه در خانه‏ها نشستند و غذا خوردند، زن گرفتند و مدّتی بودند. سپس به مرگ طبيعی مردند.»26

شهادت امیرمؤمنان در همان شب وفات یوشع و عروج عیسی(ع)

امام باقر (ع) فرمودند: «چون امير المؤمنين (ع) از دنيا رفت، حسن‌بن علی (ع) در «مسجد كوفه» به پا خاست و سپاس خدا كرد و بر او ستايش نمود و سپس فرمود:

«ای مردم! به راستی، امشب مردی در گذشت كه اوّلین از او پيش نباشند و آخرين به او نرسند. او پرچمدار رسول خدا(ص) بود. جبرئيل در سمت راستش بود و ميكائيل در سمت چپش. از ميدان بر نمی‏گشت تا خدا به او پيروزی می‏داد. به خدا! سپيد و سرخی (نقره و طلا) به جای نگذاشته، جز هفتصد درهم كه از عطای او فزون از هزينه بوده و می‏خواست با آن خدمتكاری برای خانوادة خود بخرد.

به خدا! در شبی وفات كرد كه وصیّ موسی، يوشع‌بن‏ نون‏ در آن وفات كرد و در همان شبی كه عيسی‌بن مريم را به آسمان برآرند و در شبی كه قرآن در آن فرود آمد.»27

صفورا و عایشه؛ شورشگران علیه وصیّ پیامبران

در روايت است كه عبدالله بن مسعود می‏گويد: به پيامبر اكرم(ص) عرض كردم: يا رسول الله! وقتی كه از دنيا بروی، چه كسی شما را غسل می‏دهد؟ فرمودند:

«هر پيامبری را وصيّ‌اش غسل می‏دهد.» گفتم: ای رسول خدا! وصیّ شما كيست؟

فرمود: «علیّ‌بن أبی طالب است.» گفتم: ای رسول خدا! او پس از شما چند سال زندگی خواهد كرد؟ فرمودند: «سی سال؛ زيرا يوشع‌بن نون كه وصیّ موسی(ع) بود، پس از او سی سال زندگی كرد و صفورا دختر شعيب و همسر موسی بر او شوريد و گفت من به خلافت، از تو شايسته‏ترم. يوشع با وی جنگيد و هم‌رزمانش را كشت و خودش را اسير كرد و با او خوش‌رفتاری نمود. دختر ابوبكر نيز به‏ زودی بر علی می‌شورد و در ميان چند هزار نفر از امّتم به جنگ او آيد و علی نيز با او بجنگد و هم‌رزمانش را بكشد و او را اسير كند و با وی خوش‌رفتاری نمايد و دربارة عايشه خدای تعالی فرموده است: «در خانه‏های خود بمانيد و همانند دوران جاهليّت اولی خودنمایی نكنيد.»28 كه مقصود از آن (جاهلیت اولی) صفورا دختر شعيب است.»29

یوشع‌بن نون و همسر شورشگر حضرت موسی(ع)

شیخ صدوق با اسنادش نقل می‌کند: از رسول خدا(ص) پرسش شد كه قبر موسی(ع) كجاست؟ و آن حضرت فرمودند: «آن بر كنار راه بزرگی، پهلوی تلّ سرخ است.

بعد از آن، يوشع‏بن‏ نون‏(ع) به امر نبوّت و خلافت قيام كرد و بر آزار و سختی و بلای سركشان شكيبا بود تا آنكه سه تن از طواغيت درگذشتند و پس از آنها كارش بالا گرفت؛ امّا دو تن از منافقان قوم موسی(ع)، صفورا، دختر شعيب، همسر موسی(ع) را به شورش واداشتند و به همراهی صد هزار نفر به جنگ يوشع‏بن‏ نون‏ آمدند و او با ايشان جنگيد و بسياری از آنها كشته شدند و بقيّه به اذن خدای تعالی گريختند و صفورا دختر شعيب اسير شد و يوشع‏بن‏ نون‏ به او گفت: در دنيا تو را بخشيدم تا پيامبر خدا موسی(ع) را ملاقات كرده و شكايت تو و قومت را به او برم.

صفورا گفت: واويلا! به خدا اگر بهشت را بر من ارزانی كنند، شرمم آيد كه پيامبر خدا را در آن ملاقات كنم؛ زيرا كه هتك حرمت وی را كرده‏ام و بر جانشين او شوريده‏ام.»30

حق بودن، سنّ و سال نمی‌شناسد

امیرمؤمنان در یکی از احتجاجات خود با یک فرد کافر، به مسئلة سدّ ابواب اشاره کردند و فرمودند:

«اين باز و بسته نمودن [در]، جز به فرمان حضرت حق نبود و [اصحاب] گفتند: درهای ما افراد سنّ بالا را بستی و درِ خانة كوچك‌ترين فرد ما را ترك گفتی! امّا دربارة مسئلة كوچكی سن [باید گفت]، خود خداوند متعال يوشع‌بن نون‏ را با اينكه هفت سال بيشتر نداشت، كوچك نشمرده و به موسی فرمان داد كه عهد وصيّت با او نمايد و نيز حضرات يحيی و عيسی را كوچك نشمرد، وقتی عزایم و براهين حكمت خود را بديشان سپرد و هر آينه، خداوند اين كار را به لحاظ علم به عاقبت امور انجام داد كه وصیّ او بعدها گمراه و كافر نخواهد شد.»31

اعلم بودن علی(ع) و یوشع(ع) ملاک وصایت

سلمان فارسی(ره) می‌گويد از رسول خدا(ص) پرسيدم: وصیّ تو از امّتت كيست؟ زيرا پيغمبری مبعوث نشده، جز آنكه از امّت خود وصیّ داشته است.

رسول خدا(ص) فرمودند: «هنوز برای من بيان نشده.» من تا مدّتی

كه خدا خواست درنگ كردم و سپس روزی به مسجد آمدم. رسول خدا(ص) مرا آواز داده و فرمودند: «ای سلمان! از من، از وصیّ خودم كه از امّتم باشد، پرسيدی. بگو وصیّ موسی از امّت وی كه بود؟»

گفتم: وصيّ‌اش يوشع‏بن‏ نون‏ بود. پيغمبر(ص) تأمّلی كرده و فرمودند: «مي‌دانی چرا به او وصيّت كرد؟» گفتم: خدا و رسولش داناترند. فرمود: «به او وصيّت كرد؛ زيرا پس از وی اعلم امّتش بود. وصیّ من و اعلم امّتم پس از من، علیّ‌بن ابی‌طالب است.»32

نخستین ردّ الشمس برای یوشع‌بن نون

روايت شده است كه خداوند تبارك و تعالی خورشيد را برای يوشع‏بن‏ نون،‏ وصیّ و جانشين موسی(ع) باز گردانيد تا او نماز خود را كه فوت شده و وقت آن گذشته بود، به موقع به جا آورد.33

دو مرتبه ردّ الشمس برای خیر الوصیّ

ردّ شمس اوّل

از اسماء بنت عميس روايت شده كه گفت: روزی رسول خدا(ص) در حالی كه سر خود را به دامان علی(ع) نهاده و خفته بود، وقت نماز عصر از اميرالمؤمنين(ع) فوت شد تا زمانی كه آفتاب از نظر ناپديد شده غروب كرد. رسول خدا(ص) چون از خواب برخاست و از ماجرا آگاه شد، دست به دعا برداشت و عرض كرد: «بار خدايا! همانا علی در پی فرمانبرداری از تو و فرمانبرداری از رسول تو بوده است و نمازش فوت شده؛ پس خورشيد را بر او باز گردان تا نماز خود را در وقتش به جای آورد.» اسماء گويد: به خدا قسم! من خورشيد را ديدم كه غروب كرده بود و بار ديگر طلوع نمود و هيچ كوهی و زمينی باقی نماند؛ مگر آنكه آفتاب بر آن تابيد تا علی(ع) برخاسته، وضو گرفت و نماز خواند و پس از آن خورشيد غروب كرد.34

ردّ شمس دوم

از جويرية بن مسهر روايت شده كه گفت: ما به همراه اميرالمؤمنين علیّ‌بن ابی‌طالب(ع) از جنگ خوارج باز می‏آمديم تا اينكه به زمين «بابل» رسيديم و وقت نماز عصر فرا رسيد. پس اميرالمؤمنين(ع) در آن زمين فرود آمده و لشكريان نيز فرود آمدند و آن حضرت فرمودند: «ای مردم! اين سرزمين مورد لعن و غضب خداوند است و در طیّ روزگار، سه بار تاكنون به عذاب الهی دچار شده يا مردمش مورد عذاب قرار گرفته‏اند و هم اكنون نيز در انتظار عذاب سوم است و اين زمين يكی از زمين‌های مؤتفكه است (از سرزمین‌های قوم لوط) و اين نخستين سرزمينی است كه در آن، بت مورد پرستش قرار گرفته. بنابراين هيچ پيامبر و وصیّ پيامبری جايز نيست كه در چنين زمينی نماز گزارد؛ ولی هركس از شما كه بخواهد، می‏تواند اينجا نماز بخواند.» پس مردم به دو سوی جاده يا راه مايل شده و به نماز پرداختند و آن حضرت بر استر رسول خدا(ص) سوار شده و روانه گشت. جويريه (راوی خبر) می‌گويد: من با خويشتن گفتم: به خدا قسم! من از اميرالمؤمنين(ع) پيروی مي‌كنم‏ و امروز حتماً بايد به تقليد از او هر كجا آن حضرت نماز كند، من نيز نماز گزارم. به دنبال آن حضرت روان شدم. به خدا قسم! هنوز از پل «نهر سوراء» نگذشته بوديم كه خورشيد غروب كرد و من به شك افتادم كه چرا نماز حضرت فوت شد. آن حضرت متوجّه من شده و فرمودند: «ای جويريه! شك كردی؟» عرض كردم: بلی يا اميرالمؤمنين!

بعد از آن، حضرت در گوشه‏ای فرود آمدند و وضو ساخته و برخاستند و با كلامی سخن گفتند كه فكر مي‌كنم به زبان عبرانی بود. آنگاه بانگ نماز برداشت يا شايد مرا امر به اذان فرمود. در اين هنگام من برگشتم و به خورشيد نگريستم و به خدا قسم! ديدم كه با صدای عظيمی از ميان دو كوه بيرون آمد. پس آن حضرت نماز عصر را به جا آورد و من با او نماز گزاردم و هنگامی‌كه از نماز خود فارغ شديم، شب همچنان كه قبلاً فرا رسيده بود، دوباره همه جا را فرا گرفت. آن حضرت رو به من كرده و فرمودند: «ای جويرية بن مسهر! همانا خداوند عزّوجلّ مي‌فرمايد:

«فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ؛

با نام عظيم، پروردگارت را تسبيح كن.» و من خداوند عزّوجلّ را به نام عظيمش خواندم و از او درخواست كردم و او خورشيد را بر من باز گردانيد.»

روايت شده است كه وقتی جويريه اين ماجرا را مشاهده كرد، گفت: سوگند به پروردگار كعبه! [تو] وصیّ و جانشين پيغمبر هستی.35

باور بنی‌اسرائیل به نبیّ بودن آنکه تابوت سکینه را دارد

سعيد سمّان (روغن فروش) گويد: من خدمت امام صادق (ع) بودم كه دو مرد زيدی‌مذهب خدمت او آمدند و به او عرض كردند: در ميان شما (يعنی آل محمّد) امام واجب الإطاعه هست؟ فرمودند: «نه.» آن دو تن به آن حضرت عرض كردند: مردمان موثّق از شما به ما خبر دادند كه تو فتوی می‌دهی و اقرار می‌كنی و معتقدی به آن. برای شما از آنها كه خبر دادند، نام بريم: فلان و فلان هستند كه پرهيزكار و عابد هستند و از كسانی‏اند كه دروغ نمی‌گويند.

امام خشمگين شده و فرمودند: «من آنها را چنين فرمان ندادم.» آن دو نفر وقتی آثار خشم در چهرة آن حضرت ديدند، بيرون رفتند. آن حضرت پس از رفتن آنها رو به من كرده و فرمودند: «اين دو را می‏شناسی؟» گفتم: آری. اين هر دو از اهل بازار ما هستند و زيدی‏اند و معتقدند كه شمشير رسول خدا (ص) پيش عبد الله بن الحسن است. فرمودند: «هر دو دروغگويند و خدايشان لعنت كند. به خدا! عبد الله بن الحسن نه با دو چشم خود آن را دیده است و نه نیم‌نگاهی به آن انداخته و پدرش هم آن را نديده بود؛ مگر اينكه آن را نزد علیّ‌بن الحسين(ع) ديده باشد. اگر راستگويند بايد بگويند كه در دستة آن چه نشانه‏ای است و در تيغة آن چه اثری مانده است. به راستی شمشير رسول خدا(ص) نزد من است. پرچم رسول خدا(ص) نزد من است. جوشن رسول خدا(ص) نزد من است. اگر راست می‏گويند، زره رسول خدا چه نشانه‏ای دارد؟ نزد من است پرچم پيروزبخش رسول خدا(ص). نزد من است الواح موسی و عصايش. به راستی نزد من است خاتم سليمان‌بن داوود(ع). به راستی نزد من است تشتی كه موسی‌بن عمران قربانی‏ها را در آن می‏گذاشت؛ نزد من است همان اسمی كه

چون رسول خدا(ص) ميان مسلمانان و مشركان، در جبهة نبرد قرار می‏داد، يك چوبه از مشركان به مسلمانان نمی‏رسيد؛ نزد من است همان نمونه‏ای كه فرشته‏ها آوردند.

مَثَل سلاح در ما خاندان، مَثل تابوت است در بنی‌اسرائيل. شيوة بنی‌اسرائيل اين بود كه در خاندانی كه تابوت‏ِ عهد بود، نبوّت در آن خاندان بود و هر كس از ما خاندان، سلاح پيغمبر را دريافت کرد، امامت به او داده می‌شود. به راستی پدر من بود كه زره رسول خدا(ص) را پوشيد و دامن آن به زمين می‏كشيد و من هم پوشيدم و همچنين بود و چون قائم ما آن را در بر كند، به اندامش رسا باشد؛ ان‌شاءالله.»36

طالوت و علی(ع)، مردانی که مورد رشک دیگران بودند

امیرمؤمنان علی(ع) در نامه‌ای به معاویه(علیه اللعنه) نوشتند:

«....طايفه‏ای از بنی‌اسرائيل بودند كه به پيامبر خود گفتند: برای ما پادشاهی قرار ده تا در راه خدا بجنگيم. چون خداوند طالوت را به پادشاهی فرستاد، بر او حسد بردند و گفتند: از كجا معلوم که او پادشاه ماست؟ و پنداشتند كه خود سزاوارتر از او به پادشاهی هستند. همة اينها چيزهايی است كه پيش از اين اتّفاق افتاده و اينك آنها را برای تو حكايت می‏كنيم و تفسير و تأويل آنها نزد ماست و آنكه دروغ بندد، نوميد می‌شود. نمونه‏های آن را در شما می‏يابيم. «و اين آيات و هشدارها، به قومی كه ايمان نمی‏آورند، سود نمی‏رساند.»

پيامبر ما(ص) هم چون آمد، بر او كافر شدند و بر او حسد بردند و حال آنكه نبوّت چيزی است كه خدای تعالی به هر يك از بندگانش كه بخواهد، ارزاني‌اش می‏دارد. آری. از اينكه خداوند ما را بر دیگران فضيلت نهاده است، قومی حسد می‏برند.

بدان كه ما اهل بيت، همان خاندان ابراهيم هستيم كه بر آنان رشك بردند. ما مورد حسد واقع شديم؛ همچنان‌كه پدرانمان پيش از این مورد حسد واقع شده بودند.»37

آزمایش مشابه قوم طالوت و قائم(ع)

حضرت ابا‌عبدالله، امام صادق(ع) فرمودند:

«ياران طالوت‏ به رودی آزمايش‏ شدند كه خداوند فرمود: «به زودی شما را به رودی مبتلا خواهيم كرد.»38 و ياران قائم(ع) نيز همانند آن آزمايش خواهند شد.»39

رخدادهای مشترک بدون کم و زیاد

تشابهات رخدادهای اسلام به اقوام پیشین، به حدّی در روایات به فراوانی دیده می‌شود که شیخ حرّ عاملی فصلی 40 از کتاب خودش را با عنوان «الإیقاظ» به این موضوع اختصاص داده و روایات را در این‌باره جمع‌آوری نموده است.

پیغمبر(ص) فرمودند:

«هر اتّفاقی که در بنی‌اسرائیل رخ داد، بدون ذرّه‌ای کم و زیاد در این امّت هم رخ می‌دهد.»41

اختلاف دربارة خلیفه

کلینی در حدود نیمة کتاب «روضه»، از ابوالمقدام نقل می‏کند که گفت:

به حضرت باقر(ع) عرض کردم: سنّیان می‌گویند: بیعت ابوبکر چون مورد اجماع و اتّفاق همة امّت بود، مورد رضای خدا بود؛ زیرا خداوند امّت محمّد را بعد از وی، به فتنه و گمراهی نیندازد،[...] حضرت فرمودند:

«مگر خدا از امّت‌های سابق خبر نمی‏دهد که پس از آمدن حجّت‌ها اختلاف کردند؛ چنان‌که می‌فرماید: «عیسی‌بن مریم را حجّت‌ها دادیم و به روح القدس تأییدش کردیم. اگر می‌خواست کسانی که پس از پیغمبران بودند، بعد از حجّت‌هایی که به سویشان آمد، با هم کارزار نمی‏کردند؛ ولی اختلاف یافتند. عدّه‌ای مؤمن بودند و جمعی کافر شدند.» از این آیه استفاده می‌شود که امّت محمّد(ص) نیز پس از او مختلف شدند؛ بعضی با ایمان بودند و بعضی کافر شدند.»42

اگر در بنی‌اسرائیل نبود، در اسلام هم نیست

شیخ بزرگوار مرحوم کشی در کتاب «رجال» در شرح حال حیان سراج از برید عجلی نقل می‏کند که گفت:

خدمت حضرت صادق(ع) رسیدم. فرمودند: «اگر اندکی زودتر آمده بودی، حیان سراج را هم می‌دیدی.» (حیان از پیروان متعصّب محمّد حنفیه بود که به فرقة آنان کیسانی می‌گویند.) اینجا نشسته بود.صحبت از محمّد حنفیه و زنده بودن وی به میان آمد (چون کیسانی‌ها می‌گویند محمّد حنفیه نمرده؛ بلکه غائب شده است.) من به او گفتم: «مگر ما و شما معتقد نیستیم و از پیغمبر روایت نمی‏کنیم که هرچه در بنی‌اسرائیل بوده، در این امّت هم نظیرش هست؟» گفت: چرا. گفتم: «تا کنون ما یا شما دیده‏ایم یا شنیده‏ایم که عالمی در جلو چشم مردم مُرده باشد، زنانش را تزویج کرده باشند، اموالش را قسمت کرده باشند، باز هم زنده و جاوید باشد؟ جوابی نداد و برخاست.»43

رجعت هفتاد نفر از قوم موسی(ع) در اسلام هم واقع می‌شود

امام صادق(ع) در ذکر احوال سلمان فارسی، از زبان او نقل فرمودند که روزی بر منبر رفت و مردم را به حقّانیت امیرمؤمنان(ع) متذکّر کرد و آنگاه بیان داشت:

شکر خدای را که مرا به دین خود رهبری کرد[...]. از حالی به حال دیگر منتقل خواهید شد (و اوضاعتان تحوّل یابد). بدون کم و زیاد از روش بنی‌اسرائیل پیروی می‌کنید... (و قوم موسی از) آن هفتاد نفری که موسی را به کشتن هارون متّهم کردند و دچار زلزله شده، همه مردند و سپس خدا زنده‏اشان کرد و آنان را پیامبران مرسل یا غیر مرسل قرار داد (برگشتند)؛ امر این امّت هم مثل امر بنی‌اسرائیل است. شما را به کجا می‌برند؟[...]»44

بیان تاریخ بنی‌اسرائیل از روی تاریخ اسلام

سعد بن هبة الله راوندی در «قصص الأنبیاء» از عبدالاعلی‌بن اعین نقل می‏کند که گفت:

به حضرت صادق(ع) عرض کردم: حدیثی از پیغمبر(ص) نقل می‌کنند که فرمودند: «هرچه می‌خواهی، بی‏پروا راجع به بنی‌اسرائیل نقل کن.» ما می‌توانیم هرچه می‌خواهیم به آنان نسبت دهیم؟ فرمودند: «مگر نشنیده‏ای که پیغمبر(ص) فرمود: «در دروغگویی شخص همین بس

که هرچه بشنود، نقل کند؟» گفتم: پس مراد از این حدیث چیست؟

فرمودند: «مقصود این است که هرچه قرآن دربارة بنی‌اسرائیل می‌فرماید، بی‌پروا دربارة این امّت هم بگو.»45

پی‌نوشت‌ها: