غیبت عالم و امر ولایت، محور امتحان و ابتلای الهی

حجّت الاسلام و المسلمین سیّد مهدی میرباقری

ممکن است عصر غیبت به دورة استراحت حضرت تلقّی بشود که حضرت راحتند و در غیبت از دست ما خلاص هستند؛ ولی این‌طور نیست؛ بلکه از سنگین‌ترین ابتلائات و امتحانات ائمّه(ع)، ابتلای حضرت ولیّ عصر(عج) به غیبت است و حقیقت این است که امام در دوران غیبتشان مبتلاترین اشخاص هستند.

اصولاً عالم با صبر بر بلای اولیای معصوم به سمت خدا حرکت و راه را برای ایمان جامعه هموار می‌کند؛ کما این که در روایت هم هست: گاهی صبر یک نفر باعث نجات یک امّت می‌شود؛ مثل یوسف صدّیق(ع)، تعبیر روایت است که ایشان صبر بر بلا کرد و نتیجه‌اش نجات مردم «مصر» از بت‌پرستی، قحطی و مرگ حتمی بود. این امر هم ابتلای خود حضرت است و هم ابتلای مؤمنان و چنان‌که از ادعیه و روایات استفاده می‌شود، واقعاً ابتلای سنگینی است.

در روایتی از سدیر نقل شده است که می‌گوید من و چندی از اصحاب خاص حضرت وارد بر امام صادق(ع) شدیم. لباس مخصوصی که لباس عبادت و زهد است، بر تن حضرت بود و به حدّی گریسته بودند که حالشان متحوّل و چشمشان غرق در اشک بود. ما با تعجّب سؤال کردیم: آقا چه اتّفاقی افتاده است؟ حضرت این جمله را فرمودند:

«غَيْبَتُكَ‏ نَفَتْ رُقَادِي وَ ضَيَّقَتْ عَلَيَّ مِهَادِي وَ ابْتَزَّتْ مِنِّي رَاحَةَ فُؤَادِي‏؛1

غیبت تو آرامش و خواب من را از من گرفته...» و جملات متعدّد دیگر. تعجّب کردیم؛ به حضرت عرض کردیم: آقا! چه اتّفاقی افتاده؟ چه مسئله‌ای شما را نگران کرده؟ فرمودند: «کتاب جفر و جامعه را می‌خواندم، رسیدم به حوادث دوران غیبت امام زمان(عج) مصیبت‌های امام زمان من را مضطرب کرده است.» آنها اصرار کردند و حضرت یک بخش از آنچه قابل گفتن بود، به ایشان فرمودند که ابتلای امام زمان(عج) چیست.

امتحان تأخیر

یک قسمت آن، داستان حضرت نوح(ع) هست که خدای متعال بعد از گذشتن مدّت‌ها به حضرت نوح(ع) وعدة پیروزی داد؛ در نقل هست که دانه‌هایی از خرما آوردند و به نوح(ع) خطاب شد که شما اینها را بکارید. وقتی اینها به دورة شکوفاییش رسید، فرج شما نزدیک است. حضرت هم به امّتش وعده داد و وقتی موقع بار دادن این درخت‌ها شد (که ظاهراً 15 سال طول می‌کشد درخت نخل به بار بنشیند) همه منتظر بودند؛ دوباره تأخیر افتاد و به حضرت نوح(ع) خطاب شد که به آنها بگو: دانه‌های این درخت را بکارند و یک دورة دیگر باید صبر کنند و این امر تا هفت دور تکرار شد؛ دیگر کم کم از دور و بر حضرت رفتند و گفتند همه‌اش وعده‌های خلف و دروغ است؛ بعد حضرت می‌فرمایند: «حضرت نوح(ع) و تعداد اندکی از مؤمنان، جمعیتی اقلّیت و تحت فشار سنگین قومشان بودند و قدرت اجتماعی نداشتند؛ در این شرایط سخت و فشار، به آنها وعده داده می‌شد و به تأخیر می‌افتاد.» حضرت فرمودند: «بدین سبب بود که به حضرت نوح(ع) همان وعده‌هایی داده شده بود: «لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دينَهُمُ الَّذِي ارْتَضی‏ لَهُمْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنا».2 به ایشان وعدة امنیّت و تمکّن و اقتدار داده شده بود و نباید بعد از اینکه حضرت پیروز شدند، از درون جبهة خودشان زمزمة مخالفت برخیزد؛ به امام زمان(عج) هم همین وعده‌ها داده شده است. لذا امتحان‌ها به حدّی سخت شد که همه رفتند و فقط آنهایی که خالص بودند و هیچ دغدغه‌ای نداشتند، اطراف حضرت نوح(ع) ماندند

و باقی متفرّق شدند. یکی از امتحان‌های حضرت بقیّه‌الله، ارواحنا له الفداء همین حوادثی است که برای حضرت پیش می‌آید. دوستانش در یک اقلّیت تحت فشار هستند و دائماً هم این امر تأخیر می‌افتد تا آن وقتی که آمادگی‌اش حاصل شده باشد.

سرّ غیبت مخفیست

گرچه در روایات هست که جان حضرت باید محفوظ باشد، زیرا ایشان آخرین ولیّ خداست، «إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً في‏ كِتابِ اللهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْض»3 و امکان اینکه تعداد اولیا اضافه و کم بشود نیست، این تعداد مضبوط در عالم هست و اینکه این وجود مقدّس باید محفوظ بماند؛ مسئله‌ای است که در روایات آمده است و در بعضی روایات هم آمده که حضرت باید بیعت کسی بر گردنشان نباشد؛ ولی اصل مسئله اینست که حضرت فرمودند: «لِأَمْرٍ لَمْ‏ يُؤْذَنْ‏ لَنَا فِي كَشْفِه»4 از حضرت پرسیدند: سرّ غیبت چیست؟ فرمودند: «ما مأمور به اظهار نیستیم و اجازه نداریم اظهار و افشای سرّ کنیم؛ مثل آن معلّمی که موسای کلیم با او مواجه شد و تا وقت جدایی پرده‌ها را بالا نزد، صبر کرد.»

با اینکه حضرت موسای کلیم از طرف خدای متعال آدرس او را گرفته بود و مأمور شده بود و او را به سختی پیدا کرده بود، «و لا ابرح حتّی ابلغ مجمع البحرین او امضی حقبا»5 حتّی به اندازة یک حقب هم شده، می‌گردم این معلّم الهی را پیدا می‌کنم. حقب یعنی یک دوران طولانی، هشتاد سال هم گفتند؛ ولی بیش از این هم می‌شود. فرمودند: من می‌گردم بالأخره باید این معلّم الهی را که «عَلَّمْنَاهُ مِن لَّدُنَّا عِلْمًا»6 پیدا کنم؛ حالا با علائمی که دستش بود، ظاهراً پیدا کرد. علامت هم این بود که ماهی بریان کرده ای با خودشان برده بودند؛ تکیه دادند جایی استراحت کنند، این ماهی زنده شد و رفت داخل دریا و همراه ایشان متوجّه شد، امّا حضرت موسی(ع) متوجّه نشدند؛ او هم فراموش کرد به حضرت موسی(ع) بگوید. کمی که راه رفتند، فرمود: «ءَاتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِن سَفَرِنَا هَاذَا نَصَبًا»7، همراه حضرت موسی(ع) به ایشان گفتند: «آذ اوینا الی الصخرة... واتخذ سبیله فی البحر عجبا»8 آنجایی که به سنگ تکیه دادیم، آنجا زنده شد.»

رفع خیلاء و استکبار با امتحان به مجهولات

حضرت موسی(ع) متوجّه شد که آن معلّم الهی همان جاست و نَفَس او ماهی بریان شده را زنده کرده است. برگشتند و معلّم الهی را دیدند و بنای همراهی گذاشتند. معلّم به موسای کلیم فرمود که اگر می‌خواهی شاگردی کنی، باید سکوت کنی، هر وقت لازم بود، من حرف می‌زنم شما پیش دستی نکن؛ موسی هم قبول کرد؛ ایشان سه صحنه به حضرت موسی نشان داد و حضرت موسی هر سه جا اعتراض کرد. کشتی را سوراخ کرد، جوان را از پا در آورد و دیوار را اصلاح کردند.

وقتی می‌خواستند جدا بشوند، حضرت فرمودند: حالا رمز این کارها چه بود؟ اگر موسای کلیم می‌خواست رموز این کارها را از اوّل بداند که مثلاً چرا کشتی را سوراخ می‌کنم، امتحانی واقع نمی‌شد، معلوم هم نمی‌شد فرمایش معلّم در باب موسای کلیم درست است، «إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِیَ صَبرًْا * وَ كَيْفَ تَصْبرُِ عَلیَ‏ مَا لَمْ تحُِطْ بِهِ خُبرًْا»9 موسای کلیم یا باید تسلیم باشد تا شرح صدر پیدا کند که نشد یا سرّ کار را بداند.

امیرالمؤمنین(ع) در «خطبة قاصعه» می‌فرمایند:

«َوْ أَرَادَ اللهُ أَنْ‏ يَخْلُقَ‏ آدَمَ‏ مِنْ نُورٍ يَخْطَفُ الْأَبْصَارَ ضِيَاؤُهُ وَ يَبْهَرُ الْعُقُولَ رُوَاؤُهُ وَ طِيبٍ يَأْخُذُ الْأَنْفَاسَ عَرْفُهُ لَفَعَلَ وَ لَوْ فَعَلَ لَظَلَّتْ لَهُ الْأَعْنَاقُ خَاضِعَةً وَ لَخَفَّتِ الْبَلْوَی فِيهِ عَلَی الْمَلَائِكَةِ وَ لَكِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ يَبْتَلِي خَلْقَهُ بِبَعْضِ مَا يَجْهَلُونَ أَصْلَه؛10

خدای متعال اگر می‌خواست همین جسمی که آدم را در او قرار داد و آن روح را در آن قرار داد، از نوری می‌آفرید که همة عقول حیران بشوند. بوی خوشی به او می‌داد که همة شامه‌ها خشوع کنند و جسم نوری قرار می‌داد. بنابراین اگر این روح در یک جسم نورانی قرار می‌گرفت، ملائکه متواضع می‌شدند؛ امتحان هم آسان می‌شد.»

«وَ لَكِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ يَبْتَلِي خَلْقَهُ‏ بِبَعْضِ‏ مَا يَجْهَلُونَ أَصْلَهُ»11

خدای متعال امتحان به مجهولات می‌کند تا با این امتحان از هم جدا بشوند «نَفْياً لِلِاسْتِكْبَارِ عَنْهُمْ وَ إِبْعَاداً لِلْخُيَلَاءِ مِنْهُم‏»، خیلاء و استکبار در مقابل خدای متعال و خود پسندی جز با امتحان به مجهولات رفع نمی‌شود.

کما اینکه ائمّه(ع) غیر از این جسمی که دارند، جسم نوری دارند و در اشباح نورند. از ائمّه(ع) نقل شده است، حبیب از سیّدالشهداء(ع) سؤال کرد: شما قبل از خلقت آدم کجا بودید؛ فرمودند:

«كُنَّا أَشْبَاحَ‏ نُورٍ نَدُورُ حَوْلَ عَرْشِ الرَّحْمَنِ فَنُعَلِّمُ الْمَلَائِكَةَ التَّسْبِيحَ وَ التَّهْلِيلَ وَ التَّحْمِيد؛12

ما در اشباح نور و اجساد نوری بودیم و گرد عرش رحمان طواف می‌کردیم. آنجا ملائکه ما را دیدند و ما به آنها توحید و شئون مختلف توحید را تعلیم کردیم؛ زیرا وقتی در آن قالب نور این روح را دیدند «خلقکم الله انوار فجعلکم بعرشه محدقین»13 به حدّی حیرت کردند که فرمودند نزدیک بود در مقابل ما سجده کنند و ما برای اینکه ما را با خدا اشتباه نگیرند، توحید را به آنها تعلیم کردیم، تسبیح، تکبیر و تحمید گفتیم، آنها از تسبیح و تحمید ما، خدا را شناختند.

حقیقت غیبت، سرّی از اسرار

غیبت حضرت صاحب‌الزّمان نیز همین‌طور است؛ حکمتی دارد که آن حکمت تا قبل از ظهور برملا نمی‌شود که حضرت چه می‌کنند. اگر برملا بشود، افشای سرّ است و ادامة راه مشکل می‌شود. حضرت فرمودند: «به سبب اینکه شما شنیدید، بعد افشا کردید، تأخیر افتاد.» در «بصائر الدّرجات» این روایات هست که به امام صادق(ع) عرض کردند که آقا جدّ بزرگوارتان، امیرالمؤمنین(ع) به اصحابشان علم بلایا و منایا می‌دادند و حوادث را برایشان می‌گفتند مرگ و میرها را، وقایع را برای آنها می‌گفتند دلشان قرص و محکم بود؛ می‌دانستند چه اتّفاقاتی می‌افتد ـ خُب فرق می‌کند آدم بداند یا نداند ـ ولی شما از این علوم به ما نمی‌فرمایید؛ حضرت فرمودند «دوران آن تمام شد، یک مقدار هم سیّدالشهدا(ع) به اصحابشان گفتند دیگر تمام شد.» بعد فرمودند: «چون آنها «اوکیه» داشتند، بعد به آن راوی حدیث در یکی از روایات، فرمودند: «چه مطلبی من به تو گفتم که به دیگران نگفته‌ای، کدام حرف ما را در دل خودت نگه داشتی که حالا می‌گویی اسرار را به ما بگویید. اسرار یعنی سرّ است، به شما بگوییم، چه اتّفاقی می‌افتد؟»

لذا اسراری در غیبت هست و حضرت مأموریت‌هایی دارند که اگر آنها را بگویند، اوّلاً افشای سرّ می‌شود و برنامه به هم می‌خورد و دوم اینکه اگر ما بدانیم الآن پشت صحنه چه می‌گذرد، اصلاً امتحان واقع نمی‌شود؛ به حسب ظاهر، امام غایبند و خیلی راحت است. امام خیلی امتحان آسانی می‌شود؛ تا اینکه اگر امامی 1200 سال در پردة غیبت باشند و ما هم ملتزم به امامت ایشان باشیم و تخلّف نکنیم؛ حتّی اگر برای ما یک فقیه جامع الشّرایط گذاشتند، از او هم تخلّف نکنیم. خیلی دشوار است و انصافاً شیعه در این زمینه رو به پیش بوده و امتحانات بسیار بسیار سنگینی را در این زمینه پس داده و می‌دهد.

زیبایی‌های ظهور

امتحانات در عصر غیبت حضرت، بستر آمادگی عالم برای ظهور و رشد شیعه است و با وقوع این ظهور، اوّلاً حضرت بین مؤمنان برمی‌گردند و رابطة مؤمنان با حضرت برقرار می‌شود - این یک امر بسیار مهمّی است که این قدم اوّل در ظهور است - و ثانیاً حضرت حجاب سقیفه را که همة فتنه‌ها از آنجا ناشی می‌شود و امّ‌الفساد است، برمی‌دارند؛ یعنی آن حجابی که از آن، به «ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْض»14 تعبیر شده است، و در قرآن به این مطلب چندین جا اشاره شده است؛ مانند آیة شریفه «وَ اللَّيْلِ إِذَا يَغْشیَ‏ * وَ النهََّارِ إِذَا تجََلی»15 که فرمودند «واللّیل» دولت دومی است که حجابی بر ولایت امیرالمؤمنین شده، «اللّيل في هذا الموضع الثّاني، يغشي أميرالمؤمنين(ع) في دولته الّتي جرت له عليه»16 حضرت این حجاب را بر می‌دارند؛ زیرا در این حجاب، ولایت فهم نمی‌شود و جاهای دیگر هم مکرّر این مطلب آمده است.

همچنین در عصر ظهور، حقیقت انوار هدایت الهی روی زمین تجلّی کرده و ولایت روی زمین ظاهر می‌شود که گاهی در روایات از آن، تعبیر به یظهر الماء علی وجه الارض شده که ماء در روایات و نیز بسیاری از آیات، کنایه از مقام ولایت است، «كانَ عَرْشُهُ عَلَی الْماء»17 فرماندهی و عرش الهی روی آب بوده؛ یعنی بر ولایت ماست. عرش الهی همان ولایت است و مستقر بر ولایت اهل بیت(ع) هست.

کما اینکه در توضیح آیة شریفة «قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً»18 فرمودند: «ان اصبح امامکم غائبا»19 غیبت امام مثل غور حقیقت حیات در لابه‌لای لایه‌های پنهانی زمین است. امام که سرچشمة حیات است، اگر غیبت کرد، در واقع غیبت حیات است. این است که در روایات، این آیه به ظهور معنا شده «اعْلَمُوا أَنَّ اللهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها»20 خدای متعال این زمین را بعد از مرگ زنده می‌کنند» حضرت فرمودند:

«بِمَوْتِهَا كُفْرَ أَهْلِهَا وَ الْكَافِرُ مَيِّت‏؛21

بعد از اینکه کفر روی زمین پخش شد، حضرت بساط کفر را به ایمان جمع می‌کند و قلوب زنده می‌شود. گاهی از این، تعبیر به «أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها»22 می‌شود؛ زمین به نور پروردگارش نورانی می‌شود.» فرمودند: نور ربّ، وجود مقدّس امام است و زمین با نور امام روشن می‌شود؛ به طوری که در بعضی روایات هست که «إذا قام أشرقت الأرض بنور ربّها و استغنی العباد عن ضوء الشمس‏ و القمر»23 مردم از نور ماه و خورشید مستغنی می‌شوند؛ کما اینکه در بهشت، مردم مستغنی از ماه و خورشیدند. این اتّفاق روی زمین می‌افتد و گاهی از این تعبیر شده به «وَ الشَّمْسِ وَ ضُحیهَا * وَ الْقَمَرِ إِذَا تَلَئهَا * وَ النهََّارِ إِذَا جَلَّئهَا»24 فرمودند: نهار دوران امام زمان(عج) است که آن شمس را تجلّی می‌دهد و آن شمس، وجود مقدّس رسول الله(ص) است و همین که در دعای حضرت می‌خوانیم: «اظهر به دین نبیّک» حقیقتاً آن دینی که در حجاب رفته با ظهور حضرت، ظاهر می‌شود؛ اصلاً معنی ظهور هم همین است. در ظهور حضرت سه اتّفاق می‌افتد؛ یک ظهور، ظهور جسمانیست، دوم رفع حجب از باطن ولایت است و سوم ظهور باطن ولایت در عالم هست که از او تعبیر می‌شود به «اشراق و احیاء ارض؛ زمین احیاء و نورانی می‌شود.»

ظهور، نصرت سیّدالشهدا(ع)

حضرت ولیّ عصر(ع) پس از ظهور، حقیقت ولایت را در عالم تجلّی می‌دهند و کلمة غیب الهی که امام زمان است، آشکار می‌شود.

«هُدًی لِّلْمُتَّقِينَ * الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْب»25

«قرآن» متّقین را هدایت می‌کند. متّقین آنهایی هستند که اوّل

صفتشان، ایمان به غیب است؛ مطابق روایات مقصود از غیب، امام زمان(ع) است و بعد به آیة «وَ يَقُولُونَ لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّه»26 استشهاد کردند. چرا بر پیغمبر(ص) یک آیه‌ای مثل عصای حضرت موسی(ع) نازل نشد تا یک معجزة دائمی همیشه دستشان باشد؛ مرحوم علّامه طباطبایی می‌فرماید که می‌خواهند قرآن را کوچک بشمارند. چون عظمت قرآن را نمی‌فهمند، می‌خواهند قرآن را کوچک کنند. به پیامبر(ص) می‌گویند چرا یک معجزه‌ای مثل عصا نداری که دائماً دستت باشد؟ بعد خدا می‌فرماید: «فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرين؛27 غیب مال خداست، شما معجزة غیبی می‌خواهید، دست خداست. من هم منتظرم خدا آن غیب را برای من هم گذاشته است؛ امّا صبر کنید. اگر به موسی(ع) عصا داد و به حضرت عیسی(ع) ید بیضا، به من هم غیب داده است؛ لذا فرمودند: «غیب یعنی ما.» امام زمان(ع) شاهدش است و این همان آیة غیبی است که خدا برای امام زمان(ع) گذاشته است که امام زمان(ع) سیّدالشّهداء(ع) را نصرت می‌کند و وقتی حضرت می‌آید، این غیب در عالم ظاهر می‌شود؛ بدین معنا که عالم ما متّصل به عالم غیب می‌شود. انوار غیب و حقیقت ولایت که غیب است و امام که غیب است، آن غیب در عالم ظاهر می‌شود؛ این مهم‌ترین معنی ظهور است.

«اشرقت الارض بنور ربّها»؛ یعنی آن حقیقت غیبی امام، در عالم ظهور پیدا می‌کند؛ لذا عالم ما، عالم شهود می‌شود. همة آن کسانی که در آن دوران هستند، مشاهده و مکاشفه می‌کنند و این کارها دیگر آسان می‌شود. این آن چیزی است که اتّفاق می‌افتد و این نصرت سیّدالشهدا(ع) است.

«وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ»28 فرمودند «من قتل مظلوما» در باطن، مقصود سیّدالشهداء(ع) و ولیّ دمشان، امام زمان(عج) هستند. امام(ع) ریشة دستگاه شیطان را می‌کنند که نمودش در دو فعل حضرت است؛ اوّل گردن زدن ابلیس در «کوفه»، دوم آن دو نفر را بیرون می‌آورند و به درخت می‌بندند و سوم، حضرت وقتی ظهور پیدا می‌کنند، آن نصرت این است که حضرت نه تنها دشمنان، نسل آنها را نیز به خاطر راضی بودن به فعل اجدادشان و ادامه‌دهندگان راه آنها مؤاخذه و بساطشان را جمع می‌کنند.

ظهور، مقدّمة رجعت سیّدالشهدا(ع)

در صلوات امام حسن عسکری(ع) می‌فرمایند خدای متعال وعده‌ای را که به شما داده، نقد می‌کند و آن وعده نسیه نمی‌ماند. «أَشْهَدُ أَنَّ اللهَ تَعَالَی الطَّالِبُ بِثَأْرِكَ وَ مُنْجِزٌ مَا وَعَدَكَ مِنَ النَّصْرِ وَ التَّأْيِيدِ فِي‏ هَلَاكِ‏ عَدُوِّكَ‏ وَ إِظْهَارِ دَعْوَتِك‏»29

حاصل نصرت دو چیز است: هلاک عدو و اظهار دعوت؛ لذا در ذیل این آیه، خدای متعال می‌فرماید: «فلا یسرف فی القتل انّه کان منصورا». انّه، یعنی صاحب دم؛ آنکه خونش ریخته شده، این مظلوم، منصور است و نصرت می‌شود. در روایت نقل شده است که چه نصرتی از این بهتر که سلطانی بر او گذاشتند که خونش را قصاص می‌کند. سلطانی که برای سیّدالشّهدا(ع) گذاشتند که خون را قصاص می‌کند و پردة ظلمت را از عالم بر می‌دارد و این نسل را برمی‌کند و از این بالاتر، دعوت حضرت ظاهر می‌شود؛ لذا این ظهور، مقدّمة رجعت سیّدالشهدا(ع) است. حضرت آن موقع برمی‌گردند و دعوتشان به وسیلة خودشان در عالم، اعلام و علنی می‌شود.

پی‌نوشت‌ها: