حکومت واحد جهانی لازمة عدالت فراگیر

موضوع تأسیس حکومت واحد جهانی یکی از دغدغه‌های مهمّ ادیان الهی، حتّی فیلسوفان سیاسی بوده است. برخی از فلاسفه هریک از منظر خود، به تبیین الگویی برای تشکیل حکومت واحد جهانی پرداخته‌اند؛ امّا هیچیک از آن ایده‌ها منجر به تشکیل چنین ضرورتی نشده است. اسلام بر پایة نیاز فطری بشر و استدلال حکیمانه، بر این باور است که تنها راه عملی حلّ مشکل بشریت و دست‌یابی به صلح و امنیّت پایدار، همچنین تعالی و رشد انسانیت در فروپاشی مرزهای ساختگی و اعتباری ملّی، نژادی، ایجاد حکومت واحد جهانی، تحت حاکمیت قانون آسمانی اسلام است. جهان شمولی اسلام از دو جهت بی‌‌نظیر است؛ نخست اینکه جهان شمولی اسلامی از جنبة نظری، زاییدة یک جهان‌بینی دقیق و منظّم الهی است، دیگر آنکه اسلام تنها مکتبی است که دستورالعملی فراگیر و منسجم در تمامی ابعاد فردی، اجتماعی دنیوی دارد و پیوند استواری بین ارکان مختلف حیات بشری برقرار نموده است.

پاسخ تفصیلی

حکومت یکی از جنبه‌های زندگی اجتماعی بشر است که قدمتی به بلندای تاریخ دارد. امروزه حکومت‌ها بسیار پیچیده شده و اهمّیت

زیادی یافته‌اند؛ زیرا هر چه بر مشکلات و گرفتاری بشر، پیچیدگی روند زندگی، تنوّع نیازها، پیشرفت تکنولوژی و توسعة روابط افزوده می‌شود، اهمّیت و ضرورت روزافزون حکومت و برجستگی نقش آن در تنظیم روابط و مناسبات اجتماعی و سیاسی و فرهنگی نیز بیشتر آشکار می‌گردد. با وجود گستردگی و پیشرفت تمدّن‌ها، بشر جنگ‌های ویرانگر و خانمان‌‌براندازی را سازمان می‌‌دهد و هزینه‌‌های هنگفتی را صرف آن می‌‌نماید و بدین وسیله، ناامنی، فقر و نابرابری و نابودی را برای بشریت به ارمغان می‌آورد؛ در حالی‌که قدرتی که بتواند جلوی این حرکت‌های ظالمانه را بگیرد و اجازه ندهد عدّه‌ای زورگو و جنایتکار با قدرت علمی و توان مالی، ویرانگری را به ارمغان آورند، وجود ندارد. اینجاست که بسیاری از فیلسوفان سیاسی، ایده‌های مختلفی، از جمله حکومت واحد جهانی را مطرح کرده‌اند. شاید طرح موضوع حکومت واحد جهانی در نگاه اوّل، سؤال برانگیز و غیر عملی جلوه کند؛ امّا با مطالعة تاریخ بشری درمی‌یابیم که انسان‌ها در طول حیات خود، بر اساس فطرت آرامش خواهی که دور هم جمع شده‌اند تا اوّلین جوامع را تشکیل دهند، به ضرورت هم‌بستگی و حاکمیت قانون مشترک و واحد پی برده‌اند. با نگاهی اجمالی به افکار و اندیشه‌های بزرگ درمی‌یابیم که دنیای ایده‌آل اندیشمندان، مصلحان و مکاتب فکری، دنیایی بوده است که در آن، تمام انسان‌ها بتوانند فارغ از هرگونه مرزبندی‌های جعلی و اعتباری، در کنار هم و تحت حکومت و قانونی واحد زندگی توأم با آرامش داشته باشند. مدینة فاضلة افلاطون شاید الگوی چنین تفکّری باشد. همان‌گونه که ارسطو، تعاون و هم‌بستگی و وحدت را مطرح می‌نماید و رواقیون برابری همة انسان‌ها و اندیشة جهان وطنی را ابراز می‌دارند. در میان نظریّه‌پردازان مسیحی، اگوستین قدّیس، مسئلة حکومت جهانی را در قالب یک جامعة مذهبی که به آن «کشور خدا» یا «مدینة متعالی» لقب داده، جست‌وجو می‌کند و با اشاره به آئین دو شهر (یک شهر خاکی یا دولت روی زمین و دیگر شهر آسمانی یا قلمرو سلطنت خدا) موضوع تشکیل جامعة واحد جهانی را به ذهن متبادر می‌سازد.1

پرفسور آرنولد توین بی، فیلسوف و مورّخ بزرگ انگلیسی، ضمن نطقی در کنفرانس «نیویورک» می‌گوید:

تنها راه حفظ صلح و نجات بشر، تشکیل یک حکومت جهانی و جلوگیری از گسترش سلاح‌های اتمی است.2

گاستول بوتول از کارشناسان نظریّة جنگ و صلح در کتاب «جامعه شناسی جنگ»، می‌ نویسد:

جنگ نتیجة مستقیم فرمانروایی دولت هاست. تا زمانی که دولت‌های مستقل و حاکم کوچک یا بزرگ وجود داشته باشد، رقابت‌ها، جاه طلبی‌ها، کینه توزی‌ها و در نتیجه جنگ باقی خواهد ماند. بنابراین حاکم واحد، عدالت و صلح را در دنیا، همچون ایالت‌های یک امپراتوری بزرگ که رهبری‌اش را به عهده دارد، برقرار خواهد کرد.3

برای ایجاد حکومت واحد جهانی عدّه‌ای از اندیشمندان بر پایه‌های تفکّر و مبانی غربی از لزوم التزام جهانیان به دمکراسی غربی، به عنوان یک ایدئولوژی سخن می‌گویند. فرانسیس فوکویاما، در کتاب‌ «پایان تاریخ و آخرین انسان»، تصویری خوش‌بینانه از غلبة ایدئولوژیک لیبرال دمکراسی غرب بر نظام جهانی ارائه داده و مدّعی است که تحوّل تاریخی به نقطة اوج خود رسیده است؛ لذا ارزش‌های ارائه شده از سوی لیبرال دمکراسی جهان شمول بوده‌اند و لازم است تا همة بازیگران نسبت به رعایت آنها، التزام جهانی پیدا کنند؛ ولی مهم‌ترین مؤلّفه‌ای که نباید نقش آن نادیده انگاشته شود، «ایدئولوژی» است که می‌توان از طریق یکسان‌سازی آن و نیل به اجماعی جهانی، زمینة حلّ همة مسائل دیگر و بنای جهانی ایمن را فراهم ساخت. در این میان، لیبرال دمکراسی تنها ایدئولوژی‌ای است که می‌تواند جهان را به یکپارچگی برساند و حکومت جهانی تنها بر پایة همین تفکّر، امکان تحقّق می‌یابد.4

عدّه‌ای نیز از نظر فوق، فراتر رفته و ایدة برخورد تمدّن‌ها را بیان کرده‌اند. ساموئل هانتینگتون، در مقام نقد و اصلاح نظریّة فوکویاما، اقدام به ارائة نظریّة «برخورد تمدّن‌ها» کرده است که به زعم وی واقع‌بینانه‌تر بوده است و در ترسیم ساختار نظام جهانی، کارآمدتر می‌باشد. او معتقد است ساختار نظام بین الملل، بیش از آنکه مبتنی بر هم‌گرایی ارزشی، فرهنگی باشد، شاهد واگرایی ارزشی است و در نتیجه، یکسانی، امری غیرقابل تحقّق ارزیابی می‌شود و به جای آن باید به دنبال کسب برتری، در جهانی با ایدئولوژی‌ها و ارزش‌های متکثّر بود. بدین ترتیب نظم جهانی در آینده، متأثّر از نقش برتر تمدّن غربی و برخورد آن با تمدّن‌های پیش از خود است؛ چرا که بر همة تمدّن‌هایی که از 1500 میلادی به این سو می‌زیسته‌اند، تأثیر شگرفی گذارده است.

امّا ابطال این نظریات در زمان حیات نویسندگانش به اثبات رسیده است. پر واضح است چنین ایده‌ای که مبتنی بر برتری کشوری بر ملّت‌های دیگر است، نمی‌تواند برای انسان‌های دردمند که در فضائی ناامن زندگی می‌کنند، صلح، امنیّت و آرامش را به ارمغان بیاورد.

اسلام با تأکید و ترسیم مبانی نظری و حتّی تدوین راهبردهای حکومت واحد جهانی، به این ضرورت بشر، به زیبایی و خردمندی بی‌نظیری پرداخته است. دستورات اسلامی در ادارة جامعه، بیش از هر الگویی با جهان شمولی آمیخته و بر مبنای حاکمیت جهانی پایه ریزی شده است، الگویی که از معایب و کاستی‌ها پیراسته است. اسلام برای اوّلین بار در تاریخ بشریت، چارچوب و نظریّة جهان شمولی را پایه‌‌ریزی نمود که حاکمیت قانون، حق، صلح و ثبات و امنیّت دستاورد عملی آن است:

«وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْارْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیمَکِّنَنَّ لَهُمْ دینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی‏ لَهُمْ وَ لَیبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یعْبُدُونَنی‏ لا یشْرِکُونَ بی‏ شَیئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ؛5

خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‏اند، وعده داده است که حتماً آنان را در این سرزمین، جانشین [خود] قرار دهد؛ همان‌گونه که کسانی را که پیش از آنان بودند، جانشین [خود] قرار داد و آن دینی را که برایشان پسندیده است، به سودشان مستقر کند و بیمشان را به ایمنی مبدّل گرداند، [تا] مرا عبادت کنند و چیزی را با من شریک نگردانند و هر کس پس از آن به کفر گراید، آنانند که نافرمانند.»

به طور کلّی می‌توان گفت، جهان شمولی اسلام از دو جهت بی‌نظیر است، نخست اینکه جهان شمولی اسلامی از جنبة نظری، مکتبی و تئوریک زاییدة یک جهان‌بینی دقیق و منظّم الهی است و عدالت محوری و صلح‌مداری ارکان اصلی آن در راستای رسیدن به تکامل و سعادت بشر ‌می‌باشد؛ در حالی‌که نظریّه‌پردازان بشری، کاروان تمدّن بشری را از حرکت به سوی قلّه‌های رفیع انسانیت و کمال و سعادت بازداشته‌اند؛ بلکه جهان را به وضعی رسانده‌اند که امروز کمتر ملّتی در جهان احساس رضایت، امنیّت و آرامش می‌کند و سازمان‌های جهانی که با هدف حفظ صلح و امنیّت بین‌المللی تأسیس شده‌اند؛ در واقع، نتیجه‌ای جز حضور برتر قدرت‌های بزرگ و برخورداری آنها از حقوق و امتیازات ویژه نداشته‌اند. نمونة بارز آن، حقّ وتوی پنج قدرت بزرگ در رکن رکین سازمان، یعنی «شورای امنیّت» می‌باشد؛ دیگر آنکه اسلام تنها مکتبی است که با فکری فراگیر و منسجم به تمامی ابعاد فردی، اجتماعی دنیوی خود نظر دارد و پیوند استواری بین ارکان مختلف حیات بشری برقرار نموده است؛ در حالی‌که در بعد علمی و نظری، نظریّه‌ها و دیدگاه‌هایی که عرضه شده‌اند، نظیر ناسیونالیسم، انترناسیونالیسم، سوسیالیسم، کاپیتالیسم، پلورالیسم و غیره، هیچ‌کدام از جامعیت و شمولیت کافی برخوردار نبوده و از زیربنای فکری و جهان‌بینی عادلانه و عالمانه ‌بهره‌ای نداشتند. عدم توفیق مکاتب سیاسی مدّعی ایجاد صلح و نجات بشر از جنگ و تبعیض حقوق انسانی، دلیل روشنی بر ناتوانی عقل محض در ارائة یک نظریّه و جهان‌بینی صحیح و شامل برای ادارة جامعة جهانی می‌باشد. یک نظریّه‌پرداز سیاست بین الملل در آمریکا می‌گوید: خود این واقعیت که انبوهی از تئوری‌های متعارض در یک زمان ارائه می‌شود، آشکارا نشان می‌دهد که هیچیک از آنها، به تنهایی درست نیستند.برای فراهم آوردن یک مدل پویا، پایة تئوریک استواری که گذشته را با حال و آینده درآمیزد، وجود ندارد و به رغم کوشش‌های عالی برای پرداختن به مدل‌های جهانی، این پایة تئوریک از ظرفیت ذهنی بشر فراتراست.6

به نظر می‌رسد بشریت برای فرار از جنگ و کشمکش روز افزون و ناامنی و کاهش تعارضات، راهی جز تشکیل حکومت واحد جهانی ندارد؛ امّا الگوی دانشمندان برای حکومت واحد جهانی نمی‌تواند بریده از مبانی دینی باشد؛ زیرا هر دانشمندی از منظر خود، ایده‌پردازی می‌کند و این خود، کشمکش‌ها را افزایش می‌دهد و در اینجا، نیاز عمیقی به آموزه‌های دینی حس می‌شود. اسلام بر پایة نیازهای فطری انسان، موضوع تأسیس حکومت واحد جهانی را پیش‌بینی نموده است و این مسئله‌ای نیست که بشر بتواند خود و به تنهایی آن‌ را حل کند، بلکه باید الگو سازی آن بر پایة مبانی وحیانی و منبع بدون تردیدی چون قرآن استوار باشد.

پی‌نوشت: