فرزند با ایمان من(3)

عبّاس پسندیده

برانگیختن محبّت

در شمارة پيش گفتيم كه «الله»، كانون تربيت ديني است و در اين بحث، محور اساسي ربوبيّت خداوند است، نه خالقيّت او. براي ربوبيّت نيز برهان‌هاي متعدّدي وجود دارد كه مهم‌ترين آن برهان محبّت است. با استفاده از برهان محبّت می‌توان باور به خدا را پايه‌‌ريزي نمود و براي ایجاد محبّت، قانونی وجود دارد که در این یادداشت به آن خواهیم پرداخت.

روش برانگیختن محبّت

خیلی وقت پیش، یک تله فیلم دربارة تاریخ اسلام از تلویزیون می‌دیدم که به یک مناسبت مذهبی پخش می‌شد. بخشی از داستان در فضای بازار رخ می‌داد. بازیگران این صحنه به هم می‌گفتند که چقدر بازار شلوغ است. من شگفت‌زده شدم، چون شما از شلوغی بازار چیزی در فیلم نمی‌دیدید؛ بلکه بر عکس فضایی آرام را حس می‌کردید! این یک روش است که به جای نشان دادن یک موضوع در فیلم، شما به وسیلة سخن آن را بیان کنید؛ البتّه روشی ناموفّق! گاه در برخی فیلم‌ها مشاهده می‌کنید که بدون سخن، کارگردان چنان فضایی را ترسیم کرده که شما شلوغی را کاملاً حس می‌کنید؛ امّا سخنی هم نگفته است؛ این یک روش موفّق می‌باشد. در محبّت برانگیزی نیز باید این‌گونه عمل کرد. پس یک اصل مهم این است که نباید دستور داد «بچّه‌ها خداوند را دوست داشته باشید»، بلکه باید زمینه‌ای را فراهم آورد که دوستی خدا در دل بچّه‌ها، خود به خود برانگیخته شود.

این مهم نیاز دارد که بدانیم منطق و محور برهان محبّت چيست؟ و به تعبير ديگر، چه چيزي سبب برانگيخته شدن محبّت در وجود انسان می‌گردد؟ پاسخ به این پرسش، تئوری محبّت را روشن می‌کند. بر اساس آنچه من از متون دینی می‌فهمم، تئوری محبّت مبتنی بر احسان و کمال است. در ادامه اين دو را كوتاه بررسي مي‌كنيم:

يك. احسان

بر اساس آنچه از روايات استفاده مي‌شود، احسان و انعام، عامل برانگيخته شدن محبّت در وجود انسان است. اين يک قاعده است که وقتي انسان به احسان و انعامي که در حقّ او شده توجّه پيدا کند، محبّت در وجودش برانگيخته مي‌شود. رسول خدا(ص) در اين‌باره مي‌فرمايد:

«جُبِلَتِ القُلوبُ عَلي‏ حُبِّ مَن أحسَنَ إلَيها، وبُغضِ مَن أساءَ إلَيها؛1

قلب‌ها بر محبّت به کسی که به او احسان کرده و دشمنی با کسی که به او بدی کرده سرشته شده است.»

در اين کلام شريف، به عنوان يک قاعدة کلّي تصريح شده که احسان عامل برانگيختن محبّت است و بدي عامل برانگيختن بغض.

نکته‌اي که بايد در تحليل محبّت به آن توجّه نمود، فرق آن با پاداش است. هر دو عنوان در يک چيز مشترکند و آن نعمت است. امّا تفاوت اين است که اوّلاً در پاداش، صحبت از نعمت آينده است و در محبّت، صحبت از نعمت گذشته و حال است. وقتي نعمت را نسبت به زمان حال بسنجيم، گاهي مربوط به گذشته تا حال است و گاهي مربوط به آينده است. توجّه به نعمت گذشته تا حال، محبّت را در انسان برمي‌انگيزد و توجّه به نعمتي که در آينده خواهد آمد، طمع را در انسان برمي‌انگيزد. ثانياً نعمت موضوع محبّت، غير مشروط است و نعمت موضوع پاداش، مشروط. در برهان محبّت، انعام خداوند متوقّف بر نوع رفتار ما نيست؛ امّا در پاداش، نعمت آينده متوقّف بر نوع رفتار ماست.

وظیفة ما، شناساندن احسان و انعام خدا

چون محبّت بر اساس احسان و انعام برانگيخته مي‌شود، راه برانگيختن محبّت، توجّه دادن به نعمت‌هاست. بر اساس پایة نظری که گفتیم، معلوم می‌شود پس یکی از عناصر محوري در برهان محبّت، احسان است. بر این اساس، مسئلة مهم این است که چون محبّت بر اساس احسان و انعام برانگيخته مي‌شود، راه برانگيختن محبّت، توجّه دادن به نعمت‌هاست. باید نعمت‌های خدا را برای فرزندان بازگو کرد و نعمت بودن آنها را برای آنان روشن ساخت. اين نکته‌اي است که در روايات مورد بحث قرار گرفته است. مثلاً در روايتي از رسول خدا(ص) چنين

آمده است:

«قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِدَاوُد أَحِبَّنِي وَ حَبِّبْنِي إِلَی خَلْقِي قَالَ يَا رَبِّ نَعَمْ أَنَا أُحِبُّكَ فَكَيْفَ أُحَبِّبُكَ إِلَی خَلْقِكَ قَالَ اذْكُرْ أَيَادِيَّ عِنْدَهُمْ فَإِنَّكَ إِذَا ذَكَرْتَ ذَلِكَ لَهُمْ أَحَبُّونِي؛2

خدای عزّوجلّ به داوود(ع) فرمود: «مرا دوست بدار و محبوب بندگانم گردان.» داوود گفت: پروردگارا! آری، من تو را دوست دارم؛ امّا چگونه تو را محبوب بندگانت گردانم؟ فرمود: «نعمت‏هايی را كه به آنان داده‏ام، يادآور شو؛ زيرا اگر خوبی‏‌هايم را يادآورشان شوی، مرا دوست خواهند داشت.»

امام باقر(ع) نيز در اين باره مي‌فرمايد:

«خدای تعالی به موسی(ع) وحی فرمود: «مرا دوست بدار و محبوب بندگانم گردان.»

موسی عرض كرد: پروردگارا! تو می دانی كه هيچ كس را بيشتر از تو دوست نمی دارم؛ امّا پروردگارا! با دل‌های بندگان چه كنم؟ خدای تعالی به او وحی فرمود: «نعمت‌ها و نيكی‌هايم را به آنان يادآور شو؛ زيرا كه آنان جز خوبی از من نديده‌اند و به ياد ندارند.»3

پس یک قاعدة مهم! براي ايجاد محبّت در دل فرزندان، بايد نعمت‌هاي خداوند متعال را براي آنان بازگو كرد. اگر آنان با انعام و احسان خداوند متعال آشنا شوند، ناخودآگاه محبّت در دل آنان ایجاد می‌شود. بر این اساس، در این‌باره چند نکتة مهم وجود دارد:

• شما باید از آنچه در اطرافتان می‌گذرد، به خوبی استفاده کنید و در هر سنّی به تناسب شرایط فرزندانتان، نعمت‌های خدا را برای آنان بازگو کنید. این یک هنر است. این کار نیازمند آن است که نخست والدین و مربّیان، خود نعمت‌های خداوند را بشناسند. گاه ما هیچ نعمت خدا را در زندگی خودمان نمی‌بینیم، از بس که منفی نگریم! والدین و مربّیانی که می‌خواهند محبّت در وجود فرزندان به وجود آورند، باید خودشان نعمت‌شناس باشند و احسان‌های خداوند را بینند و آن را بازگو کنند. بدانید فرزندان بیش از آنچه با سخن ما تربیت شوند، با سلوک و رفتار ما تربیت می‌شوند.

• اینجا نیز نباید شعار داد که این یک نعمت است؛ بلکه باید نعمت

بودن آن را نشان داد. این امر نیازمند هوشمندی و برخورداری از اطّلاعات کافی است. فیلم‌ها و اطّلاعات عمومی دربارة طبیعت، خیلی به این موضوع کمک می‌کند. چند سال پیش دیدم «مؤسّسة موعود» مجموعه‌ای را با عنوان «راز آفرینش» تهیّه کرده است. این مجموعه، مستندات علمی برای حقایق قرآنی فراهم آورده است که خیلی خوب می‌تواند این هدف را تحقّق بخشد. به قول آیت الله جوادی، ما راز بقاء پخش می‌کنیم؛ امّا نمی‌گوییم که همة اینها ریشه در توحید دارد!

• ما گذشته از اینکه احسان و انعام خدا را به فرزندان یادآور می‌شویم، خودمان نیز باید اهل احسان به فرزندان باشیم. کسی که می‌خواهد سفیر احسان باشد، نمی‌شود خودش اهل بدی کردن به فرزندان باشد. والدین و مربّیانی که احسان خدا را بیان می‌کنند؛ امّا خودشان تندخو و زشت کردار هستند، سخنشان اثری نخواهد داشت. این یک نکتة بسیار مهم است که باید بین سفیر و پیامی که منتقل می‌کند، سنخیّت و تناسب وجود داشته باشد. به این روایت دقّت کنید: خداوند متعال به حضرت موسی(ع) وحی کرد:

«نعمت‌های مرا به یاد مردم آور و خودت نیز به آنان احسان کن و مرا با آنان دوست کن؛ زیرا آنان جز کسی را که به آنان احسان کند، دوست نمی‌دارند.»

دقّت کنید! اوّل می‌فرماید: نعمت مرا یاد آوری کن، بعد می‌فرماید: خود هم به آنان احسان کن؛ آنگاه می‌فرماید مرا با آنان دوست گردان! این یعنی والدین و مربّیانی که می‌خواهند محبّت خدا را در دل فرزندان ایجاد کنند، باید اهل احسان باشند و رابطه‌اشان با فرزندانشان نیز بر اساس محبّت باشد؛ چرا که فرزندان ما را در این گونه مباحث، نمایندة خدا می‌دانند. این یک نکتة اساسی است که متأسّفانه کمتر مورد توجّه قرار می‌گیرد.

چندین سال پیش ایّام ماه مبارک رمضان، سفری تبلیغی به «شهرآباد کرج» داشتم. بچّه‌هایی هم به مسجد می‌آمدند و البتّه طبق معمول، شلوغ می‌کردند. یک شب که به مسجد می‌رفتیم، یکی از اهل مسجد در بین راه به پدر یکی از همین بچّه‌ها که البتّه خودش اهل منبر و محراب نبود، گفت: فلانی خودت که مسجد نمی‌آیی، بچّه‌ات می‌آید، امّا شلوغ می‌کند. او هم نامردی نکرد و گفت: خودت می‌گویی: بچّه است، اگر عقلش می‌رسید، مسجد نمی آمد. من گفتم: او فطرتش پاک است و بر اساس فطرتش می‌آید. آنچه برایم مهم است، داستان دیگری از این سفر تبلیغی است. گذشت تا یک شب، هنگامی‌که سخنرانی می‌کردم و به سمت چپ منبر نگاه می کردم، صدایی مرا به خود آورد، فوراً به سمت راست نگاه کردم و دیدم یکی از پیرمردهای مسجد که خیلی هم ادّعا داشت، یک سیلی محکم به یکی از بچّه‌ها زد! همان‌جا بر سر او داد زدم. آن موقع، بیش از بیست و سه یا چهار سال نداشتم... همین اقدام باعث شد از فردا هیچ بچّه‌ای به مسجد نیامد!! این اثر بد عمل کردن ما در خراب کردن رابطة فرزندان با دین است.

• ما معمولاً هر موفّقیتی را به خودمان نسبت می‌دهیم و اتّفاقات بد را به خدا! این یک خطای استراتژیک است که می‌تواند نفرت از خدا را در فرزندان به وجود آورد. به این ماجرا دقّت کنید:

روزی خانم مؤمن و محترمی از من پرسید اگر استغفار کنیم، خدا ما را می‌بخشد؟ گفتم: بله. گفت: اگر بخشیده شویم، آثار آن گناه هم باید از بین برود! گفتم: بله. گفت: پس چرا خدا آثار گناه مرا از بین نبرده است؟ اینجا که رسید، دیدم قضیه چیز دیگری است. آخر ما گاه با سؤالاتی رو به رو می‌شویم که مسئلة اصلی فرد نیست. به او گفتم: دردت چیست؟ مشکل اصلی را برای من بگو! گریه‌کنان گفت: وقتی مشکلاتی در زندگی داشتم، نماز می‌خواندم و از خدا کمک می‌خواستم یا نماز امام زمان(ع) می‌خواندم و به ایشان استغاثه می‌کردم و چون مشکلم زود بر طرف نمی‌شد، می‌گفتم: اَه! خدا و امام زمان هم جواب مرا نمی‌دهند. دختر و پسر من که در سنین چهار، پنج سالگی بودند، شاهد این ماجراها بودند. الآن که بزرگ شده‌اند، گمراه شده‌اند و هر چه به آنان می‌گویم چرا به دین عمل نمی‌کنید، می‌گویند: دیدیم خدایت و امام زمانت با تو چه کردند!

ما گاه دلمان می‌خواهد تا لب تر می‌کنیم، حاجتمان برآورده شود و چون دیر می‌شود، به خدا بد می‌گوییم و بد بین می‌شویم. فرزندان این خانم، به خاطر عملکرد بد ایشان، خدا و امام زمان(عج) را عامل همة بدبختی‌های خود می‌دانند و همین امر کافی است که بر اساس روایتی که از رسول خدا(ص) بیان کردیم، نفرت از خدا را در وجود آنان برانگیزد. پناه بر خدا! ما گاه چقدر اشتباه می‌کنیم! گاه عصبانیت و خشم خودمان را به فرزندانمان منتقل می‌کنیم، عصبانیت و خشمی که همانند زباله‌های متعفّن می‌باشند. باید مراقب همین امور ریز بود که اساس تربیت همین‌هاست. مادری که در گرمای تابستان از چادر می‌نالد و می‌گوید کلافه شدم، نمی‌داند که چه تأثیری بر دختر خود می‌گذارد. دختری که فعلاً خاموش است. والدینی که در مباحث سیاسی و اجتماعی از این و آن بد می‌گویند و می‌گویند این هم از اینها که این همه ادّعای دین دارند و...، باید بدانند که تخم نفرت از خدا و اصل دین را در دل فرزندان می‌کارند، نه فلان شخص یا فلان گروه را.

خلاصة سخن اینکه باید مراقب بود و در عمل و گفتار، خوبی‌ها و زیبایی‌های خداوند را به فرزندان منتقل کرد. پس از انتقال، این

اطّلاعات خود به خود محبّت را در دل فرد برمی‌انگیزد.

انواع نعمت‌های خداوند

گفتیم که والدین و مربّیان باید احسان شناس باشند و انواع نعمت‌های خداوند متعال را بشناسند. از مشکلات پیش روی والدین و مربّیان این است که نمی‌دانند نعمت‌های خداوند چیستند تا آن را برای فرزندان بیان کنند. برای شناخت لطف و احسان خداوند، باید آیات و روایات موضوع نعمت را مطالعه نمود. ما در این قسمت، به مواردی که در عنوان النّعمة کتاب «میزان الحکمه» آمده است، اشاره خواهیم کرد.

در «قرآن كريم»، تصريح شده است كه هر آنچه از خدا خواستيد، به شما داد و نعمت‌هاي او بي‌شمار است و انسان ستمكار و ناسپاس و البتّه خداي او، آمرزنده و مهربان است:

«وَ آتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ الاِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّار؛4

و هر آنچه از او خواستيد به شما عطا كرد و اگر نعمت خدا را شماره كنيد، نمی‌توانيد آن را به شمار در آوريد. همانا انسان ستم پيشة ناسپاس است.»

«وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحيم‏؛5

و اگر نعمت خدا را شماره كنيد، نمی‌توانيد كه آن را به شمار درآوريد. همانا خداوند آمرزنده مهربان است.»

روزي رسول خدا(ص) از اميرالمؤمنين(ع) پرسيد: «بگو نخستين نعمتي كه خداي عزّوجلّ تو را به آن آزمود و به وسيلة آن نواخت، چيست؟» امام علي(ع) عرض كرد: «اينكه خداوند جلّ ثَناؤُه مرا از هيچ آفريد.» رسول خدا(ص) با شنيدن اين پاسخ فرمود: «درست گفتي.»

خداوند متعال در قرآن كريم صحبت از نعمت آشكار و پنهان نموده است. در تفسير اين آيه، رسول خدا(ص) از اسلام، آفرينش نيكو و هماهنگ انسان و همچنين از روزي، به عنوان نعمت‌هاي آشكار و از پوشاندن عيوب و رسوا نكردن در ميان مردم، به عنوان نعمت پنهان ياد كرده است. امام باقر(ع) نعمت آشكار را توحيد و خداشناسي، و نعمت پنهان را ولايت اهل بيت(ع) دانسته و امام كاظم(ع) نعمت آشكار را امام آشكار و نعمت پنهان را امام غائب دانسته است.

امام علي(ع) از وجود پيامبر اكرم(ص) و خوش اخلاقي و پرهيز از گناه و الفت ميان مردم، به عنوان نعمت ياد كرده است و در روايتي ديگر، در يك ترتيب صعودي، از مال و سلامتي و سپس تقواي قلب به عنوان نعمت ياد كرده است. امام صادق(ع) نيز از توحيد در محبّت به خدا، به عنوان نعمت ياد كرده است. در برخي ديگر از روايات، سلامتي، فراغت و امنيّت، نعمت‌هاي مغفول ناميده شده‌اند. در روايتي از امام علي(ع) علاوه بر آنچه خدا عطا مي‌كند و اشتباهاتي كه مي‌پوشاند، از بلاهايي كه پيش از ورود بر مي‌گرداند نيز به عنوان نعمت ياد شده است.

بخش مهمّي از نعمت‌ها در دعاهاي معصومان بيان شده‌اند. به عنوان نمونه، امام علی(ع) در «دعاي كميل» از پوشاندن گناهان، برگرداندن بلاهاي سخت، نگهداشتن از لغزش، برطرف كردن گرفتاري‌ها و نشر خوش‌نامي به عنوان نعمت‌هاي خداوند متعال ياد شده است:

«اللَّهُمَّ مَوْلَايَ كَمْ مِنْ قَبِيحٍ سَتَرْتَهُ وَ كَمْ مِنْ فَادِحٍ مِنَ الْبَلَاءِ أَقَلْتَهُ وَ كَمْ مِنْ عِثَارٍ وَقَيْتَهُ وَ كَمْ مِنْ مَكْرُوهٍ دَفَعْتَهُ وَ كَمْ مِنْ ثَنَاءٍ جَمِيلٍ لَسْتُ أَهْلًا لَهُ نَشَرْتَه‏؛

خدايا!ای سرور من چه بسيار زشتی مرا پوشاندی و چه بسيار بلاهای سنگين و بزرگی كه از من برگرداندی و چه بسيار لغزشی كه مرا از آن‏ نگهداشتی و چه بسيار ناپسند كه از من دور كردی و چه بسيار ستايش نيكويی كه شايستة آن نبودم و تو در ميان مردم پخش كردی.»

یکی از دعاهایی که به این مسئله پرداخته، «دعای جوشن صغیر» است. این دعا قطعه‌های متعدّدی دارد که در هر کدام، حضرت نخست نعمتی از نعمت‌های الهی را برمی‌شمرد و در پایان این جمله را بیان

می‌کند:

«فَلَكَ الْحَمْدُ يَا رَبِّ مِنْ مُقْتَدِرٍ لاَ يُغْلَبُ وَذِي أَنَاةٍ لاَ يَعْجَلُ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَاجْعَلْنِي لِنَعْمَائِكَ مِنَ الشَّاكِرِينَ وَ لالاَئِكَ مِنَ الذَّاكِرِينَ‏؛

پس برای توست حمد ای پروردگارم! از آن جهت كه تو آن توانايی هستی كه مغلوب نشوی و بردباری كه هرگز شتاب نخواهد كرد. درود فرست بر محمّد(ص) و آل او و مرا از شكرگزاران نعمتت و ياد كنندگان احسان‌هايت قرار ده.»

در قسمت اوّل تا سوم به دشمنان شمشیر به دست و حیله‌گران لبخند بر لب و حسودان کینه بر دل اشاره می‌کند که خداوند شرّ همه‌اشان را به خودشان باز گردانده است...؛ فَلَكَ الْحَمْدُ...

در قسمت چهارم به گرفتاری‌هایی اشاره می‌کند که همچون باران باریدند و خداوند آنان را بر طرف ساخت و لباس عافیت پوشاند؛ فَلَكَ الْحَمْدُ یاربّ...

در قسمت پنجم به تحقّق حسن ظنّ ما به خدا و لطف‌های بی‌پایان او اشاره می‌کند، هر چند ما نسبت به او عصیان کردیم؛ فَلَكَ الْحَمْدُ یارب...

سپس وضع خود را با دیگران مقایسه می‌کند. در قسمت ششم و هفتم، خود را با کسانی مقایسه می‌کند که شبانه روز در آستانة مرگ یا در رنج بیماری‌اند و او در عافیت و سلامتی؛ فَلَكَ الْحَمْدُ یارب...

در قسمت هشتم تا دوازدهم، خود را با کسانی مقایسه می‌کند که شبانه روز از شرّ دشمن یا در حال تبعیدند یا در حال ترس و نگرانی یا در حال کارزار و نبرد، یا شبانه روز، گرفتار طوفان دریا و زلزله و آتش سوزی و ویرانی‌اند یا در بیابان‌ها گرفتار حیوانات وحشی و سرما و گرمای طاقت‌فرسایند و او در حال امن و آسایش؛ فَلَكَ الْحَمْدُ یارب...

در قسمت سیزدهم، خود را با کسانی مقایسه می‌کند که شب و روزش با فقر و عيالمندی و بينوايی می‏گذرد یا غلام و بردة دیگران است و او در رفاه و آقایی به سر می‌برد؛ فَلَكَ الْحَمْدُ یارب...

در قسمت چهاردهم خود را با کسانی مقایسه می‌کند که علیل و زمین‌گیرند، و او به لطف خدا از این دردها به دور است؛ فَلَكَ الْحَمْدُ یارب...

در قسمت پانزدهم خود را با کسانی مقایسه می‌کند که در حال احتضار است و سود و زیانش در اختیارش نیست و او به لطف خداوند در آسایش است؛ فَلَكَ الْحَمْدُ یارب...

در قسمت شانزدهم خود را با زندانیان در بند مقایسه می‌کند که رنج و ذلّت حبس و شکنجه را تحمّل می‌کند؛ در حالی‌که او از این گرفتاری به دور است؛ فَلَكَ الْحَمْدُ یارب...

در قسمت هفدهم خود را با اسیران در بند دشمن مقایسه می‌کند که به دور از دوستان و خانواده او را در غل و رنجیر به هر سو می‌کشند؛ فَلَكَ الْحَمْدُ یارب...

سپس در پایان از خداوند می‌خواهد که از گناهانش درگذرد و حاجاتش را برآورد.

در «دعای عرفه» نیز نعمت‌های متعدّدی شمرده شده‌اند. همچنین در مواردی که واژة «الحمد لله» به کار رفته، معمولاً نعمتی از نعمت‌های خداوند بیان شده است. نمونة آن را می‌توان در دعای «ابوحمزه» و «افتتاح» و دیگر دعاها یافت. والدین و مربّیان می‌تواند با مطالعة این دعا، مجموعه نعمت‌های خدا را شناسایی نمایند و در وقت مناسب، به فرزندان منتقل سازند.

امام علي(ع) خداوندی را سپاس مي‌گويد كه سخنوران در ستودنش در مانند و شمارندگان، شمردن نعمت‌هايش را ندانند و به كميل بن زياد تصريح مي‌كند كه تو هيچگاه از لطف خدا خالي نبوده‌اي، پس هماره او را سپاس و ستايش كن! این نشان می دهد که ما در لحظه لحظة زندگی، لطف خدا شامل حال ماست. باید اینها را شناسایی کنیم و به فرزندان بیان داریم. چیزی که می‌تواند به ما در این‌باره خیلی کمک کند، این آیة شریفه است که

«مَّا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ؛6

هر چه از خوبی‏‌ها به تو می‏‌رسد، از جانب خداست.»

بر این اساس، باید تمام خوبی‌ها و نکات مثبت زندگی از آن خدا دانست و لذا هنگام برخورداری از آنها، می‌توان آن را برای فرزندان بیان کرد؛ امّا افسوس که برخی بدی‌ها را به خدا نسبت می‌دهند و خوبی‌ها را به خودشان!؟

ادبيات سخن با محبّ

هر كدام از مباني و برهان‌هاي رابطه با خدا، ادبيات مخصوص خود را دارد. اگر كسي به مرحلة محبّت برسد و رابطة او با خدا بر اين اساس شكل گيرد، ادبيات سخن گفتن با او نيز بايد متناسب با همان باشد. در برهان محبّت، سخن نه از تهديد و عوامل ترساننده است و نه از تطميع و عوامل اميدوارانه؛ بلكه در محبّت، سخن از دوستي است. همين كه محبّ بداند محبوبش چه چيزي را دوست دارد و چه چيزي را دوست ندارد، براي برانگيخته شدن كافي است. به همين جهت همچنين در ادبيات دين، تعبيرهاي «إنَّ اللهَ يحِبُّ» و «إنَّ اللهَ لايحِبُّ» زياد به چشم مي‌خورد. اين نيز در راستاي برانگيختن محبّت است. براي کسي که بر مبناي محبّت رفتار مي‌کند، مهم اين است که چه رفتاری موردپسند محبوب است و چه رفتاري براي او ناپسند است. از اين‌رو، اين‌گونه تعبير نيز در ادبيات دين به کار رفته است. اين نشان مي‌دهد كه معلّم نيز بايد ادبيات خود را متناسب با مبناي تربيتي خود انتخاب نمايد.

پی‌نوشت‌ها: