کیست مرا یاری کند؟

مرتضی مهدوی یگانه

اشاره

در منظومة ادیان و مکاتب الهی، هیچ عمل و عبادتی همچون «یاری امام و رهبر حق» ارجمند و بلند منزلت نیست. تعیین این حقیقت بر مبانی و اصولی چند مبتنی است و فهم و عمل به مقتضای آنها بر هر جامعه و انسانی که دغدغة حیات طیّبة انسانی و پیمودن صراط مستقیم الهی دارد، بزرگترین فریضه است. در طول تاریخ بشر که همواره در بستر تقابل حقّ و باطل با یکدیگر جریان داشته، آنچه نوعاً روی داده، وانهادن این فریضة سترگ و رسالت بزرگ از سوی اهل حق و در نتیجه، تنها و غریب ماندن امام حق بوده است.

در این میان، از شگفت‌ترین وقایع، شباهت کامل اوصافی است که برای سالار شهیدان، حضرت اباعبدالله الحسین(ع) در واقعة عاشورا با اوصاف منتقم خون مطهّر آن شهید جاویدان، حضرت ولیّ‌عصر، امام زمان(عج) در زمان غیبت در روایات آمده است؛ اوصافی مانند غریب، وحید، طرید، شرید و... که از نهایت غربت، مظلومیت و تنهایی این دو امام همام حکایت می‌کند؛ امّا به‌راستی، چرا؟

آنچه در این نوشتار کوتاه تقدیم می‌شود، اندکی تفصیل اجمالی است که در این اشارت نهفته داشتیم.

انسان، محور آفرینش الهی

تبیین حقیقتی که گذشت، از چند منظر امکان‌پذیر است؛ امّا آنچه در این نوشتار مورد تأکید قرار می‌گیرد، نگاهی انسان‌شناسانه است. بر اساس این نگاه، انسان برترین موجود در آفرینش الهی است؛ زیرا ظرفیت و استعداد او بیشتر و برتر از هر موجود دیگری است. او مسافر راه کمال و نیل به بالاترین مراتب و منزلت‌های انسانی است.

از سوی دیگر، بر اساس سنّت‌های الهی در عالم، هر ناقصی فقط در پرتو وجود کامل و اتّصال به حریم فضیلت‌ها و رسالت‌های او می‌تواند رشد کند و استعدادش فعلیّت یابد؛ به تعبیر دیگر، ولایت و امامت او را بپذیرد و مطیع و تسلیم کامل او باشد و در یک سخن: او را یاری کند.

البتّه اقتضای معرفت ژرف، بیانگر این حقیقت است که یاری انسان ناقص نسبت به انسان کامل (یا یاری از پایین به بالا) چیزی جز تجلّی لطف و رحمت موجود کامل به ناقص نیست (و در واقع یاری از بالا به پایین). به عبارت دیگر، جریان لطف، زمانی صورت می‌پذیرد که انسان ناقص از خود، آمادگی و ظرفیت نشان دهد. بنابراین اگر سخن در یاری انسان مادون، نسبت به انسان کامل به میان می‌آید، از باب نیاز مافوق نیست؛ بلکه در واقع به دلیل احتیاج مادون نسبت به مافوق است؛ مثل آنکه معلّم به شاگردان بگوید: مرا یاری کنید؛ یا مدیر مدرسه بگوید معلّم را یاری رسانید. روشن است که معلّم نیازی به شاگرد ندارد؛ امّا برای اینکه جریان لطف معلّم، یعنی تعلیم و تربیت شاگردان (از بالا به پایین) به آنان برسد، لازم است آنان با پیروی و اطاعت از معلّم، در حقیقت به جریان یافتن فیض تعلیم از معلّم به سوی خود، او را یاری رسانند و به عبارت دیگر، خوب تعلیم ببینند و با مجاهدت خود، مسیر رشد و تعالی را طی کنند.

اگر «قرآن» از ضرورت یاری کردن خدا توسط انسان‌های مؤمن سخن می‌گوید، در واقع به تبیین طرّاحی مزبور در آفرینش و تکامل انسان اشاره می‌فرماید و چون مجرای فیض حضرت حق در عالم، امام و حجّت اوست، بنابراین مصداق اصلی و بزرگ یاری خدا، یاری حجّت او است و از آنجا هم که مظهر اصلی دین خدا و نیز تحقّق‌بخش اهداف آن امام و حجّت الهی است، بنابراین آنچه به عنوان یاری دین خدا در معنای یاری خدا گفته می‌شود نیز به یاری حجّت خدا بازمی‌گردد.

به هر روی، همان سان که اشارت رفت، این یک ساختار و طرّاحی الهی است که یک ضلعش به طرّاح و مبدع آن، یعنی خدای متعال ارتباط دارد، ضلع دیگرش، انسان به عنوان محور مسیر کمال و ضلع سوم آن امام و حجّت الهی است که محور آفرینش و ستون اصلی خیمة دین و تکامل انسانی به شمار می‌رود و در واقع، انسان را برای نیل به هدف خلقتش یاری می‌رساند. روشن است که این یاری تنها شامل حال کسانی می‌شود که خود طالب یاری باشند و به تعبیر دیگر، به یاری امام و حجّت حق اهتمام بورزند.

امام و مدیریت طرّاحی آفرینش انسان

سؤالی که اکنون مطرح می‌باشد، این است که آنچه تا کنون در تاریخ اسلام به وقوع پیوسته، چه بوده است؟ مسلمانان و خصوصاً پیروان مکتب ولایت بر اساس این طرّاحی، چقدر عمل کرده‌اند؟

به این سؤال می‌توان در سطوح مختلفی پاسخ داد؛ امّا در اینجا، به دلیل ضیق مجال، تنها به دو سطح آن می‌پردازیم؛ ژرف و ژرف‌تر.

پاسخ اوّل: با نگاهی به تاریخ زندگی امامان معصوم(ع)، مشخّص می‌گردد که مسلمانان، نوعاً امام خود را یاری نکردند؛ از این رو یازده امام معصوم(ع) همه با شهادت از دنیا رفتند. این مسئله نشان می‌دهد که ایشان در راه مبارزه با دشمن بوده‌اند و مردم هم آنان را یاری نکرده‌اند؛ و الّا چرا باید به شهادت می‌رسیدند؟

پاسخ دوم: بخش دیگری از طرّاحی حکیمانة الهی که از آن یاد کردیم، ضرورت برپایی نظام ولایی یا امام ـ امّت با محوریت امام معصوم است که تحقّق اهداف آفرینش و آرمان‌های بزرگ اسلام برای نجات بشریت و اعتلای امّت اسلام، همه به آن بستگی دارد.

این طرّاحی دارای دو وجه است: وجه فاعلی و وجه قابلی. وجه اوّل آن از سوی خداوند محقّق می‌شود؛ یعنی امام و رهبر معصوم(ع) را مشخّص و معرفی می‌کند و وجه قابلی، مردم هستند که باید به دعوت خدا و امام معصوم(ع) لبّیک گفته و در مسیر ولایت و امامت او حرکت کنند. مطالعة تاریخ اسلام نشان می‌دهد که مردم، خصوصاً دوستان اهل بیت(ع) در این عرصه کوتاهی کرده و دعوت یاری امام خود را لبّیک نگفتند و در واقع وجه قابلی خود را محقّق نساختند و ساختار الهی را ناقص گذاردند.

یاری امام و حجّت خدا از سوی مردم، مراحل و درجاتی دارد که برخی از آنها عبارت است از:

- شناخت صحیح و عمیق دین خدا؛

- شناخت ژرف امام معصوم(ع) مبتنی بر شناخت اوّل؛

- شناخت طرّاحی و ساختار حکیمانه و الهی مزبور؛

- تنظیم زندگی بر اساس شناخت‌های بالا و حرکت در مسیر آن و به عبارت دیگر، داشتن یک هدف، حرکت و زندگی ولایی و در یک سخن،

یاری امام معصوم(ع).

از اینجا، آشکار می‌گردد که یاری امام معصوم(ع) نیز یک مفهوم ساده و صرفاً با یک مصداق نیست. آنچه معمولاً از کلام سالار شهیدان حسین‌بن علی(ع)، یعنی «هَل مِن ناصرٍ یَنصُرُنی» در اذهان تداعی می‌شود، کمک خواستن آن حضرت در دقایق آخر جهاد علیه دشمن است و چه بسا برخی بپندارند این یاری خواستن هم برای این است که امام لحظاتی چند بیشتر زنده بماند!

امّا آنکه معرفتی ژرف از ساختار آفرینش و هدف والای خداوند از خلقت عالم و آدم دارد، هرگز این‌گونه نمی‌اندیشد؛ همان‌گونه که وقتی سخن دربارة تشنگی حضرت اباعبدالله(ع) می‌شنود، هیچگاه تصوّر نمی‌کند، امام و حجّت خدا که در پی مدیریت طرّاحی آفرینش انسان برای رساندن او به هدف خلقت و سیراب کردن او از شراب طهور الهی و نجاتش از کویر سوزان و عطش کشندة دوری از خدا و فضیلت‌های انسانی است، برای جرعه‌ای از آب، به دشمن التماس کند!

امام و دوستانی که او را تنها می‌گذارند

آنکه امام را می‌شناسد، می‌داند که امام ـ هر امامی ـ و امروز، امام عصر(عج)، تشنة هدایت و رستگاری انسان‌هاست؛ امّا شگفتا که همة امامان در مسیر این هدف، تنها و غریب ماندند و در میان ایشان دو امام از همه بیشتر به غربت و تنهایی مبتلا شدند؛ آری سالار شهیدان و منتقم خون مطهّر ایشان، حضرت ولیّ‌عصر(عج).

امّا در مورد غریب و تنها ماندن سالار شهیدان، حسین(ع) که مسئلة کاملاً روشن و آشکار است؛ لیکن دربارة حضرت بقیّة الله(عج) نیز دقیقاً همین‌سان است. داوود بن کثیر رقّی گوید: از امام موسی‌بن جعفر(ع) دربارة صاحب این امر (امام دوازدهم) پرسیدم. ایشان فرمودند:

«هُوَ الطَّرِيدُ الْوَحِيدُ الْغَرِيبُ؛1

او طرد شده، یکّه و تنها و غریب و بی‌کس است.»

نکتة حسّاس و مهم در اینجا آن است که این غربت و بی‌کسی از سوی دوستان و شیعیان و کلّاً از ناحیة امّت اسلام به امامشان تحمیل شده است؛ همان‌گونه که سالار شهیدان نیز از سوی دوستان و علاقه‌مندان خود در نهایت غربت قرار گرفته‌اند. آری. غریبی و تنهایی امام از سوی دشمن نیست؛ چه، موضع دشمن معلوم است؛ این دوستانند که رسالت و تکلیف دارند مولای خود را تنها نگذارند و او را یاری رسانند. راستی، اگر امّت اسلام یا لااقل دوستان اهل بیت(ع) مولای خود، حسین‌بن علی(ع) را در «کربلا» یاری می‌کردند، آن حضرت رسالت بزرگ خود، اقامة اسلام ناب را به انجام نمی‌رسانید؟ و امروز زمینة پایان غیبت امام عصر(عج) آماده نمی‌گشت؟

چگونه امام خود را یاری کنیم؟

پاسخ این سؤال اجمالاً در بحث از مراتب و مراحل شناخت ذکر گردید؛ امّا این مراتب، کلّیاتی است که باید تفصیل داده شود.

مهم است است که دوستدار امام عصر(عج) چه در بُعد فردی و چه در بُعد اجتماعی و سیاسی، خود را داخل یک منظومه و مجموعه یا همان ساختار و طرّاحی الهی تعریف و جای خود را معیّن کرده باشد. در این تعریف باید نسبت هر کس و هر جامعه با ستون اصلی خیمة اسلام، یعنی امام معصوم(ع) و سپس دیگر ارکان و نقاط کانونی آن، مثل نوّاب خاص و عام و صاحبان مقام ولایت در زمان غیبت مشخّص گردد.

دوستداران امام وظایف اعتقادی، اخلاقی و عبادی خود و خصوصاً رسالت یاری امام و تکالیفی را که برای تعجیل ظهور آن حضرت بر عهده دارند، باید به نیکی بشناسند و بر اساس آن عمل کنند، حقوق امام بر خود را دریابند و آنها را ادا نمایند.

هریک از این موارد، سرفصلی جداگانه و مفصّل به شمار می‌آید و باید مورد بررسی و کاوش قرار گیرد. باری. یار شدن و یار ساختن برای امام عصر(عج) باید دو محور اساسی در زندگی دوستان آن حضرت باشد. نکتة بسیار مهمّ و اساسی این است که انسان در این عرصه، باید برای خود برنامه و قبل از آن هدف داشته باشد؛ همچنان‌که این واقعیت در جوانانی که فرضاً برای نیل به یک هدف بزرگ عملی یا ورزشی دنبال می‌کنند و در آن، به شدّت استقامت و پایداری به خرج می‌دهند تا به آن نایل آیند، می‌توان مشاهده کرد.

دوستان امام عصر(عج) نیز ابتدا باید یار امام شدن را به عنوان هدفی بزرگ بشناسند و آن را برای خود اصل قرار دهند. سپس همة زندگی خویش را با آن تنظیم کنند و آنگاه که ظرف وجودشان از این فیض لبریز شد، از سرریز آن به یارسازی بپردازند.

آری. این سخن امام ماست: «کیست مرا یاری کند؟»؛ چه سالار شهیدان و چه مولای ما صاحب الزّمان(عج). راستی، آیا کسی هست که این دعوت سترگ الهی و ولایی را پاسخ دهد؛ پاسخی راستین؟!

پی‌نوشت: