تحوّلات ژئواستراتژیک و اقتصادی جهان و پیامدهای آن بر مشرق‌زمین، عنوان پژوهشی است که ریاض عید، تحلیلگر مسائل راهبردی منطقه، در آن، موقعیت منطقة «هلال حاصلخیز» در استراتژی‌های بین‌المللی و انعکاس درگیری این استراتژی‌ها بر آن را مطرح کرده است.*
منطقة هلال حاصلخیز نام بخشی تاریخی از خاورمیانه است که نخستین‌بار از سوی جیمز هنری بریستد، باستان‌شناس دانشگاه «شیکاگو»، بر این بخش از جهان گذاشته شد. این منطقه از غرب به «دریای مدیترانه»، از شمال به شمال «سوریه»، از جنوب به «شبه جزیرة عربستان» و از شرق و جنوب شرقی به «خلیج فارس» محدود می‌شود. این منطقه که امروزه کشورهای «مصر»، «فلسطین اشغالی»، «لبنان» و نیز کرانة باختری «رود اردن» و «نوار غزّه» و بخش‌هایی از «اردن»، سوریه، «عراق»، جنوب شرقی «ترکیه»، غرب و جنوب غربی «ایران» را دربرمی‌گیرد، با رودهای «نیل»، «دجله»، «فرات» و رود اردن سیراب می‌شود. جمعیت هلال حاصلخیز را امروزه نزدیک به ۱۲۰ میلیون یا دست کم یک چهارم جمعیت کلّ خاور میانه تخمین می‌زنند.
نویسنده در این پژوهش، به «نظریة اوراسیا» (اتّحاد بین اروپا و آسیا) به عنوان چالش اساسی استراتژی «آمریکا» با هدف ممانعت از ایجاد این اتّحاد، جهت تسریع در روند تجاوز به منطقه در بخش‌های مختلف آن، شامل هلال حاصلخیز یا «آفریقا» یا «سواحل اقیانوس آرام» در آسیا پرداخته و در پنج موضوع مختلف، نتایج خود را ارائه کرده است.
رویکرد عمومی دنیا در چارچوب درگیری‌های بین‌المللی برای تحمیل
نظام چند قطبی در تقابل نظام تک‌قطبی به نمایندگی آمریکا به سمت فراکسیون‌های فراقومیّتی پیش رفته است. فراکسیون‌های فراقومیّتی مفاهیم جدیدی برای تمامیت و امنیّت کشورها ارائه کرده و محورهای متخاصم، ملزم به هماهنگی با یکی از این محورها در جهت تأمین منافع خود هستند.
سقوط نظام سرمایه‌داری و ضعف قدرت آمریکا برای کنترل جهان، فرصتی را برای کشورهای هلال حاصلخیز فراهم آورد تا انتفاضه را بر ضدّ توافق «سایکس پیکو» انجام دهند. درگیری‌های موجود در قرن 21م. به نفع گروهی خواهد بود که بتواند تسلّط بر منطقة هلال حاصلخیز را به دست آورد؛ زیرا علاوه بر منابع انرژی موجود در این منطقة جغرافیای سیاسی، آن را نیز به نفع خود مورد بهره‌برداری قرار می‌دهد.
جنگ انرژی که در این منطقه در گرفته، به سقوط برخی رژیم‌های عربی و حذف رویکردهای اخوانی و تکفیری و همچنین جریان موهوم پان عربیسم و نظام قومی عربی منجر شده است. به این ترتیب منطقة هلال حاصلخیز در محوریت سه پروژه قرار گرفتن است:
اوّل: پروژة یهودی، صهیونیستی که با بخش رویکردهای وهّابی و اخوان در خلیج فارس تلاقی پیدا کرده است؛
دوم: پروژة اخوانی و ترکی که با ائتلاف چهارجانبة عربستان، «قطر»، «امارات» و «کویت» تلاقی دارد؛
سوم: پروژة ایرانی و محور مقاومت که شامل ائتلاف‌هایی گسترده شده از «لبنان» تا سوریه و عراق و «یمن» می‌شود. این پروژه حتّی حمایت اجلاس همکاری‌های «شانگهای» را نیز جلب کرده است. پروژة یادشده در منطقة هلال حاصلخیز بر اساس ائتلاف سیاسی و اقتصادی به همراه «روسیه» و «چین» وارد مبارزه با آمریکا شده است.
بر اساس این گزارش، محور مقاومت از تجربة نیروهای مردمی حامی ارتش‌ها، استفاده می‌کند؛ زیرا این تجربه، تأثیرگذاری خود را به اثبات رسانده است. مقاومت می‌داند که یکی از اهداف پروژة صهیونیستی، آمریکایی در منطقه، ضربه زدن به دولت‌های غیرنظامی مستقرّ در منطقة هلال حاصلخیز است و تحوّلات سوریه نیز در همین راستا دنبال می‌شود. محور مقاومت می‌داند که موجودیت رژیم صهیونیستی بر پایة همین استراتژی غربی در منطقه قرار داده شده است تا بتواند بخش اساسی از مأموریت تحقّق پروژه‌های غربی برای تجزیة منطقه و از بین بردن رویکردهای ملّی آن را دنبال کند.
این پژوهش به بررسی جایگاه منطقة هلال حاصلخیز در سطح اوراسیا برای آمریکا پرداخته و به دیدگاه‌هایی که در زمینة اتّحاد اروپا و آسیا به عنوان یک دیدگاه استراتژیک مطرح است و نظریات نیکلای زبیگمن گرفته تا زبیگنیو برژینسکی در کتاب «صفحة بزرگ شطرنج» در
مورد اهمّیت منطقة اوراسیا برای ایالات متّحدة آمریکا، اشاره کرده است.
نویسنده همچنین به تحوّلات بزرگ ژئواستراتژیک در جهان و اثر آن بر منطقة هلال حاصلخیز و سقوط دیوار «برلین» گرفته تا فروپاشی اتّحاد جماهیر شوروی و بروز آمریکا به عنوان قطب رویکرد تک قطبی جهان و همچنین تغییرات استراتژی دولت آمریکا در انتقال مرکز ثقل استراتژیک، خود خاورمیانه را به عنوان منطقة پاسفیک مورد توجّه قرار داده است؛ طرحی که بر اساس آن اخوان المسلمین و گروه‌های تکفیری، به عنوان نمایندگان آمریکا در منطقه تعیین شدند. این رویکرد با رسیدن ولادیمیر پوتین به قدرت در روسیه در سال 2000م. و بروز رویکرد اوراسیا به عنوان محور اساسی استراتژی بین‌المللی روسیة جدید مطرح شد.
آنچه از پیش چشم شما می‌گذرد، متن کامل این گزارش راهبردی است:
پایان قرن گذشتة میلادی و آغاز قرن جدید، تحوّلات ژئواستراتژیک بزرگ و جهانی و حوادث مهمّی را به وجود آورد که آثار و پیامدهای سیاسی مصیبت‌باری برای تمام جهان به صورت عام و مشرق‌زمین و هلال حاصلخیز به صورت خاص بر جای گذاشت. عبارت‌های هلال حاصلخیز یا کشورهای «بین‌النّهرین» یا «سوراقیا» (سوریه و عراق) یک مضمون دارند و منطقه‌ای از جغرافیای سیاسی‌ای هستند که به عنوان نقطة تلاقی سه قارّه و محلّ اتّصال مسیرهای متعدّد دریایی و زمینی و هوایی، بیشترین تأثیر را در ترسیم سیاست‌های دولت‌های استراتژیک ایفا می‌کنند.
این منطقه یکی از مهم‌ترین مناطق تداخل بین نیروهای زمینی و دریایی و هوایی به شمار رفته است و از دیدگاه ژنرال الکساندر دوسیفرسکی، از دانشمندان علوم ژئوپلتیک، منطقه‌ای بسیار حسّاس برای تعیین سرنوشت دنیا به شمار می‌رود. وی در این‌باره می‌گوید: این منطقة عربی، منطقه‌ای است که قارّه‌های آسیا و آفریقا و اروپا را به هم متّصل می‌کند و کلید اصلی دفاع هوایی قارّة آفریقا و اروپا به شمار می‌رود.
منطقة یاد شده منطقه‌ای مهم و سرنوشت‌ساز در استراتژی‌های اوراسیایی آمریکا و روسیه به شمار رفته و از گذشته تاکنون محور درگیری‌های جهانی برای تسلّط بر دنیا است. از آنجایی که ما در دورة جهانی‌سازی و انقلاب ارتباطات و اطّلاعات قرار داریم و مسافت‌ها و زمان‌ها کوتاه شده و دنیا به عنوان یک دهکدة کوچک جهانی درآمده، امید‌ها و منافذ مداخلة خارجی در این مناطق نیز مهیّا شده است.
از آنجا که زمان کنونی، زمان تشکیل فراکسیون‌های فراقومیّتی و محورهای منطقه‌ای و بین‌المللی، تأکید برای ترسیم نظام جدید جهانی
است، مفاهیم جدیدی در زمینة تمامیت و امنیّت پشتیبانی‌شدة کشورها و همکاری‌های امنیّتی مبتنی بر مبنای موازنة منافع بین متّحدان مطرح شده که جایگزین امنیّت استراتژیک کنونی در موازنه‌های قدرت شده است. از آنجا که اقتصاد نیز در عصر جهانی‌سازی، جهانی شده، به عامل اصلی بروز جنگ‌های موجود در منطقه از گذشته تاکنون تبدیل شده است.
همچنین منطقة هلال حاصلخیز از آغاز قرن گذشتة میلادی هدف درگیری‌های جهانی برای کسب انرژی بوده است؛ زیرا منابع خام، انرژی گسترده‌ای در اختیار دارد. علاوه بر اینکه موقعیت ژئوپلتیک خاصّی نیز دارد که کسی که در این منطقه مسلّط شود، به معنی تسلّط بر تمام دنیا است.
بنابراین ما باید تحوّلات اقتصاد جهانی و تأثیرات آن بر دولت‌های مشرق‌زمین را در قالب سؤال‌های زیر بررسی کنیم:
1. منطقة هلال حاصلخیز چه ویژگی‌هایی برای آمریکا و روسیه دارد که آمریکا آن را به عنوان عرصه‌ای جدید برای این رقابت در نظر گرفته است؟
2. تحوّلات ژئواستراتژیک بزرگ جهانی و تأثیرات آن در منطقة هلال حاصلخیز چگونه است؟
3. پروژه‌های بین‌المللی و منطقه‌ای بزرگ رقابت‌‌کننده در این منطقه چیست و نحوة تعامل یا تقابل با هر یک از این پروژه‌ها چگونه است؟
پاسخ سؤال اوّل
تأثیر ژئوپلتیک این منطقه بر تصمیم‌سازی‌های دولت‌های بزرگ، نظیر روسیه و آمریکا و اهمّیت این منطقه در نظر دانشمندان علوم ژئوپلتیک و استراتژی روسیه و آمریکا باعث شده است که آمریکا آن را عنوان عرصه‌ای جدید برای درگیری‌های خود انتخاب کند.
اهمّیت منطقة هلال حاصلخیز را که در مرکز و جنوب خشکی‌های اوراسیا قرار دارد، برای آمریکا تنها می‌توان از طریق بررسی دقیق خاستگاه‌های اساسی نظرات دانشمندان ژئوپلتیک آمریکایی متوجّه شد که تأثیرات شدیدی در تصمیم‌سازی‌های رؤسای جمهور این کشور دارد؛ لذا در اینجا، دیدگاه‌های سه نفر از مهم‌ترین متفکّران استراتژیست را در این‌باره مورد بررسی قرار می‌دهیم:
اوّل: هالفورد مکندر، جغرافیدان مشهور انگلیسی در سال 1904م. که کتاب مشهور و تاریخی «محیط جغرافیایی تاریخ» را نگاشته است. این کتاب یکی از مهم‌ترین کتاب‌ها در موضوعات ژئوپلتیک در دنیا است. در این کتاب، دیدگاه مشهور مکندر در مورد قلب زمین مطرح می‌شود. وی اوّلین کسی است که توجّه همه را به اهمّیت اوراسیا جلب کرده و این منطقه را خاستگاه جغرافیایی می‌داند و معتقد است کسی که بر این منطقه مسلّط شود، در تمامی جزایر جهان مسلّط شده و کسی که بر جزایر جهان مسلّط شود، بر تمامی جهان مسلّط شده است. منظور مکندر از جزایر جهان، سه قارّة آسیا، اروپا و آفریقا است.
ناپلئون بناپارت در سفر به روسیه، اهمّیت این منطقه را قبل از مکندر متوجّه شده بود. همچنین ویلیام دوم، قیصر «آلمان» و هیتلر و موسیلینی نیز اهمّیت این منطقه را برای تسلّط بر اروپا و جهان متوجّه شده بودند. نظریة مکندر با برخی نظریّه‌های مطرح شدة انگلیسی در مورد تسلّط بر مسیرهای دریایی، جهت تضمین تسلّط بر جهان مطرح شد. تعارض فکری بین دو نظریّه بر این اساس بود که به اعتقاد مکندرگروه‌هایی که بتوانند در منطقة اوراسیا مسلّط شوند، امکان حمله به مستعمرة نیروی دریایی را خواهند داشت.
اوراسیا منطقه‌ای بود که مرزهای غربی آن در شرق اروپا و مرزهای شرقی آن در آسیای میانه و «قفقاز» بود. مکندر در تحلیل‌های خود از اروپاگرایی مفرط برخوردار بود. ارزیابی‌های وی در مورد اهمّیت جغرافیایی منطقة عربی به عرصه‌ای برای انتقاد از نظریات وی تبدیل شده بود و برخی‌ها این نظریات را گسترده‌تر کردند؛ امّا بنا بر این واقعیت که ذخایر گستردة نفت و گاز در خاورمیانه بعد از وی کشف شد، دیگر هیچ قدرت بزرگی نمی‌توانست بدون در اختیار داشتن محیط امنیّتی و استراتژیک منطقه ادّعای تسلّط بر دنیا را داشته باشد؛
دوم: دومین استراتژیست مورد نظر، نیکلای اسپیکمن است که نظریّة خود را در مورد اوراسیا یا هلال داخلی مطرح و تسلّط بر این منطقه را خاستگاهی برای تسلّط بر تمام دنیا معرفی کرده است.
سوم: سومین استراتژیست مطرح، زبیگنیو برژنسکی، مشاور امنیّت ملّی جیمی کارتر، رئیس‌جمهور اسبق آمریکا و استاد سیاست خارجی در دانشگاه «جان هاپکینز» آمریکا و مشاور اعلام نشده و مؤثّرترین نظریّه‌پرداز دولت باراک اوباماست. وی در کتاب خود با عنوان «عرصة بزرگ شطرنج» که آن را در سال 1997م. تألیف کرده، در مورد اهمّیت گستردة منطقه اوراسیا برای آمریکا صحبت کرده است؛ منطقه‌ای که برای آمریکا حتّی از خاورمیانه نیز مهم‌تر تلقّی می‌شود. برژینسکی در نوشته‌های خود، از تألیفات مکندر تأثیر پذیرفته و می‌گوید: علم ژئوپلتیک از ابعاد منطقه‌ای به ابعاد جهانی رسیده است.
وی اهمّیتی فوق‌العادّه برای منطقه و آسیا در چارچوب منافع جهانی آمریکا قائل بوده و معتقد است آمریکا به عنوان قدرتی که وابسته به این منطقه نیست، باید تسلّط خود را در گوشه و کنار این منطقه بگستراند. بر اساس دیدگاه‌های وی، دشمن احتمالی آمریکا در چارچوب رقابت‌های بین‌المللی نیز سعی خواهد داشت بر این منطقه تسلّط داشته باشد. به این ترتیب، آمریکا باید مانع از حضور و قدرت‌نمایی هر کدام از قدرت‌های جهانی نظیر روسیه و چین یا قدرت‌های در حال توسعة منطقه‌ای، نظیر ایران و ترکیه در این منطقه شود.
آمریکا از زمان جنگ سرد، تسلّط را بر منطقه‌ای که از دیدگاه برژنسکی مهم‌ترین پل‌های بین قارّه‌ای به شمار می‌رفته در اختیار گرفته تا بتواند اتّحاد جماهیر شوروی را مهار کرده و مانع از گسترش آن شود. در این چارچوب، هلال حاصلخیز، همچنان بزرگترین پل موجود از جنوب به سمت اوراسیا به شمار می‌رود. مداخله‌های آمریکا در خاورمیانه در طول جنگ سرد، همگی با هدف مهار و انزوای اتّحاد جماهیر شوروی از این منطقه صورت گرفته است. از جملة این مداخله‌ها شرکت در کودتای 28 مرداد برای سرنگونی دولت دمکراتیک و منتخب محمّد مصدّق در ایران، در سال 1953م. و کودتا بر ضدّ وحدت مصر و سوریه در سال 1961م. و جنگ سال 1967م. و دیگر تحوّلات منطقه‌ای بوده است.
مداخله‌های آمریکا در هلال حاصلخیز همچنان با این هدف دنبال می‌شود. تازه‌ترین سؤال در این‌باره را می‌توان از پاسخ ژنرال چهار ستارة آمریکایی، مارتین دمپسی، رئیس ستاد مشترک ارتش این کشور به سؤال سناتور باب کورکر برداشت کرد که در نشست سه ماه اخیر در کنگرة آمریکا، در زمینة اهداف این کشور در هجمه بر ضدّ سوریه، با صراحت نظامی خاصّ خود گفت:
من نمی‌توانم در مورد اهدافی که به دنبال تحقّق آن هستیم، به این سؤال پاسخ دهم.
صلح و امنیّت از طریق جنگ
از اهداف مرحله‌ای آمریکا در پروژة سوریه، می‌توان سه هدف اصلی را برشمرد:
1. زمینه‌سازی برای تجاوز تا مرزهای روسیه؛
2. ایجاد شرایطی برای تضمین جنگ جهانی سوم؛
3. حفظ نظام ارزها و دلارهای نفتی.
بنابراین منطقة هلال حاصلخیز مانند گذشته در استراتژی آمریکا، مهم‌ترین پل از سمت جنوب به سمت اوراسیا به شمار می‌رود. این موضوع برای روسیه به عنوان وسیع‌ترین کشور دنیا که بعد از انضمام «شبه جزیرة کریمه»، مساحت آن به حدود 18 میلیون کیلومتر مربع رسیده نیز به همین صورت است. «مسکو» معتقد است که دولت‌های همسایه، منطقة خطوط اوّل دفاع از این کشور هستند و روسیه اجازه نمی‌دهد کسی بر آنها مسلّط شود. به این ترتیب منطقة خاورمیانه در ابعاد کامل خود، بر اساس پروژة اوراسیای روسیه، اولویت امنیّتی و استراتژیک و منطقة کلیدی به شمار می‌رود و دفاع از آنها و ممانعت از تسلّط آمریکا بر آنها، مانند دفاع از مسکو لازم است.
الکساندر دوگین، رهبر اوراسیایی‌های جدید در روسیه و مؤلّف کتاب «مبانی ژئوپلتیک» معتقد است که پروژة کامل اوراسیایی بین محورهای خشکی به رهبری روسیه، جهان عرب را یکی از سه کمربند اصلی خود می‌شمارد. دو کمربند امنیّتی دیگر، شامل «اورو آفریقا» و کمربند پاسفیک است که مسکو برای جلوگیری از سلطه‌طلبی قطب آمریکایی، بر روی آنها حساب کرده است. خاورمیانه نقطة درگیر ژئوپلتیک روسیه و آمریکا بوده و پیروزی روسیه در این منطقه حتمی می‌باشد.
دوگین معتقد است که پروژة اوراسیایی در هلال حاصلخیز با دو مانع جدّی مواجه است: مانع اوّل، مضمون ایدئولوژیک پروژة عربی است. دوگین معتقد است این موضوع به خود عرب‌ها مربوط است؛ محور دوم در این زمینه، رویکردهای افراط‌گرایی اسلامی در ایجاد دولت خلافت است که با وجود آن، تحقّق پروژة روسیه غیرممکن است. دوگین معتقد است که ولادیمیر پوتین فرستاده‌ای برای روسیه است تا رؤیای اوراسیایی این کشور را محقّق کرده و عظمت روسیة بزرگ را بار دیگر زنده کند. بسیاری از تحلیلگران ژئوپلتیک و ژئواستراتژیک نیز معتقدند در صورتی که وحدت اوراسیا محقّق شود، رویکردی وحشتناک برای آمریکا به وجود می‌آید؛ زیرا این منطقه، نقطة فروپاشی قدرت‌های بزرگ جهانی قبل از جنگ جهانی دوم برای تسلّط بر دنیای سیاست و اقتصاد تا دنیای معاصر به شمار می رود.
پاسخ سؤال دوم
در مورد تحوّلات ژئواستراتژیک و بزرگ جهانی و تأثیرات آن بر پروژة هلال حاصلخیز می‌توان به چند مورد اشاره کرد:
الف. سقوط دیوار برلین و فروپاشی اتّحاد جماهیر شوروی در اواخر قرن
گذشتة میلادی، منجر به ایجاد نوعی اختلال در توازن نظام دو قطبی جهان و از بین رفتن جایگاه امّت اسلام و جنبش‌های آزادی‌بخش در درگیری موجودیتی با دشمن اشغالگر و جریان‌های استعماری شد. به این ترتیب، نظام دو قطبی دنیا که بعد از جنگ دوم جهانی و در جریان جنگ سرد پدید آمده بود، از بین رفت و عرصة جهانی برای آمریکا به عنوان تنها قدرت جائر حاکم بر سرنوشت جهان خالی شد؛
ب. بروز پدیدة آمریکا به عنوان رهبر نظام تک‌قطبی در پی فروپاشی اتّحاد جماهیر شوروی و روی کار آمدن نو محافظه‌کاران در این کشور، سبب شد رؤیای امپراتوری جهان و توسعة ائتلاف ناتو و فراگیر شدن آن در دولت‌های اروپای شرقی سابق، در ذهن سردمداران آمریکایی زنده شود. از دیدگاه آنها این موضوع می‌توانست به مهار روسیه و انزوای این کشور و تجزیه و فروپاشی آن منجر شود.
آنها کلید اصلی بقای امپراتوری آمریکا و تسلّط آن بر جهان را تسلّط بر منابع نفت و انرژی و در اختیار داشتن سرنوشت ما و باقی ماندن بازارهای جهانی زیر سلطة دلار می‌دانستند و بر این اساس، جنگ‌های پیش‌دستانه‌ای را با عنوان رویکردهای جدید این امپراتوری در پیش گرفتند. از آنجا که منطقة هلال حاصلخیز و دولت‌های حاشیة خلیج فارس بیش از 60% از ذخایر انرژی دنیا را در اختیار دارند، این منطقه پیامدهای این رؤیاپردازی آمریکا را که ناشی از بروز جنگ‌ها و تخریب دولت‌ها و جوامع و اقتصاد این کشورها است، همچنان متحمّل می‌شود؛
ج. تغییر متوالی رویکردهای آمریکا در دو دورة ریاست جمهوری باراک اوباما که در نتیجة شکست‌های این کشور در منطقه به وقوع پیوسته بود. این سیاست‌ها به این دلایل تغییر می‌کرد:
اوّل: تلاش برای مقابله با رشد روزافزون اقتصاد چین که بر اساس شاخص‌های صندوق بین‌المللی پول، از رشد اقتصادی آمریکا فراتر رفته و تولیدات اقتصادی آن در سال جاری به مبلغ 6/17 تریلیون دلار رسیده است. این در حالی است که آمریکا با تولیدات اقتصادی به میزان 4/17 تریلیون دلار در رتبة دوم قرار گرفته است. به این ترتیب، آمریکا تصمیم گرفت از خاورمیانه عقب‌نشینی کرده و به سمت خاور دور و جنوب آسیا گرایش پیدا کند تا بتواند با اژدهای چینی که مشکلات اقتصادی و سیاسی برای آن ایجاد کرده، مقابله کند. «واشینگتن»، رویکردهای اخوانی و جریان‌های تکفیری را به عنوان نمایندة منافع خود و رژیم صهیونیستی در منطقه ایجاد کرد.
آمریکا بعد از شکست این گروه‌ها، ارتش‌های تکفیری جهان را در منطقه بسیج کرده و رژیم‌های عربی حاشیة خلیج فارس را با همکاری ترکیه و رژیم صهیونیستی، مسئول تأمین مالی و تسلیحاتی و جذب
تروریست‌های مختلف کرد تا روند اجرای جنگ‌های نیابتی و تخریب منطقة هلال حاصلخیز و ایجاد خاورمیانه مبتنی بر رویکردهای فرقه‌ای را بر اساس طرح «سایکس پیکو 2» دنبال کند؛ زیرا اهداف توافق «سایکس پیکوی 1» برای تجزیة منطقه به رژیم‌های فرقه‌ای و مذهبی و ایجاد فتنة سنّی و شیعه در منطقه، برای از بین بردن وحدت و مقابله با توسعة روزافزون ایران و روسیه و چین، به پایان رسیده بود.
اوباما خیلی زود و بعد از شکست گروه‌های تکفیری در براندازی دولت سوریه و تغییر عرصة درگیری‌های میدانی به دست دولت این کشور، متوجّه شد که خلأ موجود در خاورمیانه به سرعت به دست ایران و روسیه در حال پُر شدن است. به همین علّت به سرعت محاسبات خود را به هم زده و تصمیم گرفت این بار با توان نظامی خود برای اشغال منطقه‌ای به بهانة مبارزه با تروریسم به خاورمیانه بازگردد. به همین علّت دستور انجام حمله به «موصل» و «الأنبار» را به داعش داد. این موضوع را وسلی کلارک در گفت‌وگو با «سی.ان.ان.» اذعان کرده و گفته است که آمریکا داعش را ایجاد کرد.
وی ابراز عقیده کرد که این بار هم هیچ چاره‌ای برای مهار نقش روسیه و انزوای ایران و محاصرة چین جز در صورت تسلّط بر گذرگاه ورودی به منطقة هلال حاصلخیز وجود ندارد؛ منطقه‌ای که بر اساس استراتژی روس‌ها، شاه‌کلید مسکو به شمار می‌رود. اگر این منطقه سقوط کند، مسکو در آستانة سقوط قرار خواهد گرفت. در چنین شرایطی، ایران قدرت و عمق حیاتی عربی خود را از دست داده و نقش محور مقاومت به پایان خواهد رسید؛
دوم: مقابله با کسری تجاری و بدهی داخلی این کشور جهت خروج از بحران اقتصادی که در سال 2008م. گریبان‌گیر آمریکا شده و همچنان بدون راه حل ادامه پیدا کرده است. کارتل‌های صنایع نظامی و تسلیحاتی آمریکا که از سوی نو محافظه‌کاران حمایت می‌شوند، به دولت این کشور توصیه کردند که برای خروج از بحران اقتصادی، تنها دو راه حل در پیش دارد:
الف. تکیه بر صادرات نفت و گاز صخره‌ای به دنیا بعد از خودکفایی که آمریکا در پایان سال 2016م. در این زمینه به دست خواهد آورد؛ البتّه این اقدام طولانی مدّت خواهد بود؛
ب. رویکرد دوم که نتایج فوری و تضمین شده دارد، ایجاد جنگ در منطقه خاورمیانه بر اساس نظریّة انتشار هرج و مرج ویرانگر و خلّاق در این منطقه است.
منافع آمریکا از چنین جنگی شامل موارد زیر است:
• تخریب منطقه و فرسایش آن، تزلزل در ایران و مجبور کردن آن به عقب‌نشینی در مذاکرات هسته‌ای با 1+5 و به فرسایش کشاندن و تحت پروژة احداث خط لولة گاز ایران به ساحل سوریه؛
• فرسایش روسیه جهت جلوگیری از استفادة این کشور از گاز دریای مدیترانه بعد از امضای قراردادهای انرژی با سوریه؛
• محاصرة چین از طریق قطع راه ابریشم و خطّ آهن سریع‌السّیری که شانگهای را به سواحل سوریه در دریای مدیترانه می‌رساند؛
• تحریک کارخانه‌های تولید سلاح و تجهیزات نظامی و به گردش درآوردن چرخة اقتصاد آمریکا و بهبود اوضاع اقتصادی این کشور و کاهش سطح بیکاری.
بعد از جنگ داعش در منطقه، شاخص‌های اقتصادی آمریکا که اخیراً منتشر شده، نشان می‌دهد که شرکت‌های تسلیحاتی طرف قرارداد با وزارت جنگ آمریکا در سه ماهة اوّل حملة داعش، بهبود شرایط اقتصادی را شاهد بوده‌اند. به گونه‌ای که سهام شرکت «لوکهید مارتین»، 3/9% و شرکت‌های «ریتون» و «نورث تروب گرامان»، 8/3% و سهام شرکت «جنرال دینامیک»، 3/4% رشد داشته است. در شرایط کنونی، خاورمیانه به بزرگترین بازار مصرفی تسلیحات آمریکا در سال جاری و سال گذشته تبدیل شده است.
* گروه بین‌الملل مشرق.