عبّاس پسندیده
مقدّمه:
در انديشة مهدوي مباحث متعدّد و متفاوتي مطرح مي‌شود. يكي از مهم‌ترين آنها، مسئلة «دولت مهدوي» است كه دامنة گسترده‌اي هم دارد و به همين جهت تعبيرهاي مختلفي از اين دولت در ادبيات ديني (به خصوص ادبيات شيعه) شده است كه هر كدام از تعبيرها به جنبه‌اي از جنبه‌هاي متعدّد حكومت مهدويت اشاره دارد.
برخي از تعبيرهايي كه در روايات در مورد دولت و حكومت امام مهدي(ع) آمده به شرح زير است:
1. «دولت جهاني» كه اشاره به قلمرو حكومت دارد؛
2. «دولت عدالت» كه اشاره به بسط عدالت در زمان حاكميت اين دولت دارد؛
3. «دولت كريمه» كه اشاره به محوريت كرامت انسان در اين دولت دارد و به طور مشخّص بيان شده كه كرامت‌مداري يعني عزّت اسلام و مسلمانان از يك سو و ذلّت نفاق و منافقان از سوي ديگر؛
4. «دولت صالحان» كه اشاره به صالح بودن زمامداران آن است؛
5. «دولت حق» كه اشاره به حق‌مداري اين دولت و نتيجة آن؛ يعني بسط حق و رفع باطل است؛
6. «دولت مستضعفان» كه اشاره به حاكميت يافتن كساني دارد كه از سوي صاحبان زر و زور و تزوير به استضعاف كشيده شده‌اند؛
7. «دولت امنیّت» كه اشاره به امنیّت فراگير در آن دولت است؛ امنیّتي كه هم اجتماعي است و هم ايماني؛
8. «دولت رفاه» كه اشاره به فراگيري رفاه در پهنة زمين است و...
يكي ديگر از تعبيرهايي كه از دولت مهدوي شده، ولي كمتر مورد توجّه قرار گرفته، تعبير «آخرين دولت» است. در اين نوشتار برآنيم تا در اين‌باره سخن بگوييم. در اين بحث، سه مسئله مطرح خواهد شد؛ يكي اینکه منشأ اين تعبير چيست؟ ديگري اینکه معني آخرين دولت چيست؟ و سوم اینکه علّت آخر بودن دولت مهدوي كدام است؟
بخش اوّل: آخرین دولت
1. منشأ تعبير آخرين دولت
اين تعبير در كلمات نوراني معصومان(ع) وجود دارد. امام باقر(ع) مي‌فرمايند:
«دولت ما آخرين دولت است.»
سپس در پايان كلام خويش مي‌فرمايند:
«وَ هُوَ قَول‌الله عزوجل: «وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقين»؛1و2
و اين همان سخن خداوند است كه مي‌فرمايد: عاقبت از آن پرهيزكاران است.»
همچنين روايت شده كه امام صادق(ع) در بسياري از اوقات اين شعر را زمزمه مي‌كردند كه:
«لِكُلِّ أُنَاسٍ دَوْلَةٌ يَرْقُبُونَهَا
وَ دَوْلَتُنَا فِي آخِرِ الدَّهْرِ تَظْهَر؛3
هر مردمي را دولتي است كه منتظر آن هستند و دولت ما در پايان روزگار آشكار مي‌شود.»
در پاره‌اي از روايات، اين حقيقت با عبارت «عاقبت از آن ما خواهد بود» آمده و آية شريف«وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقين»به همين حقيقت تفسير شده است، اين مسئله را در كلام امام باقر(ع)كه در آغاز سخن نقل كرديم،به وضوح مي‌بينيم.
امام حسن(ع) نيز اين حقيقت را ياد كرده‌اند و امام علي(ع) آن را تأييد نموده‌اند. ابن سيرين مي‌گويد:
از تني چند، از بزرگان بصره شنيدم كه گفتند: عليّ‌بن‌ابي‌طالب(ع) پس از جنگ جمل ناخوش گرديد و نتوانست در نماز جمعه شركت كند؛ لذا به فرزندش، حسن(ع) فرمود: «تو برو و نمازجمعه را با مردم بخوان». حسن(ع) به مسجد آمد و بر فراز منبر رفت. او ابتدا حمد و ثناي الهي را به جاي آورد، شهادتين گفت، بر رسول خدا درود و صلوات فرستاد و فرمود:
«اي مردم! خداوند، نبوّت را در ميان ما قرار داد و ما را بر خلق خويش برگزيد و مقدّم داشت و كتاب و وحي خود را بر ما فرو فرستاد. به خدا قسم كه هر كس چيزي از حقّ ما كم گذارد، خداوند در دنيا و آخرت از حقّ او بكاهد، و هيچ دولتي ضدّ ما نباشد؛ مگر اینکه عاقبت از آن ما باشد».
آنگاه اين آيه را خواند كه:
«وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حين؛4
و قطعاً پس از چندي خبر آن را خواهيد دانست.»
در اين كلام، امام حسن(ع) با بيان اين جمله كه عاقبت از آن ما است، به اين حقيقت توجّه مي‌دهند كه دولت اهل‌بيت، دولت آينده است. جالب اینکه امام علي(ع) سخنان فرزندشان را مي‌شنيدند. پس از اتمام مراسم نماز و بازگشت امام حسن(ع)، امام علي(ع) به او نگاهي كرد و بي‌اختيار، اشك‌هايش بر گونه‌هايش جاري شد و از فرزندش خواست كه نزديك آيد و ميان چشمانش را بوسيد و اين آيه را خواند كه:ّ
«ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللهُ سَميعٌ عَليم؛5و6
فرزنداني بودند، برخي از نسل برخي ديگر پديد آمده و خدا شنوا و داناست.»
اين برخورد امام علي(ع)، حكايت از تأييد سخن امام حسن(ع) دارد. همچنين نقل شده است كه در خطبة ديگري نيز امام حسن(ع) همين جملات را دربارة دولت اهل بيت(ع) بيان كردند.7
از امام باقر(ع) نيز نقل شده است كه ايشان دولت‌هاي ديگر را دولت حال ناميده‌اند و دولت اهل بيت(ع) را دولت آينده. ابوبكر حضرمي مي‌گويد:
وقتي امام باقر(ع) را نزد هشام در «شام» بردند، هشام، اهل بيت(ع) را به تفرقه‌افكني متّهم ساخت و بدين وسيله، امام را بسيار توبيخ كرد. به دنبال وي، حاضران مجلس نيز به نكوهش امام(ع) پرداختند. وقتي آنان خاموش شدند، امام باقر(ع) برخاستند و فرمودند:
«اي مردم به كجا مي‌رويد؟ و شما را به كجا مي‌برند؟ به وسيلة ما بود كه خداوند پيشينيان شما را هدايت كرد و هدايت آيندگان شما نيز به وسيلة ما انجام مي‌شود. اگر شما سلطنت اكنون را داريد، حكومت ما حكومت آينده است.»8
از آنچه تا كنون نقل كرديم، به خوبي روشن مي‌شود كه اهل بيت(ع) از دولت حضرت مهدي(ع) به عنوان آخرين دولت ياد كرده‌اند. اكنون دو سؤال مطرح است: نخست، آخرين دولت بودن به چه معنا است؟
و دوم، علّت آخرين بودن دولت حضرت مهدي(ع) چيست؟ پس با دو پرسش روبه‌رو هستيم؛ يكي تفسير آخرين دولت و ديگري تعليل آخرين بودن.
2. معناي آخرين دولت
در پرسش اوّل مي‌خواهيم بدانيم منظور از صفت «آخرين» بيان مفهوم زماني است يا فكري و انديشه‌اي؛ در برخي روايات آمده است كه دولت اهل‌بيت(ع) پس از حاكميت همة انديشه‌هاي بشري تحقّق مي‌يابد و لذا اين معنا به ذهن مي‌رسد كه شايد صفت «آخرين» براي بيان اين واقعيت است كه دولت امام مهدي(ع) و يا به تعبير ديگر نظریّة ولايت و امامت، آخرين و مترقّي‌ترين انديشه در باب حكومت است. البتّه امكان دارد كه پس از ارائه و اجراي اين نظریّه، بار ديگر حكومت به دست نااهلان و نامحرمان بيفتد.
در مراجعه به روايات و با استفاده از آيات قرآن، مي‌توان فهميد كه هر دو مفهوم آن مراد است؛ يعني وقتي مي‌گوييم حكومت حضرت مهدي(ع) آخرين دولت است، هم به اين معني است كه آخرين و مترقّی‌ترين انديشه در باب حكومت و زمامداري است و هم به اين معني است كه پس از آن، دولت ديگري حاكميت نيافته و تا پايان تاريخ ادامه مي‌يابد. امام باقر(ع) به دنبال اینکه مي‌فرمايند «دولت ما، آخرين دولت است»، چنين ادامه مي‌دهند:
«وَ لَمْ يَبْقَ أَهْلُ بَيْتٍ لَهُمْ دَوْلَةٌ إِلَّا مَلَكُوا قَبْلَنَا؛9
هيچ خاندان داراي حكومتي باقي نمي‌ماند، مگر اینکه قبل از ما به حكومت مي‌رسند.»
امام صادق(ع) نيز در همين باره مي‌فرمايند:
«اين امر (حكومت ما اهل بيت) فرا نرسد تا اينكه همة گروه‌ها بر مردم حكومت كرده باشند... آنگاه قائم(ع) قيام مي‌كند و حق و عدالت را برپا مي‌دارد.»10
كلام امام صادق(ع) وضوح بيشتري دارد. آنچه از اين دو حديث برمي‌آيد، اين است كه همة گروه‌ها و صاحب‌نظراني كه دربارة حكومت، ايده و نظریّه‌اي دارند، به حكومت مي‌رسند و پس از همة آنها نظریّة امامت، حاكميت مي‌يابد. اين بدين معني است كه اوّلاً هر نظریّه‌اي كه به انديشة بشر برسد، حاكميت مي‌يابد و ثانياً روزگاري فرا مي‌رسد كه فكر بشر، سخني براي گفتن ندارد؛ آنگاه نظریّة امامت حاكميت مي‌يابد. بنابراين، آخرين دولت، يعني آخرين نظریّه‌اي كه حكومتي بر مبناي آن تشكيل مي‌شود و پس از آن، نظریّة ديگري وجود نخواهد داشت. اين سخن، صفت «آخرين» را تفسير مي‌كند؛ امّا اين امكان را نيز نفي نمي‌كند كه شايد پس از اين دولت، حكومت ديگري بر مبناي نظریّه‌هاي قبلي شكل بگيرد.
از برخي ديگر از روايات، مفهوم زماني را نيز مي‌توان فهميد و بر اين اساس دولت اهل بيت(عج)، هم از نظر انديشه آخرين است و هم از نظر زماني؛ يعني نه پس از آن، انديشة جديدتر و مترقّی‌تري وجود خواهد داشت و نه پس از آن، حكومت ديگري شكل خواهد گرفت. امام باقر(ع) پس از آنکه در دربار هشام فرمودند: «دولت شما دولت حال است و دولت ما دولت آينده»، تصريح مي‌كنند كه:
«و بعد از حكومت ما حكومتي نباشد؛ زيرا ما همان كساني هستيم كه عاقبت از آنان است، خداوند مي‌فرمايد: «سرانجام نيك از آن پرهيزكاران است».»11
در اين حديث، دو نكتة قابل توجّه وجود دارد؛ يكي تصريح به اینکه پس از حكومت اهل بيت(ع)، حكومت ديگري وجود نخواهد داشت و ديگري مستند نمودن اين ادعا به آية شريفة «وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقين.» از اين استناد، تفسير آية شريفه نيز به دست مي‌آيد و با تكيه بر آن، گذشته از حديث، آيه نيز مي‌تواند آخر بودن زماني را گواهي دهد.
جالب اینکه اين جمله از «قرآن كريم»، فراز پاياني آيه‌اي است كه در آغاز آن چنين آمده است:
«إِنَّ الْارْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِه؛
زمين از آن خداست و به هر كس از بندگانش كه بخواهد، آن را به ميراث مي‌دهد.»
همان‌گونه كه مي‌دانيد اين فراز از آيه، نيز مربوط به حكومت حضرت مهدي(ع) است و لذا تأييدي است بر اینکه فراز«وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقين» هم مربوط به حكومت حضرت مهدي(ع) است و با تفسير معصوم(ع)، مفهوم آن اين است كه پس از دولت مهدوي، دولت ديگري وجود ندارد.
امام باقر(ع) مي‌فرمايند:
«در كتاب علي، كه بر او درود باد، (در ذيل آية)«زمين از آن خداست و به هركس از بندگانش كه بخواهد آن را به ميراث مي‌دهد. و سرانجام نيك از آن پرهيزگاران است» چنين يافتيم كه: «من و اهل بيتم همان كساني هستيم كه خداوند زمين را به ما ارث مي‌دهد و مائيم پرهيزكاران و زمين تماماً از آن ما است.»12
در حديث ديگري از امام باقر(ع) كه پيش از اين، فرازي از آن را نقل كرديم، باز استشهاد به آية شريفة«وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقين»وجود دارد:
«دولت ما آخرين دولت است، و هيچ خاندان صاحب دولتي نيست؛ مگر اینکه پيش از ما به حكومت مي‌رسد [و پس از آن، ما به حكومت مي‌رسيم...] و اين همان سخن خداوند است كه مي‌فرمايد: «سرانجام نيك از آن پرهيزكاران است.»
پيش از اين گفتيم كه فراز نخست حديث اشاره دارد كه هر صاحب ايده و نظریّه‌اي، قبل از دولت اهل‌بيت(ع) به حكومت مي‌رسد و سپس ايدة امامت به حكومت مي‌رسد. حال اگر اين را اضافه كنيم كه مراد از عاقبت، مفهوم زماني است، نتيجه مي‌گيريم كه دولت اهل‌بيت(ع) و يا به بيان ديگر دولت امام مهدي(ع) هم از نظر انديشه‌اي و هم از نظر زماني، آخرين دولت است.
حال بايد به اين پرسش پرداخت كه چرا اين دولت، آخرين دولت است؟
3. چرا آخرين دولت؟
در برخي از رواياتي كه در آنها، مسئلة آخرين دولت بودن حكومت امام مهدي(ع) مطرح شده، علّت آن نيز تبيين شده است. مثلاً امام باقر(ع) پس از آنكه مي‌فرمايند، دولت ما آخرين دولت است و پيش از آن، همة صاحبان قدرت و انديشه به حكومت مي‌رسند، در بيان علّت
آن مي‌فرمايند:
«...تا وقتي شيوة حكومت ما را ديدند، نگويند: اگر ما هم به حكومت مي‌رسيديم، به شيوة اينان رفتار مي‌كرديم.»13
همچنين امام صادق(ع) پس از آنکه مي‌فرمايند: پيش از برقراري دولت ما همة گروه‌ها به حكومت مي‌رسند، علّت اين تقدّم و تأخّر را چنين بيان مي‌دارند:
«تا كسي نگويد: اگر ما هم به حكومت مي‌رسيديم، به عدالت رفتار مي‌كرديم. پس از آن برپا كنندة حق و عدل قيام مي‌كند.»14
از مجموع اين دو حديث چنين برمي‌آيد كه علّت تأخّر دولت امامت، اتمام حجّت تاريخي و عملي است. بايد بشر به تجربه دريابد كه راه عدالت، جز از طريق اهل‌بيت(ع) نمي‌گذرد و برقراري عدالت جز به دست مردان عدالت‌پيشه و امامان معصوم ممكن نيست. تبيين اين حقيقت در گرو توجّه به اين سه امر است:
نخست، عدالت مهم‌ترين نياز بشريت است و امور ديگر فرعي و غير اصولي است. سامان جامعة بشري به برقراري عدل و داد است و بدون آن، نظام زندگي اجتماعي از هم مي‌پاشد.
دوم، اجراي عدالت نياز به مردان عادل دارد. هر دستي توان عدالتگستري ندارد. عدالتگستري نياز به مرداني دارد كه معصوم و از هرگونه هوس به دور باشند. مردان آلودة هوس، به هوس رفتار مي‌كنند نه به عدالت. آنکه به هوس رفتار مي‌كند و پيرو هواي نفس خويش است، توان اجراي عدالت را ندارد. به همين جهت در انديشة شيعي، يكي از شرايط امامت، «عصمت» است.
سوم، عدالت گستري نياز به عدالت‌پذيري دارد. بدون عدالت‌پذيري، اجراي عدالت ممكن نيست. اگر امام عدالت‌گستر وجود داشته باشد، ولي امّت عدالت‌پذير وجود نداشته باشد، عمليات عدالتگستري با شكست مواجه مي‌شود.15
با توجّه به اين سه امر، يك بار مسئله را مرور مي‌كنيم: چون عدالت مهم‌ترين نياز بشريت است، خداوند هيچگاه زمين را بدون امام عدالت‌گستر نگذاشته است، ولي از آنجا كه حاكميت عدالت، گذشته از وجود امام عدالت‌گستر، به عدالت‌پذيري ملّت نيز نياز دارد، سؤال اين است كه اگر پذيرش عدالت و تحمّل عدالت وجود نداشته باشد، چه بايد كرد؟ اوّلين اقدام، احتجاج قولي است. در اين مرحله، بايد به روشنگري پرداخت و موقعيت پيش آمده را توضيح داد و عاقبت راه برگزيده شده را روشن ساخت تا حجّت وجود داشته باشد.
اگر اين اقدام نتيجه‌اي نبخشد و مردم عدالت‌پذير نشوند، نوبت به گام دوم مي‌رسد كه «حجّت عملي» است. در اين گام بايد مردم آنچه را به آنها گفته شده است؛ ولي نپذيرفته‌اند، در عمل مشاهده كنند. بن‌بست‌ها را ببينند و به تجربه دريابند كه هيچ راهي براي تحقّق عدالت، جز راه امامت وجود ندارد. به بيان ديگر اگر بشر راه خود را از راه امامت جدا ساخت و به هشدارها و اندرزهاي امامان گوش نداد، به خود واگذار مي‌شود تا آنچه را درست مي‌پندارد، عمل كند و بپذيرد
و در اين راه دريابد كه هيچ‌كدام كليد عدالت نيست. اگر بشر به تجربه درنيابد كه هيچ راهي به عدالت ختم نمي‌شود و هيچ حاكمي توان اجراي عدالت را ندارد، مدّعياني پيدا خواهند شد كه بگويند راه و روش و هدف ما هم همين است و بدين سان مردم را گمراه سازند؛ امّا اگر هركس و هر صاحب عقيده‌اي و هر گروهي آنچه را دارد بيان كند و به اجرا درآورد و عملاً ثابت شود كه توان اجراي عدالت را ندارد، آنگاه وقتي دولت امامت شكل مي‌گيرد، هيچ‌كس نمي‌گويد: اگر ما هم مي‌بوديم، چنين مي‌كرديم و چنين ادّعايي از هيچ‌كس پذيرفته نمي‌شود و خريداري نخواهد داشت.
براي عيني شدن بحث، مي‌توان نگاهي به انواع حكومت‌هاي بشري و انواع ايده‌هاي بشري انداخت. روزگاري دورة حكومت‌هاي سلطنتي مطلقه بود. سپس حكومت‌هاي سلطنتي مشروطه مطرح شد. بعد از آن، جمهوريت و دمكراسي مطرح شد. گاهي حكومت‌هاي ديني نيز تجربه شده‌اند؛ مثل حاكميت مسيحيت و كليسا در قرون وسطي و افراطيون يهودي (صهيونيست‌ها) در «اسرائيل». همچنين انواع ايده‌ها و نظریّه‌هاي بشري ارائه شده‌اند؛ مثل ليبراليسم و كمونيسم. البتّه بررسي دقيق اين بحث با زاوية نگاه مطرح شده، خود تحقيق مستقلّي را مي‌طلبد؛ ولي آنچه مهم است اینکه هيچ كدام از نظام‌ها و ايده‌هاي بشري توان ادارة عادلانة جوامع بشري و پاسخ قانع كننده به پرسش‌هاي بشر را ندارند.
اين واقعيت تلخ، پيش از اين، در كلمات معصومان(ع) اعلام شده بود؛ امّا بشر به اين هشدارها و اندرزها اهمّيتي نداد و با خيره‌سري، راه پر مخاطرة آزمون و خطا را انتخاب كرد و هزينه‌هاي سنگين بسياري را پرداخت و هنوز هم مي‌پردازد و خواهد پرداخت. همة ايده‌ها حاكميت يافتند و در عمل، به بشر ثابت شد كه هيچ‌كدام توان اجراي عدالت را ندارند. در نهايت، پس از شكست همة ايده‌هاي ممكن، بشر با سرخوردگي و سرافكندگي درخواهد يافت كه سعادت دنيا و آخرت او، در انديشه‌هاي آسماني و نظام الهي است. اين مفهوم همان سخن امام باقر(ع) و امام صادق(ع) است كه فرمودند بايد در عمل ثابت شود كه هيچ‌كس توان اجراي عدالت را ندارد تا پس از آن عدالت‌گستر واقعي ظهور كند و زمين را پر از عدل و داد نمايد، پس از آنكه از ظلم و ستم پر شده است.
و البتّه اين تأسّف و درد جانكاه بر سينة بشر خواهد ماند كه مي‌شد اين آزمون و خطا انجام نشود و بسيار زودتر از اين بشر به عدالت دست يابد. چه مي‌شود كرد كه خود كرده را تدبير نيست.16
شايان ذكر است كه سخن بالا هرگز به معناي كنار گذاشتن هرگونه تلاش و كوشش براي برقراري عدالت در عصر غيبت نيست؛ كه اين خود انديشه‌اي انحرافي و در تعارض با خواستة ائمّة اهل بيت(ع) است، بلكه به اين معناست كه هيچ دولتي، اگر چه دولتي ديني، نمي‌تواند و نبايد ادّعا كند كه توان برقراري عدالت كامل را به طور مستقل و منهاي حاكميت امام عصر(ع) دارد. بنابراين‌چنان‌كه از سيرة قولي و عملي امام راحل(ره) نيز برمي‌آيد، مسلمانان بايد در عصر غيبت هم خود عدالتگستري پيشه كنند و هم اميدوار به تحقّق كامل عدالت به دست تواناي امام مهدي(ع) باشند.17
بخش‌دوم: دولت مهدوي، دولت مستضعفان
سؤال اين است كه آيا مراد از مستضعفان در دولت مهدوي، استضعاف اقتصادي است؟ آيا دولت مستضعفان يعني دولت فقيران و پا برهنگان؟ آيا حكومت موعود، حكومت همين گروه است؟ هر چند ممكن است و به احتمال زياد چنين است كه دولتمردان حكومت مهدوي، در مقايسه با مستكبران و صاحبان زر و زور، از موقعيت اقتصادي ضعيف‌تري برخوردارند؛ امّا سؤال اين است كه آيا بر اساس قاعدة «وصف مشعر به علّيت است»، استضعاف اقتصادي آنان دليل بر حاكميت يافتن آنان است؟
از ديگر تعبيرهاي به كار رفته در روایات که كمتر به معناي آن توجّه شده، تعبير «دولت مستضعفان» است. اين تعبير، برگرفته از «آية پنجم سورة قصص» است كه خداوند متعال مي‌فرمايد:
«و ما بر آن هستيم كه بر مستضعفان روي زمين نعمت دهيم و آنان را پيشوايان سازيم و وارثان زمین گردانيم.»18
مراد از استضعاف چيست؟
پيش از هر چيز بايد به اين قاعده توجّه كرد كه «وصف، مشعر به علّيت است.» بر اساس اين قاعده، در مواردي كه به جاي ذكر نام چيزي يا كسي، وصف آن به كار برده مي‌شود، اين وصف بيانگر علّت است. در آية مورد بحث، به جاي نام دولتمردان، وصف آنان (استضعاف) بيان شده است. از اين‌رو، واژة استضعاف واژه‌اي محوري و بيانگر علّت است. به همين سبب بايد مفهوم استضعاف در ادبيات دين به درستي مشخّص گردد. استضعاف در معارف دين، اقسامي دارد كه بايد آنها را بررسي كرد تا مشخّص شود كه مراد از استضعاف در اين بحث چيست.19 اين واژه در معارف دين، به سه معنا به كار رفته است كه در ادامه به آنها مي‌پردازيم.
يكي از اقسام استضعاف، استضعاف اقتصادي است. قسم ديگر از اقسام استضعاف، استضعاف فكري است. در اين رويكرد، مراد از مستضعف كسي است كه از نظر فكري و عقيدتي در موقعيت ضعيف‌تر قرار دارد و بدون اينكه غرضي داشته باشد، از فهم و درك حقيقت ناتوان است.20
استضعاف در معارف دين، معناي ديگري دارد و آن استضعاف اجتماعي است. استضعاف اجتماعي، يعني ضعيف بودن موقعيت اجتماعي. در اينجا سخن از استضعاف اقتصادي يا فكري نيست؛ بلكه سخن از ضعف موقعيت اجتماعي است. اگر فردي مورد توجّه جامعه قرار نگيرد يا ايده‌اي مورد قبول قرار نگيرد، هر چند هم حق باشد، امّا به لحاظ اجتماعي در ضعف قرار دارد.
به بيان ديگر، در مباحث سياسي، اجتماعي از يك منظر با دو پديده به نام‌هاي اقتدار اجتماعي و استضعاف اجتماعي روبه‌رو هستيم و اين بدان جهت است كه گاهي فرد يا ايده‌اي با اقبال اجتماعي روبه‌رو مي‌شود؛ به همين سبب فراگير مي‌شود و تمام برنامه‌ها و تلاش‌هاي جامعه بر اساس آن شكل مي‌گيرد. اين وضعيت اقتدار اجتماعي ناميده مي‌شود، چون آن فرد يا ايده، توان اجتماعي براي تحقّق را يافته است.
امّا در مقابل گاهي فرد يا ايده‌اي با انكار اجتماعي روبه‌رو مي‌شود، از همين رو، منزوي مي‌گردد و آراء و انديشه‌هايش در جامعه جايي
پيدا نمي‌كند. اين وضعيت، استضعاف اجتماعي ناميده مي‌شود، چون آن فرد يا ايده دچار ضعف اجتماعي است و به عبارتي جامعه آن را تضعيف كرده، در موضع ضعف قرار داده و لذا توان تحقّق اجتماعي را نيافته است.
قرآن كريم در داستان گوساله‌پرست شدن قوم حضرت موسي(ع) و گفت‌وگوي آن حضرت با برادر خود، هارون، پديدة استضعاف اجتماعي را به خوبي بيان كرده است. در حقيقت، مفهوم استضعاف و دولت مستضعفان را بايد با توجّه به اين بخش از آيات قرآن كريم تحليل كرد، نه آيات و روايات استضعاف اقتصادي يا فكري. در نبود حضرت موسي(ع) هارون عهده‌دار زمامداري جامعه بود. در اين ميان، قصّة سامري و گوساله‌پرست شدن مردم اتّفاق افتاد. وقتي حضرت موسي(ع) پس از ده روز تأخير از «كوه طور» و مناجات با خدا و اخذ لوح‌هاي هدايت بازگشت، با جامعة گوساله‌پرست مواجه شد.
حضرت موسي(ع) به شدّت ناراحت شد و افسوس خورد و سر و ريش برادر خود هارون را گرفت و با لحني توبيخي فرمود كه چرا از فرمان من سرپيچي كردي؟21 شما مردم در نبود من بد جانشيناني براي من بوديد. حضرت هارون(ع) در جواب برادر خود پاسخي مي‌دهد كه مفهوم استضعاف اجتماعي و نقش آن را در ناكامي خود نشان مي‌دهد ايشان مي‌گويد:
«همانا مردم مرا تضعيف كردند.»22
آيا مردم حضرت هارون(ع) را فقير كردند كه ايشان نتوانست به رسالت خود عمل كند؟ بديهي است كه علّت ناكامي حضرت هارون(ع)، نه در استضعاف اقتصادي ايشان بود و نه در استضعاف فكري، بلكه دليل آن استضعاف اجتماعي بود كه به موجب آن، مردم ديگر از ايشان اطاعت نكردند و از سامري فرمان بردند.
آيا دولت مستضفعان يعني دولت پا برهنگان؟!
سؤال اين است كه آيا مراد از مستضعفان در دولت مهدوي، استضعاف اقتصادي است؟ آيا دولت مستضعفان يعني دولت فقيران و پا برهنگان؟ آيا حكومت موعود، حكومت همين گروه است؟ هر چند ممكن است و به احتمال زياد چنين است كه دولتمردان حكومت مهدوي، در مقايسه با مستكبران و صاحبان زر و زور، از موقعيت اقتصادي ضعيف‌تري برخوردارند؛ امّا سؤال اين است كه آيا بر اساس قاعدة «وصف مشعر به علّيت است»، استضعاف اقتصادي آنان دليل بر حاكميت يافتن آنان است؟ اگر وعدة خداوند حاكميت پابرهنگان باشد، بايد پابرهنه‌ترين و گرسنه‌ترين مردم جهان موضوع اين وعده باشند و آنان جز بخش‌هايي از مردم «آفريقا» نيستند! آيا آنان حكومت موعود را تشكيل مي‌دهند؟ و آيا علّت غيبت حضرت، ثروتمند بودن مردم و نبود فقر و پابرهنگي
در حدّ استاندارد لازم براي تشكيل چنين حكومتي بوده است؟! و آيا براي تبديل غيبت به ظهور، بايد راهبرد دولت پابرهنگان را در پيش گرفت و به فقر دامن زد تا مقدّمات ظهور دولت پابرهنگان فراهم شود؟! روشن است كه استضعاف اقتصادي نمي‌تواند مفهوم استضعاف در دولت مستضعفان را توضيح دهد.
آيا دولت مستضعفان يعني دولت ناتوانان فكري؟!
بر اساس برخي روايات، استضعاف فكري به معني ناتواني در تشخيص اختلافات فكري مردم و داوري ميان آنان است.23 لذا سؤال اين است كه آيا مراد از استضعاف، استضعاف فكري است؟ آيا مراد از دولت مستضعفان، يعني حكومت كساني كه قدرت تشخيص حق از باطل را ندارند؟
اگر چنين باشد، لازمة حكومت موعود، استضعاف فكري جامعه است! و اگر چنين باشد، علّت غيبت حضرت، رشد فكري مردم و علّت ظهورش، ضعف فكري مردم است. در اين صورت، راهبرد منتظران بايد تبديل قدرت فكري و تحليل مردم به استضعاف فكري باشد! و اين با رواياتي كه تكامل عقلاني مردم را از بركات دولت مهدوي مي‌داند،24 در تضاد است.
اسماعيل جعفي از امام باقر(ع) مي‌پرسد: آيا كساني كه ولايت را نمي‌شناسند، به سلامت گذشته و نجات مي‌يابند؟ حضرت در جواب مي‌فرمايند:
«نه، مگر مستضعفان فكري در روزگار حضرت، از زنان و كودكان»25 و در روايت ديگري «از كودكان و كودك‌فكر آن. چه زن و چه مرد.»26 ياد كرده است.
اين در حالي است كه طبق برخي روايات، در آستانة ظهور، جامعه به رشد فكري بالايي مي‌رسد و حتّي زنان درون خانه‌ها از استضعاف فكري خارج مي‌شوند و توان داوري ميان انديشه‌ها را پيدا مي‌كنند.27 چگونه ممكن است مراد از دولت مستضفعان، استضعاف فكري باشد، ولي بستر ظهور، رخت بستن استضعاف فكري باشد؟ و چگونه ممكن است كساني مثل اسماعيل جعفي كه ولايتشان مورد تأييد امام باقر(ع) است، به دليل نداشتن استضعاف فكري، اهل اين دولت نباشند، امّا مستضعفان فكري كه توان تشخيص ولايت را ندارند و آن باور هم ندارند، اهل اين دولت باشند؟ و اساساً مگر ممكن است كساني كه توان درك و فهم ولايت را ندارند، به حكومت ولايي و فرمان ولايت گردن نهند و از آن فرمان‌برداري كنند؟! روشن است كه اين نيز نمي‌تواند معناي دولت مستضعفان باشد.
دولت مستضعفان يعني دولت مستضعفان اجتماعي
بنا بر اين تفسير، دولت مستضعفان يعني دولت كساني كه از نظر اجتماعي، سياسي در موضع ضعف قرار گرفته‌اند. كساني كه داراي ولايت و حقّ حاكميت هستند؛ امّا به جهت استضعاف اجتماعي، حكومت به آنان نرسيده است. خداوند وعده داده آنان را وارثان زمين قرار دهد و حاكميت بر مردم را نصيب آنان گرداند.
براي فهم بهتر اين موضوع، بايد فلسفة سياسي اسلام در باب حكومت روشن گردد. حكومت حضرت مهدي(ع) جزیي از فلسفة سياسي اسلام است و تا اصل موضوع روشن نگردد، تكليف حكومت حضرت نيز روشن نمي‌شود و سؤالات مربوط به آن، بي‌پاسخ مي‌ماند.
ادامة مطلب در شمارة آینده.
پی‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- ۱
1. سورة اعراف، آية 128.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. الغيبة، طوسي، ص472، ح493؛ روضة الواعظين، ص291.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. الامالي، صدوق، ص396، ح3؛ روضة الواعظين، ص234 و 293.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. سورة ص، آیة 88.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. سورة آل‌عمران، آیة 34.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. الامالي، طوسي، ص82، ح121 و ص104، ح159؛ بشارة المصطفي، ص263؛ مناقب‌ابن‌شهر آشوب، ج4، ص11.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. مروج‌الذهب، ج3، ص9؛ نثرالدر، ج1، ص328.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. الكافي، ج1، ص471، ح5.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. الغيبة، طوسي، ص472، ح493، روضة الواعظين، ص291.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. الغيبة، نعماني، ص274، ح53.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. الكافي، ج1، ص471، ح5.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. سوره اعراف(7)، آیة 128.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. الكافي، ج1، ص407، ح1.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14. الغيبة، طوسي، ص472، ح493.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15. الغيبة، نعماني، ص274، ح53.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. ر.ك: ماهنامه موعود، ش35، ص30.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17. ماهنامة موعود، سال ششم، شماره 36.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۸
18. سورة قصص، آية 5.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۹
19. بديهي است كه اين بررسي، به اختصار و به عنوان مقدّمة مباحث اصلي خواهد بود.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۰
20. خداوند متعال در قرآن كريم مي‌فرمايد: «الاّ المستضعفين من الرجال و النساء و الولدان لا يستطيعون حيلةً و لا يهتدون سبيلاً. امام صادق(ع) در تفسير اين آيه شريفه مي‌فرمايد: نه چاره‌اي به كفر مي‌يابند و نه راه هدايتي به ايمان مي‌برند؛ الكافي، ج 2، ص 381.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۱
21. سورة طه، آيات 9094.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۲
22. سورة اعراف، آية 150.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۳
23. در مورد تعريف مستضعف روايات معتبري وجود دارد كه مي‌گويد: «هر كس كه تفاوت انديشه‌ها و عقايد مختلف را نداند و راهي براي اثبات يا رد آنها نشناسد، مستضعف شمرده مي‌شود» (كافي، ج 2، ص 405).
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۴
24. امام باقر(ع) مي‌فرمايد: «وقتي قائم ما قيام كند، خداوند دستش را بر سر بندگان مي‌گذارد و از اين رو عقل‌هاشان (سرگشته) را جمع و فكرشان را كامل مي‌كند.» كافي، ج 1، ص 25، ح 21.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۵
25. كافي، ج 2، ص 405.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۶
26. در روايتي با سند صحيح از امام باقر(ع) نقل شده است كه «مستضعفان، كساني‌اند كه نه حيله‌اي به ايمان دارند و نه كفر مي‌ورزند! كودكان و مردان و زنان بزرگسالي كه عقل و دركي شبيه كودكان دارند»، كافي، ج 2، ص 404.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۷
27. بحارالانوار، ج 60، ص 213
بازگشت به ابتدای مقاله ↑