فرزند با ایمان من(4)

عبّاس پسندیده

در شمارة پیش گفتیم که نباید دستور داد «بچّه‌ها خداوند را دوست داشته باشید»؛ بلکه باید زمینه‌ای را فراهم آورد که دوستی خدا در دل بچّه‌ها، خود به خود برانگیخته شود و تأکید کردیم که بر اساس آنچه من از متون دینی می‌فهمم، تئوری محبّت مبتنی بر احسان، کمال است و بیان شد که بر اساس آنچه از روايات استفاده مي‌شود، احسان و انعام عامل برانگيخته شدن محبّت در وجود انسان است. اين يک قاعده است که وقتي انسان به احسان و انعامي که در حق او شده توجّه پيدا کند، محبّت در وجودش برانگيخته مي‌شود. در شمارة قبل نیز به شمردن برخی نعمت‌های خداوند پرداختیم تا کمکی به این کار باشد. در این شماره به بحث کمال می‌پردازیم:

دو. كمال خدا

نمی‌دانم تا به حال با کسانی برخورد کرده‌اید که عاشق هم هستند و قصد ازدواج دارند یا نه؟ در چنین ازدواج‌هایی، وقتی بزرگترها عیبی در دختر یا پسر ببینند، هر چه توضیح دهند، آنها نمی‌پذیرند و باور نمی‌کنند! عشق و کمال پیوندی وثیق با هم دارند. عاشق، معشوق خود را کامل و بی‌عیب و نقص می‌داند. وقتی کسی عاشق می‌شود، هر چه از عیب فرد برای وی بگویید، نمی‌پذیرد.

در شمارة دو این مطالب، هنگام تبيين برهان محبّت و نقش آن در ربوبيت، گفتيم برهان محبّت بر اين استوار است كه «ربّ بايد محبوب باشد» و «محبوب بايد كامل باشد». لذا هر چه كامل نباشد، نمي‌­تواند محبوب باشد و هر چه محبوب نباشد، نمي­‌تواند ربّ باشد. اين، از آيات «قرآن كريم» برداشت مي‌‌شد. بر اين اساس مي‌توان گفت كه محور

ديگر برهان محبّت، كمال و تعالي طرف مقابل است. اين يك امر فطري است كه انسان عاشق کمال است و نسبت به هر امر متكامل و متعالي، علاقه‌مند می‌شود و متعالي‌ترين موجود، خداوند متعال است. حضرت ابراهیم(ع) در حرکت خود از ناقص به کامل حرکت کرد؛ اوّل ستاره، بعد ماه، بعد خورشید و سپس خدا. حضرت ابراهیم(ع) هنگام شب ستاره درخشان را می‌بیند و می‌گوید این ربّ من است؛ امّا وقتی افول می‌کند، می‌گوید من افول‌کننده‌ها را دوست ندارم. افول نشانة نقص است. وقتی ماه را دید گفت این خدای من است، چون کامل‌تر از ستاره بود؛ امّا آن هم افول کرد. وقتی خورشید را دید گفت این بزرگتر است و آن را خدای خود قرار داد؛ امّا خورشید نیز افول کرد. آنگاه گفت ربّ و خدای من کسی است که همة اینها را از آغاز آفریده است. چه کمالی بالاتر از خلق کردن آسمان و زمین و چه کسی کامل‌تر از آفریدگار هستی؟

بنابراين، براي بر انگيختن محبّت نسبت به خداوند متعال، بايد كمال و تعالي او را براي فرزندان روشن ساخت. وقتي كه فرزند دريابد خداوند موجودي متعالي و به دور از هر عيب و نقص است، نسبت به او محبّت و علاقه پيدا خواهد كرد. لازم نيست پي‌درپي شعار داد و از وي خواست كه خدا را دوست داشته باشد، بايد اطّلاعات لازم دربارة مبناهاي دوست داشتن را براي وي توضيح داد و او را رها كرد تا به اختيار خود محبّت در وجودش بجوشد. البتّه گه‌گاهي مي­‌توان از واژة محبّت نيز استفاده كرد، ولي به نظر مي‌­رسد اين بايد به اندازة چاشني غذا باشد، نه بيشتر.

بر همین اساس، در متون دینی به معرفی خدای بی عیب و نقص همّت گمارده شده است که می‌توان تجلّی آن را در اسماء و صفات جمال خداوند دید. حمد و ستایش خداوند نیز به همین خاطر است. همچنین هر نوع عیب و نقصی از او دور شده است که می‌توان تجلّی آن را در صفات جلالی خداوند دید. تسبیح و تنزیه خداوند نیز برای همین است. تحمید یعنی ستایش خداوند به خاطر خوبی‌هایش و تسبیح یعنی زدودن هر نوع زشتی و بدی از او. این امر به ویژه در دعاهای ما زیاد است.

نکتة دیگری که باید به آن اشاره کرد، اینکه برای جا انداختن کمال خداوند می‌توان از روش مقایسه استفاده کرد؛ بدین شکل که وقتی با نقطه‌ضعف‌های دیگر موجودات از جمله خودمان مواجه می‌شویم، آن را تبیین کنیم و سپس به کمال خداوند در آن بُعد اشاره کنیم و روشن کنیم که خداوند کمال آن صفت را دارد یا وقتی نقصی را در جایی دیدیم، روی آن متمرکز شویم و پس از آماده شدن زمینه، بیان کنیم که این‌گونه امور از خداوند به دور است.

خدای قابل اعتماد

سخن ما در این بود که تربیت دینی چیزی جز آن است که ما فکر می‌کنیم و انجام می‌دهیم. در شماره‌های قبل، بحث دربارة خدا را با مسئلة محبّت به خدا آغاز کردیم. در این شماره به مسئلة اعتماد به خدا خواهیم پرداخت. همچنین پیشتر قول داده بودم که دربارة روش تربیتی حضرت لقمان با شما سخن بگویم، در این شماره به آن یکی از آنها می‌پردازم:

اعتماد به خدا

دو نفر دربارة ازدواج سخن می‌گفتند. یکی از آنها به تازگی ازدواج کرده بود. دوست مجرّد که از وضع مالی بد دوستش خبر داشت، گفت: خرج ازدواج را چطوری تأمین کردی؟ او گفت: راستش را بخواهی نمی‌دانم چه شد؛ خدا جور کرد. او گفت: آخر اینکه نمی‌شود! مگر خدا از آسمان برای آدم پول می‌فرستد؟! دوستش گفت: باور کن، خدا جور کرد. هر چه او می‌گفت، این فرد باور نمی‌کرد. بالأخره فرد متأهّل به سخن درآمد و گفت: نمی‌خواستم بگویم؛ ولی تو چون دوست صمیمی من هستی می‌گویم. یک فرد ارمنی در بازار بود که وقتی از وضع من با خبر شد، به من کمک مالی کرد و من توانستم خرج ازدواج را بدهم. دوست این فرد چشم‌هایش برق زد و گفت حالا شد، من که گفتم همین‌جوری نمی‌شود! فرد متأهّل با کمی درنگ و با نگاهی توأم با تأسّف به وی گفت: من مکرّر می‌گویم خدا تو باور نمی‌کنی؛ امّا تا گفتم یک ارمنی به من کمک کرد، باور کردی؟!

به راستی چرا به خدا اعتماد نداریم؟ از موارد مهم در تربیت دینی، ایجاد اعتماد به خدا در فرزند است. از چیزهایی که لقمان به فرزندش یاد می‌دهد، اعتماد به خدا و تکیه کردن به اوست. لقمان به فرزندش می‌گوید:

«يا بُنَيَّ، ثِقْ‏ باللَّهِ‏ عَزَّوجلَّ ثُمّ سَلْ في النّاسِ: هَل مِن أحَدٍ وَثِقَ باللَّهِ فلَم يُنجِهِ؟! يا بُنَيَّ، تَوَكَّلْ علَی اللَّهِ ثُمّ سَلْ في النّاسِ: مَن ذا الّذي تَوَكَّلَ علَی اللَّهِ فلَم يَكفِهِ؛1

فرزندم! به خداوند عزّ و جلّ اعتماد كن و آنگاه در ميان مردم پرس‌وجو كن [ببين‏] آيا كسی هست كه به خدا اعتماد كرده باشد و خداوند او را نجات نداده باشد؟! فرزندم! به خدا توكّل كن و سپس در ميان مردم پرسش كن كه: كيست كه به خدا توكّل كرده و خداوند كفايتش نكرده باشد؟!»

در سخن دیگری به ریشة این اعتماد پرداخته و مسئلة خوش‌گمانی را مطرح می‌کند:

«يا بُنَيَّ، أحسِنِ الظَّنَّ بِاللّهِ ثُمَّ سَل فِي النّاسِ مَن ذَا الَّذي أحسَنَ الظَّنَّ بِاللّهِ فَلَم يَكُن عِندَ حُسنِ ظَنِّهِ بِهِ؛2

ای پسرم! به خدا خوش‏گمان باش. آنگاه، از مردم بپرس: كيست كه به خدا خوش‏گمان بوده، ولی خدا طبق گمان او رفتار نكرده باشد؟»

نتیجة خوش‌گمانی و اعتماد کردن، توکّل بر خداست. توکّل به معنی واگذاری نیست، به معنی تکیه کردن است. کسی می‌تواند به خدا تکیه کند که نسبت به او خوش‌گمان بوده و اعتماد داشته باشد. با شعار نمی‌شود توکّل را به وجود آورد. باید نخست پایه‌های آن را ایجاد کرد و سپس به دنبال توکّل بود. پيامبر خدا(ص) می‌فرماید:

«لقمان حكيم، هنگامی كه پسرش را موعظه می‌كرد، به او گفت: «ای پسرم! كيست كه از خداوند عزّ و جلّ سراغ گرفت، ولی او را نيافت؟ و كيست كه به خدا پناه بُرد؛ ولی خدا از او دفاع نكرد؟ يا كيست كه به خدا توكّل كرد؛ ولی خدا او را كفايت ننمود؟»3

همچنین نقل شده که به پسرش گفت:

«ای پسرم! به خدا توكّل كن، آنگاه، از مردم بپرس: كيست كه به خدا توكّل كرده، ولی خدا او را كافی نبوده باشد؟»4 ای پسرم! كيست كه خدا را ياد كرده باشد؛ ولی خدا او را ياد نكرده باشد؟ كيست كه به خدا توكّل كرده باشد، ولی خدا او را به ديگری واگذاشته باشد و كيست كه به سوی خدای گرامی ياد، تضرّع و زاری كرده باشد؛ ولی خدا به او رحم نكرده باشد؟»5

در طرف مقابل به ناامیدی از مردم پرداخته و می‌گوید:

«ای پسرم! بر تو لازم است كه از آنچه در دست مردم است، مأيوس باشی و به وعدة خدا اعتماد كنی. دربارة آنچه بر تو واجب شده. تلاش كن و تلاش دربارة آنچه را برايت ضمانت شده است، رها كن و در همة كارهايت به خدا توكّل كن تا كفايتت كند.»6

دقّت کنید!

در جملات لقمان دقّت کنید. چند ویژگی در این جملات وجود دارد:

- با ملاطفت سخن می‌گوید. دقّت کنید! سخن گفتن با کودک باید نرم و ملایم باشد. تعبیر یا بنی حکایت از ملاطفت و محبّت دارد.

- بعد اعتماد به خدا را مطرح می‌کند و جالب این که برای او بپذیرد، وی را به مشاهدة وضع مردم فرا می‌خواند. دقّت کنید! وی نمی‌گوید چون من می‌گویم، باید به خدا اعتماد کنی یا چون خدا می‌گوید باید چنین کنی؛ بلکه او را به بررسی تجربه‌های مردم فرا می‌خواند. متأسّفانه ما گاه برای جبران ضعف خودمان، به جملات تحکّمی و توصیه‌ای و فشار از موضع بالا روی می‌آوریم و خود را پشت جملاتی مانند اینکه مگر خدا و پیامبر را قبول نداری، پنهان می‌کنیم. ما باید با استفاده از نمونه‌ها و داستان‌ها، اعتماد را به وجود بیاوریم. نمونه‌ها سبب می‌شوند که فرد با روند جریان‌های زندگی آشنا شود و نقطة اعتماد را پیدا کند و سپس در موارد مشابه خود آن را اجرا کند. دور و بر ما آن قدر نمونه‌هایی هست که می‌تواند اعتماد را در افراد برانگیزد.

به وعده‌ات عمل کن تا فرزندت به خدا اعتماد کند!

این یک واقعیت است که اعتماد به خدا تابعی از اعتماد به والدین است. کودک در سال‌های نخستین، توان درک خدا را ندارد و ویژگی‌های خدا را در والدین می‌بیند. مهم‌ترین ویژگی، روزی‌رسانی و تأمین نیازمندی‌های اوست. او از والدین به وجود آمده است و آنها هستند که روزی وی را تأمین و نیازهای وی را برآورده می‌سازند. در حوزة اعتماد، هر گونه که رابطه میان فرزند و والدین شکل گیرد، به مدلی برای رابطه با خدا نیز تبدیل می‌شود.

در این‌باره مهم‌ترین مسئله، وفای به وعده است. این موضوع نقش مهمّی در ایجاد اعتماد دارد و لذا اولیای دین نسبت به آن بسیار حسّاس بوده‌اند. پيامبر خدا(ص) می‌­فرماید :

«هر گاه يكی از شما به كودكش وعده داد، بايد بدان عمل كند.»7

عبد اللَّه بن عامر بن ربيعه می‌گوید:

«روزی پيامبر خدا(ص) به خانة ما آمد و من، در حالی كه كودكی خردسال بودم، رفتم تا بازی كنم كه مادرم به من گفت: ای عبد الله! بيا چيزی به تو بدهم. پيامبر خدا فرمود: «می‏ خواهی به او چه بدهی؟»

گفت: می‌خواهم به او خرما بدهم.

فرمود: «آگاه باش كه اگر چنين نكنی، برای تو دروغی نوشته می ‏شود.»8

دلیل این حسّاسیت در دو چیز است: یکی تأثیر آن بر رابطه با خداست. بدعهدی و خلف وعدة والدین، رابطه با خدا را تخریب می‌کند. رسول الله(ص)‌ می‌فرماید:

«أحِبُّوا الصِّبيانَ وَارحَموهُم، وإذا وَعَدتُموهُم شَيئاً فَفوا لَهُم؛ فَإِنَّهُم لا يَدرونَ إلّاأنَّكُم تَرزُقونَهُم؛9

كودكان را دوست بداريد و با آنان، مهربان باشيد و هرگاه چيزی را به آنان وعده داديد، بدان وفا كنيد؛ زيرا آنان، باوری جز اين ندارند كه شما روزیِ آنها را می‏ دهيد.»

وقتی فرزند خردسال ببیند که روزی‌رسانان او (والدین) به او دروغ می‌گویند و خواستة او را برآورده نمی‌کنند، به چیزی به نام روزی‌رسان، هر کس که باشد، بی‌اعتماد می‌شود.

دلیل دیگر، تأثیر منفی بر رفتار اوست. عدم وفای به عهد، موجب افسار گسیختگی و بروز رفتارهای نادرست در فرزندان می‌شود. امام علي(ع) می‌فرماید:

«لا يَصلُحُ مِن الكَذِبِ جِدٌّ و لا هَزلٌ، ولا أن يَعِدَ أَحَدُكُم صَبِيَّهُ ثُمَّ لا يَفي لَهُ، إنَّ الكَذِبَ يَهدي إلَی الفُجورِ؛10

دروغ، چه جدّی و چه شوخی، درست نيست و نيز اين كه كسی از شما به كودكش وعده بدهد و به آن وفا نكند؛ چرا كه دروغ، [انسان را] به افسارْ گسيختگی می‏ كشانَد.»

راز بسیاری از بدرفتاری فرزندان را باید در بدعهدی والدین جست؛ این یک واقعیت است.

خلاصه سخن این که از هنگامی كه كودك به مرحله درك می‌رسد، در تعامل خود با والدين، با وعده‌هايی برخورد می‏ كند. اين وعده‌‏ها گاه عملی می‏‌شوند و گاه نمی‌‏شوند. در آموزه‌های اسلام، اين مسئله مورد توجّه قرار گرفته و نسبت به وفای به عهد، توصية اكيد شده است. دليل اين توصيه را به چند وجه می‌توان تحليل و تبيين كرد:

الف) يكی جنبة اخلاقی مسئله است. تخلّف از وعده، از اخلاق ناپسند است و در همه‌جا و نسبت به هر كس، صادق است و يكی از مصاديق آن هم كودك است.

ب) ديگری، جنبة بدآموزی آن برای كودك است. هر چند خُلف وعده، نهی عام دارد، ولی درباره كودك به جهت شرايط سنّی و تربيتی خاصّی كه دارد، از اهمّيت ويژه‏ای برخوردار است. كودك، از رفتار ديگران، به خصوص والدين، الگو می‌گيرد و اين الگوگيری، چون در سنين كودكی است، تأثير پايدار و عميق بر شخصيت وی می‏‌گذارد، به گونه‏‌ای كه اصلاح آن، غير‌ممكن يا بسيار دشوار خواهد بود.

ج) و امّا جنبة سوم که مهم‌ترین آنها می‌باشد، تأثير منفی آن بر رابطه كودك با خدا در آينده است. برخی پژوهش‏ها نشان داده كه نوع ارتباط كودك با خداوند، تحت تأثير نحوة ارتباط والدين با كودك بوده است. پيش از آنكه كودك با مفهوم خدا آشنا شود، والدين، به خصوص پدر را ربّ و صاحب اختيار خود می‌داند و به تعبيری نقش خداوندی ‏برای وی قائل است (و به همين دليل، والدين خود را بی‌عيب و نقص و دارای همة‏ كمالات و فضايل می‏داند و حتّی تصوّر هم نمی‏كند كه آنان، دارای عيب و نقصی باشند.) حال اگر والدين به وعده‌هايی كه به كودك خود داده‏‌اند، عمل نكنند، او اين خُلفِ وعده را به مفهوم خداوندی تسرّی می‏‌دهد و ناخودآگاه، در آينده، رابطه او با خداوند را تحت تأثير منفی قرار می‏‌دهد.

حديث شريف «لْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَات‏؛ بهشت، زير پای مادران است.» نيز در همين بستر می‌تواند تحليل شود؛ يعنی گذشته از تلاش‏‌هايی كه مادران برای تربيت دينی كودك می‏‌كنند، شكل ارتباط مادر با كودك، تأثير مهمّی در شكل‌گيری تصوّر كودك از خداوند دارد و اين، می‌تواند در آيندة كودك تأثير‌گذار باشد.

و اکنون می‌فهمیم که چقدر اشتباه کرده‌ایم..!

پی‌نوشت‌ها: