فقر جهانی در هزارة سوم

امین صادیقی بکیانی، سیّد محمّد مهدی قادری

پس از مروری بر نتایج سه دهة فعّالیت‌های اقتصادی نظام سرمایه‌داری در روندی رو به رشد، جهانی شدن اقتصادی هر چه به پایان هزارة دوم نزدیک‌تر شد، فقر و نابرابری گسترده‌تر گشت تا جایی که بعد از سه دهه و در آغاز هزارة سوم میلادی، بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول در نشست مشترک، کاهش فقر در 75 کشور از فقیرترین کشورها را به عنوان کانون اهداف خود در هزارة جدید تعیین می‌کنند.1 بعد از سه دهه فعّالیت با پوشش و رنگ و لعاب‌های متنوّع میراث هزارة دوم برای هزارة سوم، شکاف بین فقیر و غنی که در دهة 1940م.، چهل درصد بوده، به 72% رسیده است. بیش از 93% ثروت جهان به دو دهک نخستین و برخوردار جمعیتی اختصاص دارد و دو دهک پایین، تنها دو درصد از منافع همگانی را برخوردار می‌باشد.

گزارش سال 1999م. کنفرانس توسعه و تجارت سازمان ملل متّحد دو عامل را به عنوان مقصّر فجایع جهان سوم و تبعیض در اهداف کمک‌های توسعه می‌داند: یکی جهانی شدن و دیگری کشورهای شمال. اگر کمکی هم جهت توسعه صورت گرفته، با رویکرد سیاسی بوده است. مثلاً بیست کشور در حال توسعه، نود درصد کمک‌ها را تصاحب کرده‌اند و نیمی از این نود درصد، به «چین» و «مکزیک» و «برزیل» رسیده است.

شروع هزارة سوم در حالی است که گزارشگر کمیسیون حقوق بشر سازمان ملل برای حقّ غذا اعتقاد دارد که هرگز در تمام طول تاریخ، قتل عامّ آدمیان چنین برق آسا نبوده است.2

شاید هر صغرا و کبرا چیدنی برای اثبات فقر و نابرابری و بیکاری، خود به اندازة اعلامیة هشت‌بندی سازمان ملل متّحد گویا نباشد؛ چرا که بعد از این همه سر و صدای کشورهای شمال و سازمان‌های وابسته به سازمان ملل که از قضا، ابزار دست همین کشور‌ها می‌باشد، برای توسعه و رشد و از بین بردن نابرابری به این اعلامیه ختم می‌شود:

1. ریشه کنی فقر و گرسنگی شدید (90% مردم آفریقا دچار سوء تغذیه می‌باشند)؛

2. دست‌یابی به تحصیلات ابتدایی همگانی در سطح جهان (916 میلیون نفر بی‌سواد بزرگسال در آغاز هزارة سوم وجود داشتند)؛

3. توسعة برابر جنسیّتی و توانمند سازی زنان؛

4. کاستن از مرگ و میر کودکان (در آستانة هزارة سوم هر سال 30 میلیون کودک قبل از 5 سالگی مرده‌اند)؛

5. بهبود بهداشت مادران؛

6. مبارزه با ایدز و مالاریا و...؛

7. تضمین پایداری محیط زیست (سرانة آب در 40 کشور دنیا کمتر از 200 متر مکعّب می‌باشد)؛

8. مشارکت جهانی برای توسعه (میزان کمک‌های مالی کشور اهدا کنندة کمک به کشورهای در حال توسعه در سال 1990م.، 53 میلیارد دلار بوده است؛ ولی در سال 2001م. به 51 میلیارد دلار تقلیل داده شده است). البتّه این در حالی است که برای رسیدن به اهداف توسعه، «آفریقا» تا سال 2010م. هفتاد و سه میلیارد دلار لازم دارد.3

امّا گزارش سال 2008م. دبیرکلّ سازمان ملل، آب پاکی را روی دست فقرا و امید داران رهایی از فقر ریخت: اهداف توسعة هزاره شدنی است؛ اگر ما تلاش و اتّحاد بیشتر می‌داشتیم؛ امّا زمان در حال اتمام است و ما فرصت‌ها را یک به یک از دست داده ایم و با چالش‌ها رو به رو هستیم.4

در حالی که هنوز وارد دهة دوم هزارة سوم نشده بودیم، این سخنان دبیرکلّ سازمان ملل در خور توجّه می‌باشد و جای تأسّف دارد؛ به

عنوان مثال در سال 2008م. طیّ نشستی، مجمع عمومی با 184 رأی، حقّ غذا را به مفاد توسعة حقوق بشر اضافه کرد، این مثال گویای آن است که عدد کثیری با نیاز اوّلیة تأمین غذای خود در روز، دست و پنجه نرم می‌کنند. همچنین در دستور کار شورای امنیّت هم موضوع «تهدیدغذا» قرار گرفته است.

فقر جهانی بر اساس آمار

استدلال اثبات فقر در جهان با وجود داده‌های آماری که بر اساس نهاد‌های وابسته به نظام سرمایه‌داری می‌باشد، نظیر بانک جهانی مشخّص می‌سازد که سرمایه‌داری به انسان-حتّی انسان‌های جامعة خود- با چه رویکردی نگاه می‌کند. تا جایی که در ادامه خواهید دید اولویت جهانی در سال 1998م. عموماً فرهنگ مصرف و مصرف گرایی را ترویج می‌کند.

فقر جهانی بر اساس آمارهای بانک جهانی

1. تقریباًً نیمی از جهان، یعنی بیش از 3 میلیارد نفر، درآمدی کمتر از 2/5 دلار در روز دارند و تقریباًً 80% مردم نیز کمتر از 10 دلار در روز به دست می‌آورند؛

2. بیش از 80% از جمعیت جهان در کشورهای در حال توسعه، زندگی می‌کنند؛

3. 40% جمعیت جهان، تنها 5% ثروت جهانی را در دسترس دارند و 20% مردم ثروتمند جهان، سه‌چهارم ثروت جهانی را دارا هستند؛

4. به گزارش «یونیسف»، 22000 کودک هر روز به علّت فقر می‌میرند. اینها تنها آمار رسمی است و مرگ بی سر و صدای بسیاری دیگر، به دور از بررسی دقیق رخ می‌دهد و میزان مرگ و میر کودکان بسیار بیشتر است؛

5. در حدود 28% کودکان تمام کشور‌های در حال توسعه، کمبود یا توقف در رشد وزن دارند؛ به خصوص در دو ناحیة آسیای جنوبی و صحرای آفریقا. اگر روند فعلی ادامه یابد، بیش از نیمی از کودکان کشورهای در حال توسعه با توقّف در رشد وزن مواجه می‌شوند که در این میان، سی میلیون کودک نیز خواهند مرد؛

6. نزدیک به یک میلیارد نفر وارد قرن 21 شده‌اند؛ در حالی‌که قادر به خواندن کتاب نیستند؛

7. کمتر از یک درصد خرج هایی که برای تسلیحات به کار می‌رود، لازم بود تا هر کودکی بتواند در سال 2000م. به مدرسه برود؛ امّا این اتّفاق نیفتاد؛

8. بیماری‌های عفونی، زندگی فقرای بیشتری را در جهان، در معرض تهدید قرار داده است. حدود چهل میلیون نفر مبتلا به ایدز در سال 2004م. زندگی می‌کردند که 3 میلیون آن مرده‌اند و حدود یک میلیون مرگ و میر به واسطة مالاریا در جهان ثبت شده که80% آن در قربانی‌های قارّة سیاه هستند؛

9. مشکل آب نیز به فقر جهان دامن زده و مناطق در حال توسعه را در فشار قرار داده است:

- حدود یک میلیارد نفر در کشورهای در حال توسعه، دسترسی کافی به آب ندارند و حدود شش میلیارد نفر نیز فاقد بهداشت عمومی‌اند؛

- تقریباً از سه نفر، دو نفر در این کشورها به آب پاک، دسترسی ندارند و برای زنده ماندن هم کمتر از دو دلار در روز در آمد دارند که از هر سه نفر از این افراد هم یک نفر کمتر از یک دلار درآمد دارد؛

- هشت میلیارد نفر، افرادی هستند که در داخل خانه یا حیاط یا فاصلة یک کیلومتری خود دسترسی به منبع آب دارند؛ امّا تنها در حدود بیست لیتر می‌توانند مصرف کنند؛ در حالی‌که متوسط مصرف آب در ایالات متّحده حدود ششصد لیتر در روز است؛

9. برای حدود دو میلیارد کودک کشورهای در حال توسعه نیز این مسائل وجود دارد:

-000/000/640 میلیون نفر فاقد سرپناه مناسب؛

-000/000/400 میلیون نفر عدم دسترسی به آب سالم؛

-000/000/270 میلیون نفر فاقد دسترسی به خدمات بهداشتی؛

10. شهرنشینی در همه جا مترادف پیشرفت نیست. رشد زاغه‌های شهری در جهان، از شهرنشینی پیشی گرفته و این گونه زندگی میزان درآمد‌ها را کاهش داده است. در سال 2005م. یکی از سه نفر ساکنان شهرها در زاغه‌ها زندگی می‌کرده است؛ یعنی حدود یک میلیارد نفر؛

11. تقریباً نیمی از جمعیت جهان - حدوداً نیمی از جمعیت هند و چین و 80% از جمعیت صحرای آفریقا- برای پخت و پز و انرژی به کودهای حیوانی و ذغال و چوب اتّکا دارند؛

12. 4000 مرگ و میر در روز، با عامل مستقیم آلودگی هوا رابطه دارند؛

13. تقریباً شش میلیارد نفر از جمعیت جهان، بدون انرژی برق زندگی می‌کنند؛

14. تولید ناخالص داخلی 41 کشور مقروض جهان، کمتر از ثروت 7% از ثروتمند ترین افراد جهان است. یک تخمین در سال 2010م. نشان می‌دهد که یک سوم منابع مالی خصوصی جهان، متعلّق به نود و یک هزار نفر است؛

15. برای هر یک دلاری که یک کشور در حال توسعه دریافت می‌کند، باید بیش از 25 دلار بازپرداخت بدهی دهد؛

16. اولویت‌های جهانی در هزینة سال 1998م. را در نظر بگیرید:

آرایشی و بهداشتی در ایالات متّحده: هشت میلیارد دلار؛

بستنی در اروپا: یازده میلیارد دلار؛

عطریات و لوزام بهداشتی در اروپا و ایالات متّحده: دوازده میلیارد دلار؛

غذا در اروپا و ایالات متّحده: هفده میلیارد دلار؛

سرگرمی کسب و کار در ژاپن: سی و پنج میلیارد دلار؛

سیگار در اروپا: پنجاه میلیارد دلار؛

نوشیدنی‌های الکلی در اروپا: صد و پنج میلیارد دلار؛

داروهای مبارزه با موادّ مخدّر در جهان: چهارصد میلیارد دلار؛

هزینه‌های نظامی در جهان: هفتصد و هشتاد میلیارد دلار؛

حالا مقایسه کنید میزان نیاز به ثروتی را که کشور‌های در حال توسعه برای خدمات اساسی خود، خواهان آن بودند:

آموزش عمومی برای همه: شش میلیارد دلار؛

آب و فاضلاب برای همه: نُه میلیارد دلار؛

بهداشت باروری برای همة زنان: دوزاده میلیارد دلار؛

بهداشت عمومی و تغذیه: سیزده میلیارد دلار؛

17. بانک جهانی دوباره نگرانی خود را از افزایش فقر جهانی اعلام کرده و بیان داشته است که آمارهای کاهش فقر تقریباً و به صورت انحصاری به چین وابستگی داشته‌اند؛ البتّه منظور از کاهش فقر، خطّ فقری است که در روز، هر فرد باید بالای1.25 دلار در آمد داشته باشد.

نتیجه‌گیری

فقر به عنوان یک معضل اقتصادی با وجود تلاش هایی که برای از بین بردن آن صورت گرفته نه تنها از بین نرفته است، پیچیده‌تر و گسترده‌تر نیز شده است. جهانی شدن اقتصادی که سیستم سرمایه‌داری را جهانی کرده است نه عدالت اقتصادی (نگاه حدّاکثری) را عملی کرده؛ چرا که سیستم (نظام) سرمایه‌داری با عدالت بیگانه است و نه فاصلة فقیر و غنی (نگاه حدّاقلی) را کاهش داده است؛ چرا که اگر غیر از این بود، اولویت هزینة مصرف بستنی در اروپا در سال 1998م. یازده میلیارد دلار و نیاز کشورهای در حال توسعه برای آموزش عمومی برای همة مردم، شش میلیارد دلار نبود. همچنین ابزارهای سیستم (نظام) سرمایه‌داری یعنی بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول، به عنوان ابزار این نظام به دلیل عدم شفّافیت عملکرد و عدم پاسخ‌گویی، بعضاً با تجویزهای غیر عملی خود، به افزایش فقر و نابرابری دامن زده‌اند. مروری به مفادّ اعلامیة هشت‌بندی سازمان ملل برای هزارة سوم که قبلاً آورده شد، نشان از آن دارد که بشر در آغاز این هزاره، هنوز مسائل و مشکلات اوّلیة خود را نتوانسته است در سطح مناسبی حل کند. با این اوصاف، نگرانی‌ای که در هزارة سوم وجود دارد، علاوه بر استمرار فقر و بیکاری، شتاب فزایندة «فاصلة میان دارا و ندار» می‌باشد که در یک جامعه، چه در سطح جامعة ملّی و چه جامعة جهانی، در عین اینکه افرادی به شدّت نیازمند حدّاقل‌هایی برای ادامة امرار معاش می‌باشند، متأسّفانه در همان جامعه، عدّه‌ای دیگر ثروت و دارایی‌های فراوانی دارند.

ارزیابی سیاست‌ها و چالش‌های سیاسی مرتبط با فقر و نابرابری نشان می‌دهد که دولت‌ها و نهادهای وابسته به آنها، تا چه حد در حلّ این مشکلات ناموفّق بوده‌اند. آیا زمان آن فرانرسیده است که به بررسی دقیق علّت شکست طرح‌های دولت، ملّت‌ها و نظام و سیستم بین‌المللی بپردازیم و دریابیم که چرا راهبردهای آنان نتوانسته است فقر را ریشه‌کن کند و فقر پنهان و آشکار باقی مانده است؟!

پی‌نوشت‌ها:

منابع