جغرافیای سیاسی و اجتماعی جهان در عصر ظهور

علی نصیری

چگونگی تمهید مقدّمات ظهور

یکی از پرسش‌های اساسی دربارة حکومت امام عصر(عج) چگونگی تمهید مقدّمات لازم برای ظهور منجی است؛ به این معنا که آیا مردم، نظام‌های سیاسی و حکومت‌ها و داعیه‌داران نجات بشریت و تأمین کنندة سعادت او، به صورت طبیعی آمادة پذیرش منجی می‌شوند و مقدّمات لازم برای ظهور او را فراهم می‌آورند یا آنکه خداوند از روی ارادة تکوینی و قهری همة جهانیان را مقهور ارادة خویش ساخته و تمهید مقدّمات ظهور منجی را بر آنان تحمیل خواهد کرد؟

بررسی این نکته در مبحث جغرافیای سیاسی جهان پس از ظهور، از آن جهت اهمّیت دارد که با فرض قهری دانستن تمهید مقدّمات ظهور و تکوینی دانستن ارادة الهی برای تحقّق وعدة میراث‌بری زمین توسط صالحان، دیگر نمی‌توان دربارة تحوّلات سیاسی و اجتماعی جهان پس از ظهور، به سان یک پدیدة طبیعی قابل مطالعه سخن گفت؛ زیرا وقتی قرار باشد اصل ظهور منجی بدون دخالت خواست جهانیان و صرفاً مبتنی بر ارادة الهی تحقّق پذیرد، بالطّبع باید پذیرفت که تحوّلات پس از ظهور نیز بر اساس چنین اراده‌ای شکل می‌گیرد.

درست نظیر دولتی که بدون دخالت مردم و مثلاً با کودتا شکل گرفته باشد. در چنین حالتی تحوّلات سیاسی و اجتماعی پس از شکل‌گیری آن دولت همچنان بدون دخالت مردم و با خواست قهری هیئت حاکمه شکل خواهد گرفت.

باری، در چنین حالتی به جای بررسی پدیدارشناسی جغرافیای سیاسی و اجتماعی آن کشور، با عطف توجّه به تحوّلاتی که می‌بایست به طور طبیعی در بستر اجتماع تحقّق یابد، باید به سراغ نوع نگاه و تفکّر حاکم یا هیئت حاکمه رفت و از زاویة نگاه آنان، به بررسی تحوّلات پرداخت. به عبارت روشن، در چنین حالتی به جای انتخاب مطالعه به روش انّی، باید از مطالعه به روش علّی بهره جست.

در مبحث ما، یعنی بررسی جغرافیای سیاسی و اجتماعی عصر ظهور نیز با فرض قهری دانستن تحقّق اصل ظهور، باید تحوّلات اجتماعی پس از ظهور را بر اساس خواست و میل الهی با بهره جستن از روش مطالعة علّّی، مورد بررسی قرار داد. بر این اساس، نوع مطالعه چنین خواهد بود که مثلاً می‌گوییم چون خداوند تکثّر ادیان را از آغاز نمی‌پسندیده است، از این رو مردم در جهان پس از ظهور در پی ارادة قهری الهی گرایش به سایر ادیان را از دست داده و با تصرّف تکوینی الهی در دل‌های آنان، خود به خود موحّد و تابع اسلام خواهند شد.

امّا اگر تحوّلات در آستانة ظهور را امری طبیعی و منطبق با ارادة تشریعی الهی بدانیم، به این معنا که معتقد باشیم که جهانیان در عصر غیبت از چنان رشد و تعالی فکری برخوردار خواهند شد که بدون دخالت ارادة قهری و تکوینی الهی، خود آمادة پذیرش منجی خواهند بود و خود مقدّمات ظهور او را فراهم خواهند ساخت. در این صورت، با روش مطالعه از نوع مطالعه انّی و پدیدارشناسانه دربارة مسائلی، همچون وحدت ادیان در عصر ظهور به داوری خواهیم نشست و خواهیم گفت مقتضای رشد و تعالی فکری بشر و باور آنان به نقص و کاستی ادیان کنونی و درک کمال و جامعیّت اسلام، آنان را به طور طبیعی به کنار گذاشتن سایر ادیان و پذیرش اسلام به عنوان دین کامل سوق خواهد داد.

با این مقدّمه، می‌توان اذعان کرد که دربارة چگونگی شکل‌گیری تحوّلات در آستانة ظهور دو نگاه اصلی وجود دارد؛ بر اساس یک نگاه مقدّمات ظهور منجی بر اساس ارادة تکوینی و قهری خداوند شکل خواهد گرفت و بر اساس نگاه دوم این تحوّلات به صورت طبیعی و با خواست و رغبت جهانیان تحقّق خواهد یافت.

در اینجا مناسب است که شواهد این دو نگاه را به اختصار مورد بررسی قرار دهیم.

دیدگاه نخست: دخالت ارادة تکوینی الهی در ظهور منجی

برای اثبات دخالت ارادة قهری خداوند در ظهور منجی، حدّاقل به دو شاهد می‌توان استناد کرد که عبارتند از:

1. عدم سنخیّت وضعیت کنونی جهان با جهان پس از ظهور

این دلیل را بر اساس سه مقدّمة ذیل می‌توان تقریر کرد:

مقدّمة اوّل

چنان‌که از بررسی مؤلّفه‌های عصر پس از ظهور به دست می‌آید، جهان پس از عصر ظهور در ابعاد مختلف فرهنگی، اجتماعی و سیاسی، دارای ویژگی‌های خاصّی خواهد بود که آنها را عمدتاً می‌توان در سه امر خلاصه کرد:

1. حاکمیت ارزش‌های اخلاقی و معنوی بر جهان؛

2. حاکمیت اسلام به عنوان دین جامع؛

3. حاکمیت نظام سیاسی واحد بر جهان.

مقدّمة دوم

می‌دانیم که طفره رفتن محال است. به این معنا که با فرض پذیرش طبیعی بودن تحوّلات، نمی‌توان توقّع داشت که این تحوّلات بدون طیّ مراحل لازم و سیر منطقی و ناگهانی اتّفاق بیفتد. بنابراین اگر وحدت ادیان و لزوماً حاکمیت اسلام را به جای تکثّر ادیان از مؤلّفه‌های جغرافیای سیاسی و اجتماعی عصر ظهور دانستیم و از سویی دیگر تحقّق چنین تحوّلی را مستند به ارادة تکوینی و قهری خداوند ندانستیم، نمی‌توانیم مدّعی باشیم که چنین تحوّلی به صورت ناگهانی و طفره اتّفاق می افتد.

مقدّمة سوم

از سویی دیگر، وقتی وضعیت کنونی سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و دینی حاکم بر جوامع بشری و تاریکی‌ها و پلشتی‌های گسترده در میان آدمیان را مشاهده می‌کنیم، تمهید طبیعی مقدّمات ظهور بسیار بعید می‌نماید.

باری، چگونه می‌توان انسان امروزین را که چشم و گوش عموم آنان به اسرار آسمانی بسته است، به گونه‌ای که شماری به بت‌پرستی یا گاوپرستی مشغول، گروهی به پیامبری انسان زمینی دل‌خوش، جمعی در شهوت و شهوت‌رانی غرق، شماری دیگر به اندیشه و خیال‌بافی‌های مدّعیان نجات و سعادت بشریت دل‌آرامند، بیدار ساخت؟!

جهان کنونی در سه مؤلّفة پیش‌گفته دچار بحران شگفت آوری است. از سویی وضعیت اخلاقی و معنوی جهان بسیار نگران کننده است؛ به گونه‌ای که به عنوان مثال همجنس‌بازی از سوی کلیسا به عنوان یک ازدواج رسمی مورد تأیید قرار می‌گیرد و در سازمان‌های بین المللی ظلم و تعدّی به حقوق ملّت‌ها به عنوان حمایت از حقوق بشر مورد تأیید است. از دیگر سو، با اختلاف دامنه‌داری که در میان دولت‌ها و ملّیت‌های مختلف وجود دارد، به گونه‌ای که کمتر در میان دو کشور همسایه دوستی واقعی به چشم می‌خورد، چگونه می‌توان به رخت بربستن تکثّر حکومت‌ها و تحقّق یک نظام سیاسی واحد در جهان دل بست؟!

نیز باید پرسید اگر ارادة تشریعی خداوند برای تحقّق هدایت‌یابی مردم و آماده شدن طبیعی آنان برای ظهور منجی کفایت می‌کرد، چرا چنین اراده‌ای دربارة پیامبران پیشین، همچون نوح که با دعوت هزار سالهة مردم 1 به توحید و یکتاپرستی ناکام ماند، به کار گرفته نشد؟!

2. گواهی برخی از روایات مبنی بر قهری بودن ظهور منجی

از ظاهر برخی از روایات چنین برمی‌آید که تمهید مقدّمات ظهور با اردة قهری خداوند همراه است. به عنوان مثال در روایت مشهوری از پیامبراکرم(ص) چنین آمده است که «اگر از دنیا تنها یک روز مانده باشد، خداوند آن روز را چنان طولانی خواهد کرد تا مهدی(ع) همان که نامش نام پیامبر، و کنیه‌اش، کنیه پیامبر است،‌ ظهور کند.»2

دیدگاه دوم: دخالت ارادة تشریعی خداوند در ظهور منجی

بر اساس دیدگاه دوم و با عطف توجّه به ادّلة وحیانی ظهور مهدویت و نیز سایر ادّله، تمهید مقدّمات ظهور امام عصر(عج)‌ بر اساس ارادة تشریعی خداوند و به صورت طبیعی تحقّق خواهد یافت. در اینجا مناسب است شواهدی از قرآن و روایات اهل بیت(ع) را ارائه ‌کنیم.

1. شواهدی از آیات قرآن

قرآن تصریح می‌کند که انسان‌ها برای عبادت و بندگی خداوند آفریده شده‌اند 3 و خداوند هماره از مردم هدایت‌یابی،‌ سپاس گزاری، ‌رهپویی به سر منزل کمالات علمی و معنوی، پایبندی به ارزش‌های انسانی و الهی را خواسته است؛ امّا انسان‌ها عموماً در اثر پیروی از هواهای نفسانی و گوش‌سپاری به وسوسه‌های شیطانی در جهت عکس دعوت الهی، حرکت کرده و می‌کنند و خداوند به‌رغم آنکه کفر، ناسپاسی، پلشتی و پلیدی را برای بندگان خود نپسندیده است، امّا هرگز مانع آنان از این کژروی نشده و آنان را به پذیرش دعوت پیامبران، مجبور نساخته است.

عدم رضایت الهی نسبت به کفر بندگان و اعلام رضایت الهی، نسبت به سپاس‌گزاری آنان در این آیه منعکس شده است:

«إِن تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنكُمْ وَلاَ يَرْضَی لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ وَإِن تَشْكُرُوْا يَرْضَهُ لَكُمْ؛4

اگر كفر ورزيد، خدا از شما سخت بی‏نياز است و برای بندگانش كفران را خوش نمی‏دارد و اگر سپاس داريد، آن را برای شما می‏پسندد.»

در «سورة یونس» بر اساس قیاس استثنایی، بر این نکته تأکید شده است که اگر ارادة تکوینی الهی می‌بود، مردم همه ایمان می‌آوردند و چون همة مردم ایمان نیاورده اند، پس می‌توان دریافت که چنین اراده‌ای در بین نیست:

«وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَميعاً أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّی يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ؛5

و اگر پروردگار تو می‏خواست، قطعاً هر كه در زمين است، همة آنها يكسر ايمان می‏آوردند. پس آيا تو مردم را ناگزير می‏كنی كه بگروند؟»

این آیه پس از آیه‌ای آمده که در آن اعلام شده که به استثنای قوم یونس، ایمان‌آوری هیچ قومی به آنان سود نرسانده است. به عبارت دیگر خداوند از اینکه مردم زیر بار هدایت پیامبران نرفته‌اند، گله کرده است:

«فَلَوْلاَ كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ؛6

چرا هيچ شهری نبود كه [اهل آن‏] ايمان بياورد و ايمانش به حال آن سود بخشد مگر قوم يونس؟‏...»

پس از این آیه، اعلام اینکه اگر خداوند می‌خواست همة ساکنان زمین بدون استثنا ایمان می‌آوردند، بدان معناست که خداوند نمی‌خواهد ارادة تکوینی و قهری خود را دربارة ایمان‌آوردن مردم اعمال کند.

تأکید بر اینکه اگر خدا می‌خواست مردم بر امّت واحد می‌بودند 7 نیز بیانگر همین اصل اساسی است. در «سورة مبارکة طه» از این سنّت تخلّف‌ ناپذیر الهی به عنوان کلمه‌ای که پیشی گرفته یاد کرده است:

«وَلَوْ لاَ كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ لَكَانَ لِزَاماً؛8

و اگر سخنی از پروردگارت پيشی نگرفته و موعدى معيّن مقرر نشده بود، قطعاً لازم می‏آمد.»

این کلمه همان برنامة حکیمانة خداوند است که براساس آن، انسان‌ها مختار آفریده شده و براساس حسن انتخاب خود، با رهنمون عقل به عنوان حجّت باطنی یا به کمک رهنمون پیامبران و اوصیای آنان، به عنوان حجّت‌های ظاهری 9 استحقاق پاداش الهی را دارند یا با سوء انتخاب خود و با پیروی از هوای نفس و وسوسه‌های شیطانی، مستحقّ کیفر خواهند بود.

تاریخ را می‌بایست به سان دانشگاهی دانست که یک نظام و قانون حکیمانه بر سراسر آن حاکم است. اگر قرار است خداوند در هیچ برهه‌ای از تاریخ، شخصی یا امّتی را بر اساس ارادة تکوینی و قهری خود بر دین‌باوری مجبور نسازد و بدین جهت از هدایت ‌ناپذیری بندگان خود مجازاً‌، با حسرت یاد کرده است، چگونه می‌توان پذیرفت که در برهة پایانی دنیا، ناگهان این قانون درهم پیچیده شده و با دخالت ارادة تکوینی و قهری خداوند، تمام مردم دنیا، ادیان و مذاهب و مبانی فکری، سیاسی و فرهنگی خود را کنار گذشته و یکسره آمادة دیدار منجی بزرگ خواهند شد و باورانه راه را برای او مهیّا خواهند ساخت؟!

به راستی، چه شده که قرار است ناگهان خداوند این سنّت حکیمانة خود را کنار بگذارد. به علاوه اگر ایمان و دین باوری گذشتگان از روی قهر و جبر، سودی به حالشان نداشته و پاداشی را به همراه نخواهد داشت، دین‌باوری آیندگان از روی قهر و ارادة تکوینی چگونه به حالشان سودبخش خواهد بود؟!

از این‌رو، تردید نباید کرد که همچنان سنّت اختیار، بر ساحت انسانی حاکم خواهد ماند و خداوند هیچ‌گاه مردم را از روی ارادة قهری و تکوینی، مجبور به تمهید مقدّمات ظهور امام مهدی(ع) و پذیرش قهری حکومت وی نخواهد کرد؛ بلکه باید باور داشت که مقدّمات ظهور کاملاً طبیعی فراهم خواهد شد.

براین اساس، فروپاشی نظام‌های کنونی فکری و دینی دنیا در آستانة ظهور امام عصر(عج)، به سان فروپاشی سوسیالیزم خواهد بود که پس از حدود هفتاد سال سیطره بر بلوک شرق خود به خود به افول گرایید وخاموش شد. دربارة سایر نظام‌های فکری و سیاسی همین اتّفاق خواهد افتاد.

پیش بینی قرآن مبنی بر میراث‌بری صالحان نسبت به زمین، ناظر به همین نکته است:

«وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ؛10

و در حقيقت، در زبور پس از تورات نوشتيم كه زمين را بندگان شايسته ما به ارث خواهند برد.»

2. شواهدی از روایات

تشریعی بودن ارادة الهی برای تمهید مقدّمات ظهور منجی در روایات اهل بیت(ع) نیز مورد توجّه قرار گرفته است. امام صادق(ع) پس از تبیین وضعیت تأسّف‌ بار حاکمیت خشونت و ستم بر بشریت در آستانة ظهور چنین فرمود:

«فَخُرُوجُهُ إِذَا خَرَجَ يَكُونُ عِنْدَ الْيَأْسِ وَ الْقُنُوطِ مِنْ أَنْ يَرَوْا فَرَجا؛11

خروج مهدی(ع) هنگامی است که نسبت به یافتن فرج و گشایش یأس و ناامیدی کامل حاکم باشد.»

این گفتار بیانگر مهم‌ترین رکن برای تمهید مقدّمات ظهور امام مهدی(ع) است. یعنی امام عصر(عج) تنها زمانی ظهور خواهد کرد که یأس و ناامیدی از یافتن راهی برای نجات و راهیابی به سعادت بشر، بر همگان سایه افکنده باشد. به عبارت روشن‌تر، بشر باید خود دریابد که دیگر هیچ نظام فکری، سیاسی یا دینی یا مصلحی برای نجات بشریت وجود ندارد. در این هنگام است که مهدی(ع) ظهور خواهد کرد. این گفتار بیانی دیگر از انتظار طبیعی و همگانی انسان‌ها نسبت به ظهور منجی است.

این امر نسبت به افول نظام‌های سیاسی در دو روایت از زبان امام باقر(ع) و امام صادق(ع) مورد تأکید قرار گرفته است.

امام باقر(ع) فرمودند:

«إِنَّ دَوْلَتَنَا آخِرُ الدُّوَلِ وَ لَمْ يَبْقَ أَهْلُ بَيْتٍ لَهُمْ دَوْلَةٌ إِلَّا مَلَكُوا قَبْلَنَا لِئَلَّا يَقُولُوا إِذَا رَأَوْا سِيرَتَنَا إِذَا مَلَكْنَا سِرْنَا بِمِثْلِ سِيرَةِ هَؤُلَاء؛12

دولت ما آخرین دولت‌هاست و هیچ گروهی نمی‌ماند؛ مگر آنکه دولت داشته و پیش از ما حکومت خواهند راند تا وقتی در سیرة ما بنگرند،

نگویند که اگر ما حکومت می‌داشتیم، این چنین منشی خواهیم داشت.»

و امام صادق(ع) نیز چنین فرمودند:

«مَا يَكُونُ هَذَا الْأَمْرُ حَتَّى لَا يَبْقَى صِنْفٌ مِنَ النَّاسِ إِلَّا وَ قَدْ وُلُّوا عَلَى النَّاسِ حَتَّى لَا يَقُولَ قَائِلٌ إِنَّا لَوْ وُلِّينَا لَعَدَلْنَا ثُمَّ يَقُومُ الْقَائِمُ بِالْحَقِّ وَ الْعَدْل؛13

این امر - حکومت امام مهدی(ع)- تحقّق نخواهد یافت؛ مگر آنکه تمام گروه‌ها وطیف‌های انسانی بر مردم حکومت خواهند راند. تا نگویند اگر ما حکومت می‌کردیم، عدالت پیشه می‌کردیم، تا آنکه قائم با حق و عدالت ظهور خواهد کرد.»

این دو روایت به خوبی گواهند که ظهور امام زمان(ع) تنها زمانی خواهد بود که تمام نظام‌های سیاسی و فکری که نجات و سعادت بشر و حاکمیت عدالت را وعده می‌دهند، زمام کار مردم را بر عهده خواهند گرفت و دروغ یا ناتوانی آنان در حاکمیت عدالت و ارزش‌های انسانی آشکار خواهد شد. در این هنگام است که نوبت به دولت حقیقت مدار و عدالت‌گستر امام عصر(عج) خواهد رسید. تأکید بر اینکه دولت امام عصر(عج) آخرین دولت است، ناظر به همین نکته، یعنی افول طبیعی تمام نظام‌های سیاسی و فکری پیش از ظهور آن حضرت است.

در نقد دو دلیل پیشین باید گفت که وضعیت کنونی جهان نباید معیار داوری برای وضعیت جهان در عصر ظهور قرار گیرد؛ زیرا کسی نمی‌داند تا فرارسیدن زمان لازم برای تحقّق شرایط ظهور چقدر زمان باقی مانده است.

از سویی دیگر باید توجّه داشت مقصود از روایت پیش‌گفته مبنی بر خروج مهدی(عج) حتّی اگر یک روز از دنیا مانده باشد،14 تأکید بر سنّت تخلّف‌ناپذیر الهی مبنی بر ظهور منجی و سیطرة عدالت و نیکی بر عالم است؛ نه اینکه واقعاً خداوند یک روز دنیا را به صورت غیر طبیعی، به سان چند سال طولانی خواهد کرد و بر اساس ارادة قهری و تکوینی خود، مردم را برای تمهید مقدّمات ظهور و پذیرش حکومت امام عصر(عج) مجبور خواهد ساخت.

مؤلّفه‌های جغرافیای سیاسی جهان پس از ظهور

داوری دقیق دربارة شرایط سیاسی و اجتماعی جهان پس از ظهور امام عصر(عج) با دشواری‌های زیادی همراه است؛ زیرا تنها منبع قابل اعتماد برای داوری در این باره، آیات و روایات است که می‌تواند پرده از اسراری در آینده بردارد که امکان شهود و بازشناخت آن، برای ما غیر ممکن است. از سویی دیگر در آیات قرآن بیشتر دربارة اصل ظهور امام عصر(عج)، میراث‌بری زمین توسط صالحان و جهان‌گیر شدن اسلام در جهان، گفت‌وگو شده است و آموزه‌های روایات موجود نیز بیشتر ناظر به رخدادهای آستانة ظهور است و کمتر دربارة وضعیّت جهان پس از دوران ظهور سخن به میان آمده است.

با این حال، با عطف توجّه به مجموعة آموزه‌هایی که در کتاب و سنّت در این‌باره انعکاس یافته است، می‌توان در نگاه کلّی برای جغرافیای سیاسی و اجتماعی جهان پس از عصر ظهور سه مؤلّفة اساسی را برشمرد که عبارتند از:

1. حاکمیت ارزش‌های اخلاقی و معنوی بر جهان؛

2. حاکمیت اسلام به عنوان دین جامع؛

3. حاکمیت نظام سیاسی واحد بر جهان.

اینک به اختصار دربارة این سه مؤلّفه سخن می‌گوییم.

1. حاکمیت ارزش‌های اخلاقی و معنوی بر جهان

از بررسی روایاتی که در زمینة بحران اخلاقی و معنوی جهان در آستانة ظهور رسیده و در کنار آن، به تصریح یا تلویح اشاره شده است که با آمدن امام عصر(عج) این بحران‌ها پایان می‌پذیرد، می‌توان چنین نتیجه گرفت که بر جهان پس از ظهور، ارزش‌های اخلاقی و معنوی حاکم خواهد شد.

در اینجا به بخش‌هایی از سه روایت از پیامبر، حضرت امیرالمؤمنین(ع) و امام باقر(ع) اشاره می‌کنیم.

در بخشی از روایت مبسوطی که از پیامبر(ص) در این باره، رسیده چنین آمده است:

«إِنَّ مِنْ أَشْرَاطِ الْقِيَامَةِ إِضَاعَةَ الصَّلَاةِ وَ اتِّبَاعَ الشَّهَوَاتِ وَ الْمَيْلَ مَعَ الْأَهْوَاءِ وَ تَعْظِيمَ الْمَالِ وَ بَيْعَ الدُّنْيَا بِالدِّينِ... إِنَّ عِنْدَهَا يَكُونُ الْمُنْكَرُ مَعْرُوفاً وَ الْمَعْرُوفُ مُنْكَراً وَ يُؤْتَمَنُ الْخَائِنُ وَ يُخَوَّنُ الْأَمِينُ وَ يُصَدَّقُ الْكَاذِبُ وَ يُكَذَّبُ الصَّادِقُ... فَعِنْدَهَا يَكْتَفِي الرِّجَالُ بِالرِّجَالِ وَ النِّسَاءُ بِالنِّسَاءِ... وَ يَشَّبَّهُ الرِّجَالُ بِالنِّسَاءِ وَ النِّسَاءُ بِالرِّجَالِ وَ... فَعِنْدَهَا يَظْهَرُ الرِّبَا وَ يَتَعَامَلُونَ بِالْغِيبَةِ وَ الرِّشَا وَ يُوضَعُ الدِّينُ وَ تُرْفَعُ الدُّنْيَا... وَ ذَلِكَ إِذَا انْتُهِكَتِ الْمَحَارِمُ وَ اكْتُسِبَ الْمَآثِمُ وَ تَسَلَّطُ الْأَشْرَارُ عَلَی الْأَخْيَارِ وَ يَفْشُو الْكَذِبُ وَ تَظْهَرُ الْحَاجَةُ وَ تَفْشُو الْفَاقَةُ؛15

همانا از نشانه‌های قیامت، ضایع شدن نماز و پیروی از شهوات و تمایل داشتن به هواهای نفسانی و بزرگداشت مال و فروختن دین به دنیا است... همانا در آن زمان، منکر، معروف می‌شود و معروف، منکر؛ خائن امنیّت می‌یابد و امین ترسان می‌گردد. دروغ‌گو تصدیق می‌شود و صادق تکذیب... در آن زمان، مردان به مردان و زنان به زنان بسنده می‌کنند... و زنان به مردان و مردان به زنان شبیه می‌شوند...در آن زمان است که ربا آشکار می‌شود و مردم با غیبت و رشوه معامله می‌کنند، دین را کنار می‌نهند و دنیا را بالا می‌برند. و این زمان است که محارم را به نکاح هم در می‌آورند و در پی کسب گناهان برمی‌آیند و اشرار بر برگزیدگان مسلّط می‌شوند و دروغ فاش گفته می‌شود و نیازمندی ظاهر و فقر آشکار می‌گردد.»

در روایتی از حضرت امیرالمؤمنین(ع) در این‌باره چنین آمده است:

«يَأْتِيكُمْ بَعْدَ الْخَمْسِينَ وَ الْمِائَةِ أُمَرَاءُ كَفَرَةٌ وَ أُمَنَاءُ خَوَنَةٌ وَ عُرَفَاءُ فَسَقَةٌ فَتَكْثُرُ التُّجَّارُ وَ تَقِلُّ الْأَرْبَاحُ وَ يَفْشُو الرِّبَا وَ تَكْثُرُ أَوْلَادُ الزِّنَا وَ تَغْمُرُ السِّفَاحُ وَ تَتَنَاكَرُ الْمَعَارِفُ وَ تُعَظَّمُ الْأَهِلَّةُ وَ تَكْتَفِي النِّسَاءُ بِالنِّسَاءِ وَ الرِّجَالُ بِالرِّجَال‏...؛16

پس از يك صد و پنجاه سال، شما را فرمانروايانى كافر، امينانی كه خيانت پيشه‏اند و بازرسانی كه خود فاسقند خواهد بود. در نتيجه بازرگانان بسيار و سودها اندك می‏شود. ربا رواج می‏يابد و زنازادگان

فراوان می‌شوند و زناكاری زياد می‌گردد و معارف دين، ناشناخته می‏ماند و ماه‌ها بزرگ شمرده می‌شود و زنان به زنان بسنده می‏كنند و مردان به مردان.»

در بخشی از روایت امام باقر(ع) در این‌باره چنین می‌خوانیم:

«الْقَائِمُ مِنَّا مَنْصُورٌ بِالرُّعْبِ مُؤَيَّدٌ بِالنَّصْرِ تُطْوَى لَهُ الْأَرْضُ وَ تَظْهَرُ لَهُ الْكُنُوزُ يَبْلُغُ سُلْطَانُهُ الْمَشْرِقَ وَ الْمَغْرِبَ وَ يُظْهِرُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ دَيْنَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ فَلَا يَبْقَى فِي الْأَرْضِ خَرَابٌ إِلَّا قَدْ عُمِرَ وَ يَنْزِلُ رُوحُ اللَّهِ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ (ع) فَيُصَلِّي خَلْفَهُ قَالَ قُلْتُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَتَى يَخْرُجُ قَائِمُكُمْ قَالَ إِذَا تَشَبَّهَ الرِّجَالُ بِالنِّسَاءِ وَ النِّسَاءُ بِالرِّجَالِ وَ اكْتَفَى الرِّجَالُ بِالرِّجَالِ وَ النِّسَاءُ بِالنِّسَاءِ وَ رَكِبَ ذَوَاتُ الْفُرُوجِ السُّرُوجَ وَ قُبِلَتْ شَهَادَاتُ الزُّورِ وَ رُدَّتْ شَهَادَاتُ الْعُدُولِ وَ اسْتَخَفَّ النَّاسُ بِالدِّمَاءِ وَ ارْتِكَابِ الزِّنَاءِ وَ أُكِلَ الرِّبَا وَ اتُّقِيَ الْأَشْرَارُ مَخَافَةَ أَلْسِنَتِهِمْ..؛17

قائم ما یاری شده با ترس است و مؤيّد به نصر، زمين برای او درنورديده می‌شود و گنج‌های خود را ظاهر می‌سازد و سلطنتش شرق و غرب عالم را فرا می‌گيرد. خدای تعالی به واسطة او دينش را بر همة اديان چيره می‌کند؛ گر چه مشركان را ناخوش آيد و در زمين ويرانه‏ای نماند، جز آنكه آباد شود و روح الله عيسی‌بن مريم فرود آيد و پشت سر او نماز گزارد.»

راوی گويد، گفتم: يا ابن رسول الله! قائم شما چه زمانی خروج می‏كند؟ فرمود: «آنگاه كه مردان به زنان تشبّه كنند و زنان به مردان و مردان به مردان اكتفا كنند و زنان به زنان و صاحبان فروج (زنان) بر زبر زين‌ها سوار شوند و شهادت‌های دروغ پذيرفته شود و شهادت‌های عدول مردود شود و مردم خونريزی و ارتكاب زنا و رباخواری را سبك شمارند و از اشرار به خاطر زبانشان پرهيز كنند...»

از این سه روایت که از مجموع روایات فراوان ناظر به رخدادهای مربوط به آستانة ظهور امام عصر(عج) انتخاب کرده‌ایم، می‌توان استفاده کرد که جهان در آستانة ظهور منجی حدّاقل در زمینة ابتلا به بحران شکننده است و همین بحران‌های معنوی و اخلاقی است که زمینه را برای ظهور منجی فراهم می‌سازد.

این بحران‌ها عبارتند از:

1. کم رنگ شدن ارزش‌های دینی

عبارت‌های «ضایع ساختن نماز»، «دین به دنیا فروشی»، «رها کردن دین و بلندآوازه کردن دنیا» در روایت نخست بیانگر این نکته است.

2. وارونه شدن مفاهیم و ارزش‌های اخلاقی

عبارت «همانا در آن زمان، منکر، معروف می‌شود و معروف، منکر؛

خائن امنیّت می‌یابد و امین ترسان می‌شود. دروغ‌گو تصدیق می‌شود و صادق تکذیب...» در روایت نخست، و دو عبارت «فرمانروايانی كافر، امينانی كه خيانت پيشه‏اند»، «معارف دين انکار می‌شود‏» در روایت دوم، وعبارت «شهادت‌های دروغ پذيرفته شود و شهادت‌های عدول مردود شود » در روایت سوم، ناظر به این بحران است.

3. شایع شدن فساد و انحرافات جنسی

عبارت «مردان به مردان و زنان به زنان بسنده می‌کنند... و زنان به مردان و مردان به زنان شبیه می‌گردند... این زمان است که محارم را به نکاح هم در می‌آورند و در پی کسب گناهان برمی‌آیند» در روایت نخست و عبارت «زنازادگان فراوان می‌گردند و زناكاری زياد می‌شود و معارف دين، ناشناخته می‏ماند و ماه‌ها بزرگ شمرده می‌شود و زنان به زنان بسنده می‏كنند و مردان به مردان‏» و عبارت «زنازادگان فراوان مى‏گردند و زناكاری زياد می‏شود و معارف دين، ناشناخته می‏ماند و ماه‌ها بزرگ شمرده می‌شود و زنان به زنان بسنده می‏كنند و مردان به مردان... مردم خونريزی و ارتكاب زنا و رباخواری را سبك شمارند» در روایت سوم، نشان از شیوع فساد جنسی در دوران آخرالزّمان دارد.

4. رواج فساد مالی

دو عبارت «ربا آشکار می‌شود و مردم با غیبت و رشوه معامله می‌کنند»، «نیازمندی ظاهر و فقر آشکار می‌شود» در روایت اوّل و عبارت «ربا آشکار می‌شود» در روایت دوم و عبارت «مردم خوردن ربا را سبک می‌شمارند» در روایت سوم، نشان از رواج فساد مالی در این دوره دارد.

5. سیطرة ظلم و ستم در سطح جهان

افزون بر عبارت «زمین را از قسط و عدالت آکنده می‌سازد؛ چنانچه از ظلم و جور پر شده باشد» که به صورت تواتر لفظی در عموم روایات مهدویت انعکاس یافته، عبارت «اشرار بر برگزیدگان تسلّط می‌یابند» در روایت نخست و عبارت «فرمان‌روایان کافر» در روایت دوم و عبارت «از اشرار به خاطر زبانشان پرهيز كنند» در روایت سوم، به این بحران اشاره دارند.

محلّ شاهد ما در این روایات محورهای اوّل تا سوم است؛ به این معنا که به استناد این روایات در حوزة اخلاق و معنویت در آستانة ظهور، سه بحران سخت رخ می‌نماید که عبارتند از:

1. کم رنگ شدن ارزش‌های دینی؛

2. وارونه شدن مفاهیم و ارزش‌های اخلاقی؛

3. شایع شدن فساد و انحرافات جنسی.

فقط دربارة شایع شدن فساد اخلاقی و انحرافات جنسی در جهان باید گفت، آنچه امروز در جهان شاهد هستیم تحقّق این بحران‌ها را تأیید می‌کند. پژوهشگران آمریکایی می‌گویند: تخمین زده می‌شود

در آمریکا 70% زنان مجرّد 19 ساله و 80 تا 90% مردان جوان مجرّد، مقاربت جنسی داشته‌اند. 18

آمارها نشان می‌دهد ده سال قبل، سنّ میانگین برای نخستین رابطة جنسی در آمریکا 18 سال بود و فقط 55% دخترها تا آن سن، رابطة جنسی را تجربه کرده بودند و اکنون میانگین سن برای نخستین رابطة جنسی در دختران آمریکایی 16 سالگی است. (این بدین معناست که حدود نیمی از دختران آمریکایی پیش از سنّ قانونی ازدواج، نخستین رابطة جنسی را تجربه کرده‌اند) و در حال حاضر 80% پسرها و 70% دخترها تا 19 سالگی رابطة جنسی کامل را پشت سر گذاشته‌اند.19

در پی جنبش‌های فمنیستی که از سدة نوزدهم آغاز شد، زنان با ثبت حقوق خود در سازمان‌های جهانی و کنوانسیون‌های بین‌المللی، ضمن پافشاری بر تساوی همه‌جانبة زنان با مردان در تمام شئونات حیات و حقوق برابر خود با مردان، حقّ جداسازی روابط جنسی از تولید مثل و آزادی سقط جنین و از آن بالاتر، آزادی کامل در روابط جنسی، حتّی با داشتن همسر را برای خود به کرسی نشاندند و در آخرین اقدام در کنوانسیون، خواهان رفع هرگونه تبعیض علیه زنان که در «پکن» به امضای عموم کشورهای جهان رسید، شدند. افزون بر فزون‌خواهی‌های پیشین، همجنس‌گرایی به عنوان حقّ زنان و مردان به رسمیت شناخته شد و عملاً همة راه‌ها برای در هم شکستن ارزش‌های اخلاقی و دینی هموار شد و بنیان خانواده با تهدید جدّی روبه‌رو شد. 20

از سویی دیگر وقتی در این روایات از بحران‌های اخلاقی و معنوی به عنوان پدیدة شوم در دوران آخرالزّمان سخن به میان آمده و متعاقب آن، از ظهور امام عصر(عج) در پی حاکمیت این دست از بحران‌ها در سطح جهان گفت‌وگو شده است، مفهوم آن این است که امام عصر(عج) برای پایان دادن به این دست از بحران‌ها ظهور خواهد کرد و ایشان در سایة حکومت جهانی خود بساط هر گونه فسق و فساد را بر خواهد چید. اساساً پیام آیه:

«وَلَیمَکنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمْ الَّذِی ارْتَضَی لَهُمْ وَلَیبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا؛21

آن دينى را كه برايشان پسنديده است، به سودشان مستقر كند و بيمشان را به ايمنى مبدّل گرداند.»

که در تبیین حکومت جهانی امام عصر(عج) نازل شده، همین است. آیا مفهوم حاکمیت همه‌جانبة اسلام در سراسر گیتی بدون کنار زدن فسق و فساد قابل پذیرش است؟!

بر این اساس، به نظر می‌رسد که باید مهم‌ترین مؤلّفة جغرافیای سیاسی جهان پس از عصر ظهور را حاکمیت ارزش‌های معنوی و اخلاقی در جهان، با همة ابعاد آن دانست.

2. حاکمیت اسلام به عنوان دین جامع

دومین مؤلّفه‌ای که به استناد آیات و روایات ناظر به پدیدة معنویت، می‌توان برای جهان پس از ظهور منجی برشمرد، حاکمیت اسلام به عنوان دین کامل و جامع است. به این معنا که از متون وحیانی، اعمّ از کتاب و سنّت چنین بر می‌آید که پس از ظهور منجی در جهان، تنها یک دین وجود خواهد داشت و آن دین اسلام خواهد بود؛ یعنی دینی که پیامبر اسلام به عنوان خاتم پیامبران برای هدایت مردم آورده است.

بحث و بررسی در این باره با توجّه به وجود ادیان متکثّر و متعدّد در جهان و رواج تفکّر پلورالیزم دینی، از اهمّیت فراوانی برخوردار است. از این جهت مناسب است دربارة پدیدة تکثّر ادیان و چگونگی تبدیل طبیعی این تکثّر به وحدت دینی در پی ظهور امام عصر(عج) مباحثی را مورد بررسی قرار دهیم.

نگاهی به پدیدة تکثّر دینی

دربارة اینکه از چه زمانی اختلاف و چند دینی در میان مردم پدید آمده است، در میان صاحب‌نظران اختلاف وجود دارد. گروهی آغاز اختلاف را از زمان نوح(ع) و گروهی پس از این دوران می‌دانند.22

به هر روی با دخالت جهل و هواهای نفسانی ادیان مختلف و نیز تکثّر درون‌دینی میان ادیان رخ نمود؛ یعنی افزون بر ظهور ادیان مختلف، همچون یهود، نصارا، صابئان، مجوس و... در میان هر یک از این ادیان نیز انواع انشعابات و فرقه‌گرایی پدید آمد. 23

براساس روایت مشهوری از پیامبر اکرم(ص)، یهود به هفتاد و یک فرقه، نصاری به هفتاد و دو فرقه پراکنده شده و مسلمانان به هفتاد و سه فرقه تقسیم خواهند شد.24

گذشته از حضور ادیان آسمانی، ادیانی غیرآسمانی، همچون بودیسم، هندوئیسم، تاتویسم و سیک نیز جزو یازده دین زندة دنیا برشمرده می‌شوند.25 اگر ادیان و مذاهب غیرفعّال و کم‌فروغ را در کنار اندیشه‌ها و نحله‌های فلسفی موجود، همچون اومانیسم، پوزیتیویسم را به مجموعة ادیان زنده و فعّال بیفزاییم و انشعابات درون‌‌دینی ادیان را نیز به حساب آوریم. رقم ادیان، مذاهب و نحله‌های فکری موجود در دنیا بسیار گسترده خواهد بود.

از سویی دیگر، تمام کسانی، همچون کارل پوپر که از جامعة باز و از تفکّر سکولاریسم و جداسازی دین از عرصة سیاست دفاع می‌کنند، به گمان خود مدّعی‌اند که با محدود ساختن دین به ساحت شخصی افراد، مشکل تکثّر ادیان حل می‌شود و در درون، دین‌ستیزی و مخاصمات دینی شکل نمی‌گیرد، در ابعاد جهانی نیز می‌‌توان همچنان به وحدت و هم‌گرایی دینی جهانی چشم دوخت.

این تفکّر حدّاقل از دو جهت مردود است:

1. شناخت درست ادیان آسمانی به ویژه اسلام به عنوان دینی جامع و کامل برای هر اندیشمندی تردیدی باقی نمی‌گذارد که جداسازی دین یا اسلام از عرصة‌ سیاست، تنها به معنای کنار گذاشتن دین از این عرصه نیست؛ بلکه به معنای حذف اسلام از تمام عرصه‌ها حتّی ساحت شخصی و فردی افراد است؛ زیرا سیاست، بخشی از هوّیت و ماهیّت دین را تشکیل می‌دهد.26 این بحث مجالی دیگر را می‌طلبد.

2. با فرض پذیرش بدوی امکان جداسازی دین از عرصة سیاست، واقعیت‌های عینی و عملی به خوبی نشان می‌دهد که دین همچنان در حکومت و عرصة اجتماعی، هرچند به صورت کم‌رنگ‌تر حضور داشته و چنین نیست که با سکولاریزه کردن دین از سیاست، بحران تکثّر ادیان و بروز اختلافات برون‌ دینی مرتفع گردد. شاهد مدّعای ما وضعیت کنونی کشورهای اروپایی است که نظام‌های سیاسی آنها

بر اساس سکولاریسم شکل گرفته است.

باری، اگر این تدبیر ریشة اختلافات را می‌خشکاند، چرا همچنان آتش نزاع و ستیز میان پروتستان‌ها و کاتولیک‌ها در کشور «ایرلند» روشن است؛ به‌گونه‌ای که هر از چندگاه خانه‌ها و اماکن مذهبی یکدیگر را به آتش می‌کشند و اگر دولت‌ها به عقاید و باورهای شخصی افراد و شهروندان خود کاری نداشته و آن را به زیان میدان سیاست نمی‌دانند، چرا دولت آمریکا با تخریب کامل مقرّ فرقة داوودیّه، ریشة این گرایش دینی را خشکاند؟!

باری، حتّی اگر سکولارترین دولت در «هندوستان» حاکم شود، هرگز نخواهد توانست به راحتی میان هندوان و مسلمانان که سال‌ها بر سر «مسجد بابری» اختلاف دارند، همدلی و همگرایی کامل برقرار کند یا سکولارترین دولت در «پاکستان» هرگز قادر نخواهد بود تا میان سنّیان متعصّب و وهّابیان که کشتن شیعه را وسیلة ورود به بهشت می‌دانند و شیعیان، همدلی ایجاد کند.

باری، دولت‌های مدّعی آزادی و تکثّر دینی در «آمریکا» و «اروپا» که خود به مسیحیت گرایش دارند، هیچ‌گاه نمی‌توانند ریشة ستیز میان مسیحیان و یهودیان ساکن در کشورشان را بخشکانند. شاهد مدّعا، واکنش تند و شدید یهودیان در برابر ساخت فیلم «مصائب مسیح» است؛ زیرا، در این فیلم، یهود به عنوان عامل اصلی به صلیب کشیده شدن مسیح نکوهش شده است.

این دست از دولت‌ها چگونه می‌توانند از یهودیان و مسیحیان و مسلمانان همدلی کامل و همه جانبه را انتظار داشته باشند؛ درحالی‌که پیروان این سه دین آسمانی در مسئلة دینی‌ای، مثل حقّ حاکمیت بر «بیت‌المقدّس» دعاوی خاصّ خود دارند؛ درحالی‌که یهود، «بیت‌المقدّس» را سند تاریخی و خاستگاه ظهور خود می‌داند و هر روز با نقب زدن، در پی دستیابی به آثار به جای مانده از پیامبران بنی‌اسرائیل، همچون سلیمان(ع) و داوود(ع) است. مسیحیان چون بر این باورند که مسیح از بیت‌المقدّس ظهور خواهد کرد و یهود را مانع این ظهور می‌دانند، برای بیرون رفتن یهود از این نقطة مقدّس، دست به دعا بلند می‌کنند و در برابر، مسلمانان بیت‌المقدّس را نخستین قبلة خود و نقطة معراج پیامبر(ص) می‌دانند.27 از این جهت، برای بیرون راندن یهود از این سرزمین لحظه شماری می‌کنند.

راز عدم امکان برقراری همدلی کامل میان پیروان ادیان و مذاهب که یکی از شروط اصلی تشکیل حکومت جهانی است، این نکته می‌باشد که ادیان و مذاهب نسبت به یکدیگر خنثی و منفعل نیستند و حقّانیت خود را با ابطال یا نسخ سایر ادیان و مذاهب گره زده‌اند.

حال که معتقدیم تحقّق حکومت جهانی متوقّف بر تحقّق همدلی و هم‌گرایی کامل میان ادیان بوده و این امر با تکثّر ادیان و مذاهب و سکولاریزه کردن حکومت و سیاست، ممکن و میسّر نیست، باید پرسید که امام عصر(عج) دربارة پدیدة تکثّر ادیان و مذاهب، چه تدبیری خواهد اندیشید و چگونه جغرافیای سیاسی عصر ظهور با وحدت دینی شکل خواهد گرفت؟

از نگاه قرآن، راه تحقّق وحدت دینی ابطال تمام ادیان و مذاهب و حاکمیت یک دین و نظام‌ فکری به نام اسلام، در سرتاسر گیتی است. آنجا که آورده است:

«هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَی الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ؛28

او كسى است كه پيامبرش را با هدايت و دين درست، فرستاد تا آن را بر هر چه دين است، پيروز گرداند؛ هر چند مشركان خوش نداشته باشند.»

عموم مفسّران در برخورد به این دست از آیات قرآن تصریح کرده‌اند که مراد قرآن کریم از چیره ساختن اسلام بر سایر ادیان، تحقّق این وعده با ظهور امام عصر(عج) است.29

نکات قابل استفاده از آیه، دالّ بر چیرگی اسلام بر سایر ادیان

از آیة پیش‌گفته، پنج نکته قابل استفاده بدین شرح است:

1. هدف غایی از رسالت پیامبر اکرم(ص)، حاکمیت اسلام در بعد جهانی و بر چیده شدن سایر ادیان و فرق و نحله‌های فکری از گسترة هستی است؛

2. عدم تحقّق این هدف غایی در دوران رسالت پیامبر(ص) و بالطّبع تحقّق آن در دوران امام عصر(عج) نشانگر 30 ادّعای پیشین است که خداوند بنا ندارد با ارادة قهری و تکوینی، دین‌باوری یا اسلام‌باوری را بر مردم تحمیل کند؛ بلکه این امر به طور طبیعی محقّق خواهد شد؛

3. توصیف دین پیامبر اکرم(ص) به هدایتگری و دین حق، نشانگر ارزش‌ها و برتری‌های درونی اسلام در مقایسه با سایر ادیان است که با گذار زمان برای مردم دنیا مشخّص خواهد شد و آنان با درک و درایت عقلانی به برتری اسلام، اذعان خواهند نمود؛

4. تأکید «کُلِّه» بیانگر آن است که به حقیقت، هیچ دین و آیینی پس از عصر ظهور امام عصر(عج) باقی نخواهد ماند؛31

5. عبارت «اگر برای مشرکان ناخوشایند باشد» نشان از آن دارد که بالأخره مقاومت شماری از مشرکان و باطل کیشان در برابر پذیرش اسلام از سوی جهانیان در دوران امام عصر(عج) را نباید دور از انتظار دانست.

در روایات اهل بیت(ع) نیز بر این نکته تأکید شده است که پس از ظهور امام عصر(عج) تمام کلیساها و کنیسه‌ها و سایر معابد تخریب شده و در مساجد تنها شهادت بر یگانگی خداوند و رسالت پیامبر(ص) شنیده خواهد شد.32

و امام كاظم(ع) در تفسير آية: «وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَکرْهًا»33 فرمودند:

«اين آيه در شأن قائم نازل شده، كه هنگام ظهور اسلام را بر يهوديان، مسيحيان، ستاره پرستان، بی دينان، مرتدّان و كفّار در شرق و غرب جهان عرضه نمايد. هر كس از روی تمايل اسلام را بپذيرد، او را به نماز و زكات و انجام دستوراتی كه بر هر مسلمان واجب است، مكلّف می‏سازد و هر كس تن به پذيرش اسلام ندهد، گردنش را می‏زند؛ به طوری كه در سراسر جهان جز موحّد و يكتاپرست باقی نمی‏ماند.»34

باری، همدلی و همگرایی واقعی تنها در سایة یکسان‌سازی ادیان میسّر است، کاری که به صورت طبیعی و منطقی در عصر امام زمان(ع) محقّق خواهد شد.

نقش مسیح(ع) در ایجاد وحدت دینی

با استناد برخی از آيات 35 و نیز روایات متعدّد، عیسی(ع) پس از ظهور امام عصر(عج) برای حمایت از ایشان و دعوت جهانیان به پذیرش اسلام از آسمان چهارم، به زمین فرود می آید.36

این امر با توجّه به دل‌های غیر متعصّب مسیحیان، چنان‌که قرآن از آنان ستایش کرده است،37 راه پذیرش اسلام و باور به امامت مهدی(ع) از سوی مسیحیان را هموار خواهد کرد.

3. حاکمیت نظام سیاسی واحد بر جهان

سومین مؤلّفه‌ای که به کمک آیات و روایات مهدوی، می‌توان برای ترسیم جغرافیای سیاسی و اجتماعی جهان پس از ظهور برشمرد، حاکمیت نظام سیاسی واحد در جهان است؛ به این معنا که پس از ظهور امام عصر(عج) تنها یک نظام سیاسی بر سرتاسر جهان حاکم خواهد بود و پراکندگی موجود جهانی که مبتنی برتکثّر نظام‌های سیاسی، مرزبندی‌های جدا برای هر کشور و تکثّر قوانین اساسی هر کشور و سایر شاخصه‌هاست، پایان خواهد پذیرفت. در اینجا، دو شاخصه از شاخصه‌های تشکیل نظام سیاسی واحد در عصر ظهور را مورد بررسی قرار می‌دهیم که عبارتند از:

1. کنار رفتن مرزبندی‌های جغرافیایی؛

2. شکل‌گیری نظام حقوقی واحد در جهان.

1-3. کنار رفتن مرزبندی‌های جغرافیایی

می‌دانیم که یکی از موانع مؤثّر در ایجاد همگرایی و یکپارچگی جهانی، مرزبندی‌های جغرافیایی است که در کش و قوس حوادث و رویدادهای مختلف پدید آمده است و ساکنان هریک از مرزبندی‌های مختلف، براساس اشتراک نژاد، زبان، قومیت، فرهنگ یا حتّی بدون داشتن اشتراک لازم، کشوری خاص را تشکیل داده‌اند.

تکثّر جغرافیایی ملّت‌ها در کنار به همراه آوردن منافعی در سطح ملّی، در نگاهی جهانی، هماره زمینه‌ساز ستیزها و منازعات پیوسته میان دولت‌ها بر سر تصاحب خاک و سرزمین یکدیگر بوده است؛ به عنوان نمونه در گذشتة دور، یکی از مهم‌ترین عامل جنگ‌های گستردة میان دو امپراطوری «ایران» و «روم» و هجوم گستردة اسکندر مقدونی و سپاه مغول به ایران که هریک پیامدهای بسیار تلخ و مرگباری برای بشریت در پی داشت، مرزبندی‌های جغرافیایی بوده است؛ چنان‌که در دو سدة اخیر نیز یکی از عوامل شکل‌گیری دو جنگ جهانی اوّل و دوم، چنگ انداختن بر بخشی از سرزمین‌های دولت‌های رقیب بوده است.

امروز نیز که به کمک سازمان‌های جهانی و در سایة قوانین حقوقی الزام‌آور، مرزبندی حکومت‌ها شکل گرفته است، همچنان در گوشه و کنار دنیا هر از گاهی، شاهد جنگ‌های منطقه‌ای، ناشی از اختلافات مرزی هستیم. جنگ‌های مستمر میان هند و پاکستان بر سر تصاحب منطقة «کشمیر»، جنگ «انگلستان» و «آرژانتین» بر سر تصاحب جزیرة «فالکلند»، منازعة مستمر «چین» و آمریکا دربارة حقّ مالکیت چین بر «تایوان»، جنگ «عراق» علیه ایران و «کویت» که با ادّعای مالکیت‌ بخشی از خاک این دو کشور انجام گرفت، از نمونه‌های بارز تاثیرگذاری مرزبندی‌های جغرافیایی در بروز ستیزها و منازعات بین‌المللی و منطقه‌ای است.

برای ریشه‌کن کردن این دست از مخاصمات و ستیزها، بهترین و کارآمدترین کار، لغو مرزبندی‌ها و مالکیت‌های جغرافیایی و اعلام یک کشور جهانی به جای نزدیک به دویست کشور است. در این صورت، دیگر منازعات و مخاصمات مرزی یا جنگ برای تصرّف سرزمینی دیگر و افزودن آن بر سرزمین خود، معنا نخواهد داشت.

این درست کاری است که امروزه به صورت کم‌رنگی در کشورهای اروپایی تحقّق یافته و آنان گرچه بر مرزبندی‌های کنونی پای می‌فشارند، امّا با اعلام یک کشور اروپایی و تلقّی هریک از شهروندان یک کشور اروپایی، به عنوان شهروند کشوری دیگر، تا حدودی به این آرمان نزدیک شده‌اند. بدین جهت است که میزان مخاصمات و ستیزهای کشورهای اروپایی بر سر مرزهای جغرافیایی، به حدّ صفر رسیده است.

این امر به صورت گسترده و جامع با ظهور امام عصر(عج) و تدبیر ایشان محقّق خواهد شد. به این معنا که امام عصر(عج) با لغو مرزهای جغرافیایی و کنار گذاشتن تکثّر کشورها، وجود تنها یک کشور جهانی را اعلام خواهد کرد و این بزرگترین تحوّلی است که در بعد اجتماعی، در جغرافیای جهان پس از عصر ظهور اتّفاق خواهد افتاد.

ممکن است این پرسش به ذهن تبادر کند که با حذف حکومت‌ها و دولت‌های مختلف در عصر ظهور و با توجّه به گستردگی جهان، امام عصر(عج) چگونه جهان را اداره خواهد کرد؟ مگر نه آن است که امروزه برای ادارة موفّق‌تر، گاه یک استان پهناور در یک کشور را به دو یا سه بخش تقسیم می‌کنند؟!

در پاسخ به نظر می‌رسد که نحوة حکومت امام عصر(عج) نسبت به بخش‌های مختلف جهان به صورت فدراتیو خواهد بود؛ به این معنا که برای هر منطقه، حکومت محلّی تابع حکومت مرکزی شکل می‌گیرد؛ به عبارت روشن‌تر محتملاً امام عصر(عج) برای مشیّت امور مناطق مختلف دنیا، برای آنها مرزبندی‌های نوین، امّا نه به معنای شکل‌گیری کشور جدید و احتمالاً منطبق با تقسیم‌ بندی‌های علمی، جغرافیایی‌، ایجاد و کشورها را به ایالت‌ها و استان‌های مختلف تقسیم خواهد نمود.

در آن حکومت جهانی، به جای عنوان رؤسای جمهور، پادشاهان و... از عنوان والیان و استانداران استفاده خواهد شد؛ چنان‌که در دوران حضرت امیر(ع) چنین وضعیتی در گسترة عظیم حکومت اسلامی حاکم بوده است. با چنین تدبیری، یکی دیگر از عوامل و زمینه‌های اختلاف و ستیزها مرتفع خواهد شد.

2-3. شکل‌گیری نظام حقوقی واحد در جهان

دومین شاخصه برای تحقّق نظام واحد سیاسی در عصر ظهور، شکل گیری نظام حقوقی واحد در سراسر جهان است که در سایة تشکیل حکومت واحد جهانی و حاکمیت اسلام بر جهان، به عنوان دین کامل و جامع تحقّق خواهد یافت.

اهمّیت این شاخصه برای تحقّق جغرافیای سیاسی واحد در عصر ظهور، از آن جهت است که وجود قوانین مختلف، یکی از عوامل مؤثّر در ایجاد

شکاف و اختلاف میان کشورهای مختلف به شمار می رود.

منازعة کشورهای غربی با کشورهای اسلامی بر سر اجرای قوانین اسلامی، همچون قصاص و حجاب و اعلام مخالفت این دست از قوانین حقوقی با لایحة حقوق بشر، مشکلات پیش آورده بر سر پذیرش کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان از سوی کشورهای اسلامی، از جمله نشانه‌های بروز اختلاف و ستیز میان دولت‌ها، به سبب عدم همسانی نظام‌های حقوقی جهانی است.

مقایسة ساده میان نظام حقوقی کشورهای اروپایی با قوانین اسلامی در زمینه‌هایی، همچون حقوق متقابل همسران، حقوق متقابل والدین با فرزندان، قانون ارث، قوانین کیفری و جزایی، عمق تفاوت میان این نظام‌های حقوقی را نشان می‌دهد. آیا با وجود چنین اختلافات دامنه‌دار در زمینة حقوق فردی، اجتماعی و جهانی می‌توان به تحقّق حکومت جهانی و نظام واحد سیاسی امید بست؟!

باری، در حکومت امام عصر(عج) در پی حاکم ساختن اسلام به عنوان تنها دین پذیرفته شده و لغو مرزهای کاذب جغرافیایی، عملاً تکثّر نظام‌های سیاسی و حقوقی‌ محو شده و بر تمام گسترة خاکی، یک نظام حقوقی واحد در این عرصه، منطبق با آموزه‌های اسلامی حاکم خواهد شد.

جهانی شدن و رابطة آن با جغرافیای سیاسی و اجتماعی عصر ظهور

اصطلاح جهانی شدن از دهة 1980م. بر زبان‌ها افتاد و در محافل دانشگاهی غرب، به رسمیت شناخته شد.38 برخی دیگر از صاحب‌نظران معتقدند واژة global به معنای کره، کلّی و جهانی، بیش از چهارصد سال قدمت دارد؛ امّا اصطلاحاتی نظیر جهانی شدن، 39 جهانی کردن 40 و جهانیت 41 از حدود سال 1960م. رواج یافت و فرهنگ وبستر نخستین فرهنگ معتبری شد که در سال 1961م. برای این اصطلاحات تعاریفی را ارائه کرد.42 برخی دیگر از صاحب نظران می‌گویند، اوایل سال 1990م. رابرتسون و گیدنز در هنگام تدریس برای دانشجویان مدیریت بازرگانی، از این واژه استفاده کردند.43 با این حال، عموماً بر این اعتقادند که این اصطلاح از سه قرن پیش با شروع گسترش نفوذ غرب پدید آمده است.44

از پدیدة جهانی شدن گاه با تعابیری دیگر، نظیر: «کوچک شدن جهان»، «پهنة جهانی پیدا کردن مسائل»، «دهکدة جهانی»، «سرزمین‌زدایی»، «پایان جغرافیا»، «پایان عصر وستفالیا» و عصر ظهور «زیست‌بوم جهانی»45 یا با عناوینی دیگر، همچون «جهان‌گرایی، جهانی‌ سازی، یکپارچگی جهان، نظام جهانی و جهان‌داری 46» یاد می‌شود.

تا کنون برای مفهوم «جهانی شدن»، تعاریف مختلفی ارائه شده و هریک از آنها از زاویه‌ای خاص به این پدیده نگریسته‌اند. گیدنز، نظریّه‌‌پرداز مسئلة جهانی شدن در تعریف آن، این چنین آورده است:

تقویت مناسبات اجتماعی جهانی که محل‌های دور از هم را چنان به هم ربط می‌دهد که هر واقعه تحت تأثیر رویدادی که با آن فرسنگ‌ها فاصله دارد، شکل می‌گیرد.47 بر عکس او، رابرتسون دیگر نظریّه‌پرداز این پدیده، در تعریف آن می‌گوید:

جهانی شدن مفهومی است که هم به فشرده شدن جهان و هم به

تشدید آگاهی جهانی اشاره دارد. فرآیندی که وابستگی متقابل حقیقی جهانی و آگاهی از جهان، به عنوان یک کلّیت یکپارچه را در قرن بیستم به دنبال داشته است.»48

به هر روی، جهانیت را باید مربوط به اشباع کمّی جهان و افزایش ارتباط و وابستگی آحاد و اجزای تشکیل‌دهندة آن به هم دانست.49 امروزه عموماً از منظر پدیداری، به مفهوم جهانی شدن پرداخته می‌شود. یعنی از این منظر که این پدیده در چه تاریخی، در کجا و تحت تأثیر چه شرایطی ایجاد شده و چه پیامدهایی را در پی خواهد داشت؛ در حالی‌که به نظر می‌رسد از منظر دین و آموزه‌های وحیانی، پدیدة جهانی شدن از ضرورت‌های اجتناب‌ناپذیر حیات انسانی قلمداد شده است که در سایة تعلیمات پیامبران مورد تأکید قرار گرفته و اگر موانع انسانی در بین نبود، می‌بایست قرن‌ها پیش اتّفاق می‌افتاد.

به نظر می‌رسد که مهم‌ترین رکن تبدیل جهان به دهکدة کوچک، توسعة بی‌سابقة ارتباطات و تسهیل آن و تسهیل و تسریع ارتباطات جهانی پس از رونق مسافرت‌‌های هوایی متأثّر از دو پدیدة بسیار تأثیرگذار بوده و هست که عبارتند از: ماهواره و اینترنت. به کمک مسافرت‌های هوایی و جابه‌جایی سریع میلیون‌ها انسان، فرهنگ‌ها و اندیشه‌‌های مختلف جابه جا می‌شود و از رهگذر ماهواره‌ها و سایت‌های اینترنتی، با فاصله‌ای کمتر از ثانیه، میلیون‌ها فکر و اندیشة صواب یا ناصواب از هزاران فرسنگ به گوشه‌ای دیگر از کرة خاکی انتقال می‌یابند. به این ترتیب، پدیدة جهانی شدن بیش از هر چیز دیگر، وسیلة پیوند بشریت نسبت به یکدیگر را فراهم و راه را برای تحقّق جغرافیای سیاسی و اجتماعی عصر ظهور هموار ساخته است.

امّا آنچه که در این میان نباید مورد غفلت قرار بگیرد، این نکته است که به‌رغم تسیهل پدیدة جهانی شدن برای شکل‌گیری نظام سیاسی واحد و یکپارچه شدن جهان، هیچ‌گاه نباید از یاد برد، مادامی که کشورهای جهان بر مرزبندی‌های جغرافیایی کنونی خود و نیز بر صحّت و درستی ادیان حاکم بر ملّت‌ها پای فشارند و از تکثّر نظام‌های حقوقی خود دفاع کنند، حکومت واحد جهانی به معنای واقعی و صحیح کلمه، هرگز محقّق نخواهد شد و این امر تنها در سایة حکومت جهانی امام عصر(عج) با مؤلّفه‌های مورد نظر این حکومت، جامة عمل خواهد پوشید.

شاهد مدّعا آنکه، امروزه پس از تحقّق باور جهانی، بر ضرورت یکپارچگی دولت‌ها و ملّت‌های همگن و پس از تلاش مستمر چندساله در قارّة اروپا، هنوز وحدت و یکپارچگی کامل بر دولت‌های اروپایی حاکم نشده است. در کنار استمرار تکثّر نظام‌های سیاسی و حقوقی در این دست از کشورها، هنوز برخی از دولت‌های اروپایی به پذیرش واحد پول اروپایی، یعنی یورو، تن نداده‌اند.

در هر یک از این دولت‌ها، برخورد با مهاجران یا اقلّیت‌های مذهبی متفاوت است. درحالی‌که در «فرانسه» با هرگونه تظاهر به شعائر دینی، همچون حجاب زنان و دختران مسلمان مخالفت می‌شود، در بیشتر کشورهای اروپایی این سخت‌گیری به چشم نمی‌خورد. آزادی فسق، فحشا و فعّالیت‌ گروه‌های هم‌جنس‌گرا آن میزان که در «هلند» وجود دارد، کمتر در جایی دیگر از کشورهای اروپایی مشهود است. و لله الحمد. به امید ظهور منجی موعود.

پی‌نوشت‌ها: