بیمارستان و دانشگاه جندی‌شاپور
شهر «جنتاشاپیرتا» (به معنای باغ‌های زیبا) در زمان آریایی‌ها بنیان‌گذاری شد. در سال 260م. شاپور اوّل، پادشاه ساسانی پس از شکست دادن رومی‌ها و تصرّف «انطاکیه»، عدّه‌ای از اسرای رومی را موظّف ساخت تا در محلّ «جنتاشاپیرتا» شهر جدیدی بسازند. وی هنرمندان و دانشمندان انطاکیه را به این شهر منتقل کرد و بدین وسیله، پایة تأسیس یک مرکز علمی بزرگ ریخته شد.
در جندی شاپور، طب، فلسفه، ریاضیات، نجوم، الهیات و مقدّمات هریک از علوم یادشده تدریس می‌شد. بنابر شواهد تاریخی، کتابخانة این دانشگاه دارای 295 اتاق بزرگ بود که 500 هزار جلد کتاب ایرانی، سریانی، هندی، پهلوی و یونانی در مکان‌های خاص، در آن نگهداری می‌شد.
در دانشگاه طبّ جندی شاپور، برای نخستین بار طبّ بقراطی به صورت علنی تدریس می‌شده و اکثر مدرّسان طب در این دانشگاه، در ابتدا یونانی بوده‌اند. اوج فعّالیت بیمارستان و دانشگاه، در زمان انوشیروان ساسانی بوده است. در این زمان کتاب‌های زیادی از زبان‌های مختلف، به زبان رسمی آن دوران (پهلوی) ترجمه شد و در اختیار اساتید و دانشجویان قرار گرفت و بدین ترتیب در جندی شاپور، مکتب پزشکی نوینی ایجاد گردید که آمیخته‌ای از طبّ ایرانی، یونانی و هندی بود.
بیمارستان بغداد
در قرن دوم هجری، «بغداد» مرکز حکومت اسلامی ـ با جذّابیت‌ها و امکانات زیادی که در آن وجود داشت ـ پزشکان جدید را به سوی خود جذب می‌کرد. همچنین با توجّه به اینکه خلفای عبّاسی برخی پزشکان جندی شاپور را به بغداد فراخوانده بودند، به تقلید از بیمارستان جندی شاپور، بیمارستان‌هایی در شهر بغداد ساخته شد که روند آموزش و درمان در آنها، مشابه بیمارستان جندی شاپور بود. قدیمی‌ترین آنها بیمارستانی بود که به امر منصور، دومین خلیفة عبّاسی ساخته شد.
البتّه بغداد در دوره‌های بعدی هم دارای بیمارستان‌هایی بوده است. یکی از معروف‌ترین آنها، بیمارستانی بود که عضدالدّوله دیلمی در سال 982م. در بغداد بنا کرد. ریاست این بیمارستان بر عهدة جبرئیل، پزشک معروف شیرازی بود. این بیمارستان دارای تجهیزات کامل و داروخانه بود که داروهای آن از سراسر دنیا جمع‌آوری شده بود و داروسازان ایرانی در آنجا مشغول به ساخت داروهای ترکیبی بودند. مانند امروز، معالجة بیماران به دو شکل سرپایی و بستری انجام می‌شد. تخصّص در میان پزشکان تشویق می‌شد و کارورزی متداول بود. نوعی از خدمات پرستاری هم در این بیمارستان وجود داشته است.
بیمارستان ری
این بیمارستان در قرن سوم و چهارم هجری قمری در ایران دایر بوده و زکریّای رازی مدّتی ریاست آن را برعهده داشته است. متأسّفانه از جزئیات و قسمت‌های مختلف آن اطّلاعات زیادی در دست نیست.
بیمارستان زرند
مؤسّس این بیمارستان عمرو بن لیث صفّاری است. چون دوران حکومتی وی کوتاه بوده، نمی‌توان گفت که این بیمارستان چند سال دوام داشته است. ولی به نظر می‌رسد که بیمارستان‌های «ری» و «زرند»، قدیمی‌ترین بیمارستان‌های ایران پس از ظهور اسلام باشند.
بیمارستان اصفهان
این بیمارستان در قرن چهارم هجری قمری دایر بوده و به احتمال زیاد در زمان آل‌بویه پایه‌گذاری شده است. ابن‌مندویه اصفهانی از پزشکان بزرگ ایران، کتابی را تألیف کرده و در این بیمارستان به تدریس آن به دانشجویان پزشکی می‌پرداخته است.
بیمارستان نیشابور
مؤسّس آن محمّدبن ابراهیم نیشابوری، ابتدا در مکّه فقه می‌خوانده است؛ ولی پس از بازگشت به موطن خود، به تأسیس این بیمارستان اقدام کرد. پس از او خواجه نظام‌الملک بیمارستان بزرگی در «نیشابور» تأسیس کرد که پس از حملة مغول‌ها این بیمارستان نابود گردید و اثری از آن به جا نماند.
بیمارستان مرو
از جزئیات این بیمارستان اطّلاعات زیادی در دست نیست. عیس‌بن ماسه پزشک حاذق قرن دوم هجری قمری در این بیمارستان خدمت می‌کرده است.
بیمارستان‌های شیراز
چنان‌که اسناد تاریخی نشان می‌دهند، اوّلین بیمارستان «شیراز» در دورة عضدالدّولة دیلمی در قرن چهارم هجری قمری ساخته شد. عضدالدّوله در بغداد نیز بیمارستان بزرگی ساخت. این بیمارستان در وسط شهر شیراز بنا شده بود و در آن، از کلّیة ابزار پزشکی و انواع داروها استفاده می‌شد. پزشکان این بیمارستان در منطقة خاصّی که به دستور عضدالدّوله دور از هیاهوی شهر ساخته شده بود، در رفاه و آسایش زندگی و هر ماه، حقوق معیّنی دریافت می‌کردند. از پزشکان بزرگ این بیمارستان، می‌توان از ابوالعلا شیرازی (طبیب ارتش عضدالدّوله)، ابن‌عجیم و ابوماهر شیرازی نام برد. «بیمارستان عضدی شیراز» در دوره‌های بعد نیز به کار خود ادامه داد؛ امّا در دورة سلجوقیان به سبب بلایای طبیعی رو به ویرانی نهاد.
از دیگر بیمارستان‌های بزرگ شیراز که در دورة اتابکان ساخته شد (686 ـ 543 هـ .ق.) می‌توان از «بیمارستان مظفّری» نام برد. این بیمارستان در دوره‌های بعدی، توسط خواجه رشیدالدّین فضل‌الله همدانی، وزیر دانش دوست ایلخانیان بازسازی شد. شیراز در دورة بعدی نیز دارای بیمارستان‌هایی بوده است.