قسمت چهارم

اشاره: سخن در بيان روايات مربوط به دعاي تعجيل فرج بود. دو روايت و برخي از نكات آنها را توضيح داديم. اكنون به بقيه بحث توجه فرماييد.

روايت‏سوم

روايت‏سوم از امام صادق، عليه‏السلام، است و دو بخش دارد. بخش اول درباره قوم بني‏اسرائيل است كه ساليان دراز زير سلطه و شكنجه و اختناق شديد حكومت فرعون بسر مي‏بردند. در اين بخش، امام صادق، عليه‏السلام، توضيح مي‏فرمايد كه بني‏اسرائيل از ظلم و ستم فرعون به ستوه آمده و به درگاه الهي روي آوردند؛ ناليدند و دعا كردند تا اينكه خداوند متعال نيز درخواست آنان را اجابت فرمود و زمان درازي را كه قرار بود حضرت موسي بعد از آن زمان به نجات بني‏اسرائيل بشتابد از آنان برداشت و به حضرت موسي و هارون امر فرمود تا آنها را از ظلم و حاكميت فرعون خلاصي بخشند و بدين ترتيب در اثر رو آوردن به درگاه الهي، استغاثه و درخواست از حضرت ربوبي، فرج و گشايش نيز به آنان رو آورد؛ زماني دراز بر آنان تعجيل شده و جلو افتاد.

اما بخش دوم روايت: آنگاه امام صادق، عليه‏السلام، به بيان قسمت دوم حديث پرداخته و مي‏فرمايد:

هكذا انتم لو فعلتم لفرج الله عناهمين طور شما [شيعيان و مسلمانان] هم اگر چنين كنيد [و به درگاه خدا بناليد و دعا نماييد] خداوند به كار ما گشايش خواهد داد و فرج ما [خاندان] را خواهد رسانيد.

فاما اذا لم تكونوا فان الامر ينتهي الي منتهاه. (1)

اما اگر اينچنين نباشيد، اين امر (يعني امر غيبت) تا آخرين لحظه مقدر خود طول خواهد كشيد.

برخي از نكات اين روايت

در اين روايت‏شريف، توجه به برخي از نكات ضروري است:

1- همان گونه كه از حديث‏برمي‏آيد، بني‏اسراييل با روي آوردن به خداوند و تغيير دادن روحيه و حالت فردي و اجتماعي خويش، زمينه را براي استجابت دعا و تغيير وضعيت موجود خود يعني نابودي حكومت ظالمانه فرعون آماده نمودند؛ و اين چيزي جز همان تحقق سنت‏حضرت حق در جهان نيست كه:

خداوند وضع هيچ امتي را تغيير نمي‏دهد مگر آن كه آنان خود را تغيير دهند. (2)

البته به نظر مي‏رسد كه بني‏اسراييل در مورد وضعيت اجتماعي خود و مقابله با فرعون و خلاصه ديگر زمينه‏هاي آمدن حضرت موسي نيز به تلاش و جهاد پرداخته بودند، اما محتملا چون حضرت صادق، عليه‏السلام، در مقام بيان اهميت دعا و توجه به خداوند سبحان و تاثير سرنوشت‏ساز و نقش اصيل و محوري آن در به ثمر رسيدن تلاشها و مجاهدات بوده‏اند، تنها آن را بيان فرموده‏اند.

بهترين دليل آنچه گفتيم خود دعا كردن دسته جمعي بني‏اسراييل است؛ زيرا اين حالت، بيانگر نارضايتي آنان از حكومت ظالمانه فرعون، اعراض آنان از وضع موجود خويش و آمادگي براي پذيرش حكومت الهي حضرت موسي، عليه‏السلام، است. همين قدر غفلت زدايي و تغيير وضعيت‏خود، موجب شد تا سنت الهي در مورد آنان تحقق پذيرد و دعا و در خواستشان به درگاه حضرت حق پذيرفته شود. در عين حال، چنانكه اشاره گرديد، آنچه در اين روايت مورد تاكيد قرار گرفته، تاثير بسيار مهم و تعيين كننده دعا و استغاثه به درگاه الهي (براي رسيدن فرج) است. يعني همان‏گونه كه گفتيم شايد بني‏اسراييل در تغيير وضع خود و ايجاد زمينه‏هاي قيام و آمدن حضرت موسي به مبارزه و مقاومت در برابر فرعون نيز پرداخته بودند (و اين از مهمترين شرايط رهايي از ظلم فرعون و نيل به آزادي براي آنان بوده‏است) اما از دعا، توجه به خداوند و آمادگي رواني و روحي براي نيل و پذيرش حكومت‏حجت‏حق و پيامبر خود غافل بوده‏اند؛ اما با روي آوردن به درگاه احديت و دعا و التماس و درخواست از قادر متعال، اين نقص را برطرف كرده و زمينه پذيرش و رسيدن به هدف بزرگ و نهايي خويش را كامل نموده‏اند.

2- نكته مهم در روايت اين است كه در اثر دعا و درخواست و استغاثه بني‏اسراييل، آمدن حضرت موسي براي بني‏اسراييل و سرنگون كردن حكومت فرعوني و نجات از سلطه او، زماني دراز يعني دهها سال جلو مي‏افتد و به تعبير ديگر «دعاي تعجيل فرج‏» براي آنان به اجابت مي‏رسد.

آنگاه امام صادق، عليه‏السلام، همين نكته را در پايان حديث‏به شيعيان و پيروان خود گوشزد نموده و در حقيقت، هدف اصلي خويش را از ذكر داستان بني‏اسراييل بيان مي‏فرمايد و آن اين است كه اين سنت الهي در هر زماني تحقق پذيراست. اگر شما شيعيان نيز، در كنار ديگر آمادگيها، به درگاه الهي روي آورده و با دعا و درخواست و استغاثه، فرج ما اهل‏بيت‏را از خداوند درخواست كنيد. حضرت حق آن را اجابت مي‏فرمايد و حكومت الهي ما به وقوع خواهد پيوست. و به بيان ديگر، خداوند متعال در فرج ما تعجيل خواهد كرد و امر حكومت ما را خواهد رساند؛ در غير اين صورت (يعني در اثر غفلت و بي‏توجهي شما) مساله غيبت امام و حجت الهي روند طبيعي خود را تا آخرين لحظه طي خواهد كرد و به درازا خواهد كشيد.

3- نكته مهم ديگري كه در اين روايت‏به چشم مي‏خورد اين است كه عامل اساسي در دعا و رسيدن به مطلوب، التماس، اصرار و تضرع به درگاه خداوند است. بنابراين صرف به زبان آوردن دعا بدون روحيه طلب، استغاثه، اصرار و آمادگي نمي‏تواند تاثيري مهم و اساسي داشته باشد. چنانكه در روايت ديديم بني‏اسراييل از غفلت‏خويش به در آمده، جدا و حقيقتا به درگاه الهي روي آوردند، ناليدند، دعا و درخواست كردند و با گريه و تضرع، نجات و رهايي خود را از خداوند متعال طلب كردند.

نتيجه روايت

نتيجه روايت اين است كه: از جمله شرايط و زمينه‏هاي حتمي رسيدن امر فرج و حكومت اهل‏بيت، عليهم‏السلام، درخواست جدي و حقيقي مردم از خداوند، آن هم با گريه و دعا و اصرار و تضرع است. در غير اين صورت، خداي ناخواسته، غيبت امام عصر، عليه‏السلام، روند طبيعي خود را تا آخرين لحظه طي خواهد كرد و به درازا خواهد كشيد.

بنابراين، مردم بايد توجه كنند كه آرماني دارند بس مقدس، حياتي، سرنوشت‏ساز، مكتبي و انساني و تحقق اين آرمان شرطي مهم دارد و آن، تشنگي، خواهش، آمادگي و روي آوردن به خداوند متعال و خواستن آن از درگاه ربوبي است. و اينكه هرچه اين عطش و آمادگي و درخواست از خداوند، بيشتر و عميقتر باشد، آن آرمان زودتر به تحقق خواهد پيوست و امام‏صادق، عليه‏السلام، نيز در روايت مذكور برهمين نكته تاكيد مي‏فرمايد و نيز هشدار مي‏دهد كه اگر مردم از دعا و تضرع به درگاه الهي (براي تحقق آن) غفلت نمايند، اين آرمان در ديرترين و دورترين موعد خود محقق خواهد گشت.

در واقع امام صادق، عليه‏السلام، در اين حديث گرانقدر، دو نكته مهم را

القا مي‏فرمايد:

يكي اينكه دعا و تضرع به درگاه ربوبي و فرج و ظهور را به‏طور جدي از خداوند خواستن، تاثير جدي دارد و آن را به جلو مي‏اندازد؛ زيرا تحقق ظهور بستگي به آمادگي، تشنگي، توجه، بيداري و خلاصه شايستگي مردم دارد و همه اين عوامل در دعا و تضرع و خواستن حقيقي از خداوند جمع است.

و ديگر اينكه امام صادق، عليه‏السلام، دوستان و شيعيان خاندان نبوت را هشدار و آگاهي مي‏دهد كه از غفلت‏خارج شده و شايستگي لازم را كسب كنند؛ بيدار شوند و به آستان حضرت حق رو آورند، از خداوند ظهور امام خود را در خواست نمايند.

چند پرسش

پرسش اول: اينكه شما اين قدر بر مساله دعا، تضرع و استغاثه به درگاه خداوند براي رسيدن ظهور امام عصر، عليه‏السلام، پافشاري مي‏كنيد، اين امر با عدم آمادگي مردم، غفلت آنان و عدم بلوغ عقلي و روحي آنان اصلا سنخيت ندارد. به علاوه، دعا كردن در چنين حالتي نيز از محتوا و تاثير خود برخوردار نخواهد بود.

پاسخ به اين ايراد، به‏طور خلاصه در سطور قبلي داده‏شد. چنانكه ديديم اساسا بيان امام صادق، عليه‏السلام، براي بيدار كردن و تنبه مردم نسبت‏به همين غفلت و عدم آمادگي است. اگر قرار باشد ما همواره عدم آمادگي مردم را بنگريم، پس هيچ گاه نبايد از ظهور امام عصر، عليه‏السلام، و تحريك و ترغيب مردم براي طلب جدي از درگاه ربوبي سخن بگوييم. بالاخره بايد با اين غفلت و عدم آمادگي مبارزه كرد، هشدار داد، آنان را ترغيب و تشويق نمود و كم‏كم زمينه پذيرش ظهور را در آنها به وجود آورد و (همانطور كه اشاره كرديم) خود اين دعا و درخواست و تضرع به درگاه الهي، بخصوص در حالت دسته جمعي و عمومي‏اش، در به وجود آوردن اين زمينه و آمادگي بسيار مؤثر است.

به علاوه، بارها اشاره نموديم كه اين دعا و درخواست، در كنار ديگر آمادگيها بايد باشد تا تاثير واقعي خود را ببخشد.

از اين گذشته، اكنون با گذشت‏بيست‏سال از انقلاب اسلامي ايران و بيداري و آمادگي نسبي مردم ايران (و بلكه مسلمانان و مستضعفان جهان)، به نظر مي‏رسد سخن گفتن از «عدم بلوغ عقلي و روحي مردم‏» چندان موجه نباشد. اگر اين سخن در نيم قرن قبل و پيشتر از آن گفته مي‏شد، مي‏توانست وجهي داشته باشد؛ اما اكنون شرايط و زمانه و زمينه نسبت‏به آن دوران بسيار عوض شده است و افكار عمومي دنيا، روند تكاملي بشر و بلوغ فكري و عقلي انسانها براي پذيرش چنين واقعه‏اي رشد چشمگيري نموده است. پس در چنين شرايطي، سخن گفتن از آن آرمان مقدس و زمينه‏سازي براي تحقق آن، از جمله دعا و تضرع به درگاه الهي از تناسب و سنخيت‏به دور نيست. اميد است‏با لطف الهي اين تناسب و آمادگي به كمال خود برسد.

و نكته ديگر اينكه اين ما نيستيم كه بر مساله دعا و تضرع و استغاثه پافشاري مي‏كنيم؛ چنانكه ملاحظه مي‏شود خود رهبران ديني و امامان معصوم، عليهم‏السلام، از جمله حضرت صادق، عليه‏السلام، در احاديث و فرموده‏هاي خود به اين امر تاكيد فرموده‏اند.

پرسش دوم: از كجا كه خطاب امام صادق، عليه‏السلام، به شيعيان زمان خود نباشد؟ مگر نه اينكه برخي از ائمه، عليهم‏السلام، بخصوص امام صادق، عليه‏السلام، در پي زمينه‏سازي براي تشكيل حكومت در زمان خود بوده‏اند؟ پس شايد حديث آن حضرت فقط متوجه مخاطبان همان زمان بوده است؟

پاسخ: اينكه امام صادق، عليه‏السلام، در پي زمينه سازي براي تشكيل حكومت و تحقق «امر» بوده‏اند، صحيح و متين است. اينكه اگر شيعيان آن حضرت آمادگي از خود نشان مي‏دادند، بي‏ترديد آن حضرت بدين امر دست مي‏زد، اين نيز صحيح است. اما قرائن و شواهدي كه در خود روايت است، با احتمال مذكور سازگار نيست، زيرا:

اولا، آن حضرت در پايان روايت‏سخن از «منتهي شدن امر غيبت‏به آخرين و دورترين مرحله آن‏» مي‏فرمايد؛ و مي‏دانيم كه اين موضوع

مختص به امام عصر، عليه‏السلام، است و نه امام صادق و نه هيچ امام ديگري غيبت نداشته‏اند.

ثانيا، به فرض هم كه احتمال مذكور را بپذيريم، باز هم فرمايش امام صادق، عليه‏السلام، با انطباق آن با زمان ما منافاتي ندارد. يعني سخن آن حضرت «منحصر» به زمان و مخاطبان ايشان در آن برهه نيست، بلكه مي‏تواند مصاديق متعددي داشته باشد كه بر همه زمانها، از جمله زمان ما نيز منطبق گردد. بعلاوه، سياق روايت و روح كلي حاكم بر آن گواهي مي‏دهد كه آن حضرت درباره دعاي تعجيل فرج، برطرف شدن زمان غيبت و آمدن منجي سخن گفته‏اند كه فقط بر امام عصر ،عجل‏الله‏تعالي‏فرجه، و شؤون ايشان انطباق دارد.

پرسش سوم: يك پرسش مهم ديگر نيز وجود دارد و آن اين است كه در اين روايت، سخن از آمدن حضرت موسي براي سرنگوني حكومت ظالمانه فرعوني و رهايي بني‏اسراييل از سلطه جابرانه اوست؛ با اين وصف آيا اين روايت‏با وضعيت كنوني ما در نظام جمهوري اسلامي و برپايي حكومت‏حق سازگار است؟ زيرا ما در زمان طاغوت زندگي نمي‏كنيم تا از خداوند بخواهيم ما را از آن نجات دهد.

پاسخ: پاسخ اين پرسش نيز بس روشن است. اولا، آنچه در روايت امام صادق، عليه‏السلام، بخصوص در قسمت دوم مورد تاكيد قرار گرفته، لزوما مبتني بر اين نيست كه دعاي تعجيل فرج براي رهايي از سلطه و حكومت طاغوت است؛ بلكه روح و جوهره حديث (چنانكه در سطور قبل نيز بدان اشاره شد) توجه به آرمان مقدس و بزرگ اسلام است؛ يعني رسيدن فرج و ظهور امام عصر، عليه‏السلام، است.

به بيان ديگر روي سخن متوجه جنبه مثبت و آرماني و اثباتي قضيه است، بدين معنا كه امام صادق، عليه‏السلام، با هشدار و تذكار خود مي‏خواهند مردم را به سوي آرمان بزرگ ظهور و فرج سوق دهند و اين اعم است از اينكه مردم قبل از رسيدن به اين آرمان بزرگ، در مراحل قبلي و مقدماتي آن باشند؛ مانند دوران ما كه در نظام مقدس جمهوري اسلامي زندگي مي‏كنيم؛ نظامي كه آرمان نهايي‏اش رسيدن به دولت كريمه اهل‏بيت و حكومت جهاني امام عصر، عليه‏السلام، است. و يا اينكه قبل از رسيدن به اين آرمان بزرگ، جامعه‏اي و ملتي در زير سلطه طاغوت باشند؛ در اين صورت حديث مذكور مشكلي نخواهد داشت. اشكال در سخن مستشكل در صورتي بروز مي‏كند كه ملتي مانند ما در نظام برحق و مقدس جمهوري اسلامي زندگي كنند. در اين حالت آيا حديث امام صادق، عليه‏السلام، باز هم صادق خواهد بود؟