سينما؛ انتظار،مهدويت

رسالت‏بوذري

اشاره: هجدهمين جشنواره فيلم فجر در راه است. همين بهانه‏اي شد تا بخواهيم كه بدانيم چرا در فضاي سينماي ما عطر دل انگيز آن غايت هستي به مشام نمي‏رسد؟

يار غائب ما چون آب است و ما مورچگاني كه به قدر وسع خود از دريا بهره مي‏جوييم. حكايت آب در لانه مورچگان را حتما شنيده‏ايد!

سؤال ما هم اينچنين ولوله‏اي در ميان اهل هنر ايجاد كرد. عده‏اي به قدر وسع خود پاسخمان را دادند، جمعي از جواب دادن طفره رفتند و گروهي هم حاضر به گفتگو نشدند.

آنچه از نظر گراميتان مي‏گذرد پاسخهايي است‏به اين پرسش كه «جايگاه انتظار در آثار سينمايي ايران كجاست؟»

جمال شورجه (نويسنده و كارگردان):

انتظار نمايش آثار و علائم ظهور حضرت مهدي، عجل‏الله‏تعالي‏فرجه، در آثار سينمايي مستلزم اعتقاد و اهتمام سه قطب و محور تاثيرگذار زير در روند توليدات سينمايي و هدايت آن است:

1- سياستگذاران فرهنگي و هدايتگران كشتي سينما و فرهنگ.

2- جريانها و نهادهاي سرمايه‏گذار در امر ساخت فيلم در بخش دولتي و خصوصي.

3- سينماگران و نويسندگان سينمايي.

در سينماي دو دهه گذشته؛ يعني دوران پس از پيروزي انقلاب اسلامي كه از سوي هيچ يك از سه ركن روشن كننده چراغ سينما حركت و اثري در جهت اين امر؛ يعني هدايت فكري و فرهنگي جامعه بسوي باور عصر ظهور و موضوعاتي در خصوص حضرت بقية‏الله الاعظم، عجل‏الله‏تعالي‏فرجه، نديديم. اساسا سينما و نهادهاي فرهنگي مرتبط با آن، اصل مسلم اديان الهي و دين مبين اسلام را كه همان معاد و اعتقاد به روز قيامت است فراموش كرده‏اند.

متاسفانه سياستگذاري و هدايت فكري و فرهنگي جامعه در چند ساله اخير در حد صفر بوده و شايد سير نزولي و انحطاط پيموده است و اين ميوه درخت توسعه سياسي بوده كه بدون بستر سازي مناسب بعمد و يا بسهو در عرض يكي دو ساله اخير كاشته شده! و در اين ميان اسب چموش و وحشي سينما كه به تجربه تاريخ يكصد ساله‏اش ميل به نفس اماره دارد؛ يله و آزاد رها شده است. تهيه كنندگان و سرمايه‏گذاران دولتي و خصوصي نيز با توجه به گرايش و رويكرد اقتصادي حاكم بر جامعه و سرمايه و پول سالاري آن و با توجه به نفس حكومتها و جوامع سرمايه سالار و اقتصاد محور بدنبال كسب منافع و سود بيشتر بسوي سوژه‏ها و موضوعات سطحي در قالبهاي كليشه‏اي و برانگيزاننده احساسات سطحي و غالبا نفساني رفته تا هر چه بيشتر مخاطبان را پاي اثر خود براي كسب در آمد بيشتر بكشانند و اين سفره به ميمنت‏حضور تفكر تساهل و تسامح باز و گسترده شده‏است. در چنين اوضاع نابسامان و آشفته است كه عده‏اي از روي غفلت و يا بعمد جرات پيدا مي‏كنند كه به واضح‏ترين و آشكارترين مقدسات مليونها مردم شريف و متدين توهين كنند؛ چرا كه زمينه از سوي مسؤولان فرهنگي كشور فراهم شده است. با اين حساب و اوضاع و باچنين هدايت فرهنگي كه در راس امور فرهنگي و هنر داريم نبايد انتظار ترويج و تبليغ فرهنگ معنوي و مهدوي داشت.

در چنين آشفته بازار فرهنگي به نظر ساده‏انگاري است كه از سينما انتظار پرداختن به مقولاتي در خصوص حضرت مهدي، عليه‏السلام، و شناساندن آن حضرت و آماده نمودن فكري جامعه در جهت

پذيرش عصر ظهور داشته باشيم.

جواد شمقدري (نويسنده و كارگردان):

غفلت زدگي و سقوط در سراشيبي بي‏هويتي يكي از آفتهاي جدي روشنفكران و جامعه هنري است. رشد اميال و آرزوها و تقويت و خاستگاه ذهني، نسبت‏به تمدن و فرهنگ غرب همواره يكي از شاخصه‏هاي مدرنيسم و تجددگرايي بوده كه فضاي سينماي ايران نيز بشدت تحت تاثير آن بوده و است و بسياري از آرمانها و ارزشهاي اسلامي يا از فضاي ذهني سينماگر ما رخت‏بربسته يا به موضوعات درجه چندم و كم اهميت تبديل شده است. در واقع تمامي ارزشها و موضوعاتي كه به نوعي ريشه در سنت و تفكر اسلامي ما دارد؛ مورد بي توجهي و بي‏عنايتي هنرمندان و به تبع آن سينماگران شده است.

مگر شخصيت و تاثير شگرف حضرت امام خميني(ره) در قرن حاضر و ايجاد تحولات اساسي در ايران و جهان موضوع كوچكي است كه در سينما كمتر به اين نهضت و موضوعات مرتبط با آن پرداخته شده يا حادثه بزرگ هشت‏سال دفاع مقدس را مگر مي‏شود، ناديده گرفت كه از سوي اين جامعه سينمايي مورد بي‏مهري قرار گرفته و اگر همت و پشتكار و ايمان بسيجيان فيلمساز دفاع مقدس نبود اين آثار محدود هم ساخته نمي‏شد. به نظر اينجانب هر چه آرمان و موضوع برخاسته از فرهنگ و ارزشهاي اسلامي، عظمت و اهميت‏بزرگتري مي‏يابد، بيشتر مورد غفلت قرار مي‏گيرد و لذا حضرت ولي‏عصر، ارواحنافداه، و سيد و مولاي ما در اين عرصه از همه مظلوم‏تر است و شايد هم دامن قدسي آن حضرت رفيع‏تر و با عظمت‏تر از آن است كه بخواهد توسط ما خاكيان غفلت زده، جولانگاهي بيابد. بايد عاشق مولا و اهل‏بيت‏باشي، بايد فدايي و جانفداي ولايت‏باشي، بايد سرباز و پاسدار ميراث خميني كبير باشي تا بتواني لايق آن شوي كه از جانان و سيد مولايمان امام زمان، عجل‏الله‏تعالي‏فرجه، بنويسي و فيلم بسازي.

اين عرصه، عرصه پاكان و مخلصان و بندگان عاشق اوست و زيبايي آن به همين است كه هر بي سروپايي را به اين محفل قدسي راه نمي‏دهند.

دكتر محمد مددپور (محقق و نويسنده):

به نظر بنده فقط سينما اين مشكل را ندارد تا آنجايي كه من اطلاع دارم چه در عرصه سياست و چه در عرصه علم و چه در عرصه هنر، معمولا غافل از اين موضوع هستند. البته در اين ميان هنر نزديكترين مقوله به انتظار است و سينماي جهان زمينه‏هايي از انتظار را در خود مي‏پروراند. از جمله انتظار يك آرمانشهر، انتظار يك مدينه فاضله و انتظار يك جامعه انساني توام با عشق و محبت. در واقع هنرمندان اصيل منتظرند و به نظر من سينما از اين نظر از مقولات ديگر جلوتر است. در سينماي ايران هم آثاري كه گاهي حكايت از اين انتظار مي‏كنند، ديده مي‏شود گرچه فضاي ما، فضاي غيبت است و در غيبت هم مفهوم عدم حضور نهفته است.

كيومرث پوراحمد (نويسنده و كارگردان):

آثار هنري، قبل از هر چيز به طور طبيعي بازتاب مشغوليت ذهني پديد آورندگان آن است. موضوع مورد نظر شما، لابد مشغوليت ذهني فيلمسازان نبوده است.

سيدعليرضا سجادپور (نويسنده و تهيه كننده):

در وانفساي جهان معاصر و در عصر حاكميت‏شيطان و شاگردانش بر زمين و در دوران سروري و آقايي ظالمان و مترفين و كافران بر بيشتر ابناء بشر، به نظر مي‏رسد كه دنيا را بدجوري ظلمت فراگرفته، تنها از پشت قله ايران، كورسويي از سپيدي فلق به چشم مي‏خورد ... و «اليس الصبح بقريب‏»؟

آري، در چنين شرايطي، شيعيان گر چه مظلوم و تنها، اما يگانه قوم اميدوار و خوشبين جهانند. شيعيان گرچه در گوشه‏هايي از كره خاكي و بخصوص در ايران، درگير مبارزه‏اي بي‏امان با تمامي مظاهر كفر و شرك و نفاق و عوامل داخلي‏شان هستند، اما در دل تك تك مومنان، لحظه لحظه و روز به روز نهال اميد بارور مي‏شود و شكوفه‏هاي صبر و استقامت و تلاش مي‏دهد ... آري، غنچه سربسته انتظار در شرف باز شدن است... اما آيا ما را نصيبي از اين شكوفه‏ها هست و آيا عطري از اين غنچه سربسته احساس مي‏كنيم؟ هر يك از ما در جايگاه اجتماعي، اقتصادي، سياسي، و خصوصا فرهنگي خود، آيا تلاش بايسته در گسترش روحيه اميد وانتظار داريم؟ آيا عرصه‏هاي مختلف فعاليت در اين سرزمين شهيدان، و در اين بزرگترين محل اتكاي قلب و روح عدالت جويان و حق‏طلبان عالم، توانسته‏اند منتشر كننده عطر و بوي خوش آن منجي قريب الظهور باشند؟

از ديگران بگذريم و به خود بپردازيم. آيا فضاي فرهنگي و هنري اين كشور، با متوليان ريز و درشتش و با وجود اين همه شعار و فرياد توسعه فرهنگي و اولويت فرهنگي و ... توانسته هرچند اندك، سهمي از باوراندن اين اميد و اين انتظار مقدس و حياتبخش، به دلهاي مردد و قلبهاي تشنه و سرگشته، داشته باشد ؟ دريغ كه همه آن شعارها جز الفاظي پوچ و تهي نبودند و جز به كار خريدن آراء و دستيابي به قدرت نيامدند. بايد گفت اين متوليان فرهنگي غالبا خود حجابي هستند ضخيم، كه راه نور را بر قلوب تشنگان مي‏بندند.

و حكايت‏سينما در اين ديار و از اين منظر، خود حكايتي تلخ‏تر است. بگذار بگويم كه در سينماي ما، مدتهاست كه چندان بويي از خدا نيز به مشام نمي‏رسد الا قليل، و حال آنكه تمام هستي مظهر خداست. طرفه حكايتي است كه سينما اين كاملترين هنري كه با مشهودات و محسوسات سروكار دارد، و گاهي سخت‏به زندگي واقعي شباهت مي‏يابد، اما نتوانسته (يا نخواسته؟) خدا را در وراي تمام اين صحنه‏ها و حركات و حوادث و داستانها به مخاطب بنماياند ... و از سينمايي كه چنين ضعيف و ناتوان است، چگونه مي‏توان توقع داشت كه بويي از امام عصر، عليه‏السلام، از آن استشمام شود و روح و معناي انتظار برآن سيطره داشته باشد؟

همه، خصوصا اصحاب هنر بايد بدانند كه وظيفه طرح و نشر ايمان، اعتقاد، اخلاق، ايثار و اميد تنها بر دوش سينماي جنگ و سينماي ديني نيست. بلكه هر سبك و ژانري در سينما - اعم از تاريخي، پليسي، اجتماعي، سياسي، خانوادگي، كودك و نوجوان و حتي كمدي - مي‏تواند، و بايد، كه مبشر و مبلغ ايمان و اخلاق و اميد باشد.

بنابر همين اصل، طرح موضوع صاحب الزمان، عجل‏الله‏تعالي‏فرجه، و نشر مفهوم انتظار را نبايد فقط از سينماي جنگ و سينماي تاريخ صدر اسلام انتظار داشت.

عليرغم همه اينها، در دو سال گذشته در اثر تلاش بي‏وقفه و خستگي‏ناپذير متوليان فرهنگ و ارشاد كشور، چراغ سينماي جنگ و سينماي ديني در اين سرزمين رو به افول و خاموشي است و در مقابل سينماي افسار گسيخته خشونت و خانواده ستيزي و فمينيستي، و نيز سينماي جواني و عشق و حال، با شتابي چشمگير و با استفاده از تمامي اهرمهاي تشويقي و حمايتي و قانوني رو به توسعه و گسترش دارد يعني بجاي آنكه بتدريج‏سياستهاي فرهنگي به سمتي سوق داده شود كه طرح مباحث اصيل و ارزشي و در راس آنها، مفهوم ولايت از حيطه محدود سينماي جنگ و سينماي ديني به كليت‏سينماي خانوادگي ما گسترش يابد، بر عكس آقايان كاري كرده‏اند كه سينماي موسوم به خانوادگي و اجتماعي يكسره تحت‏سلطه ضد ارزشها قرار گيرد و سبك وژانر سينماي جنگ و دفاع مقدس -

كه ماهيتا و ذاتا نمي‏تواند جز پيام ولايت و حفظ ارزشها و پايمردي به اصول را در بر داشته باشد - در چنبره فقدان امكانات و محدوديت‏هاي قانوني و اداري، حذف يارانه‏ها و كمكهاي دولتي، و بايكوت كامل تشويقي و تبليغي، به يادگاري موزه‏اي تبديل شود يا لااقل آقايان مي‏خواهند كه اينطور بشود.

اما و صد اما، گرچه قدرت و پول و بودجه و حق امضاء و حق اكران و جواز ساخت و نمايش همه و همه در دست آنان است، اراده و ايمان سينماگران متعهد نسل انقلاب دريد قدرت آنان نيست، همين اراده و ايمان علي‏رغم تمام ناهمواريها و كمبودها و بايكوتها به لطف و ياري خدا راه خود را باز خواهد كرد و حماسه خواهد آفريد و سرانجام سينماي ايران را در خدمت طرح ارزشها قرار خواهد داد، كه در راس همه اين ارزشها، نعمت ولايت و نعمت انتظار است و عطر جانبخش امام عصر، عليه‏السلام...

محمدحسين جعفريان (نويسنده، عكاس و فيلمبردار):

پاسخ گفتن به چنين سؤالي كار چندان دشواري نيست. امروز در عرصه هنر، و ادبيات ما عطر بسياري از ارزشها به مشام نمي‏رسد و در عوض انبوه انديشه‏هاي وارداتي يا انواع ماليخولياي هنري و ادبي جاي پرداختن به اين ارزشها و هنجارهاي مقدس را گرفته است. خوب است در پاسخ به پرسش شما، خاطره‏اي نقل كنم:

يكي، دو سال پيش از اين، يكي از دوستان خارجي من كه به اسلام تشرف يافته و شيعه شده بود، آهنگ وطن كرده و پس از چند سالي اقامت در شهر مقدس قم، به كشور خودش بازگشت.

او اسپانيايي بود و اديان متعددي را آزموده تا عاقبت كشتي روحش در ساحل تشيع پهلو گرفته بود. وقتي براي خداحافظي آمده بود، با تلخي مي‏گفت: شش سال است كه در قم زندگي مي‏كنم. من از اسپانيا فرار كردم چون در كشور من و اصولا در غرب همه براي پول كار مي‏كنند، براي شهرت، زن، قدرت، براي... من فرار كردم، به ايران آمدم، به قم، حالا، بعد از پنج، شش سال مي‏بينم، اينجا هم همين است. اينجا هم همه براي پول كار مي‏كنند، براي شهرت براي زن، براي قدرت...، پس فرق در كجاست؟

پس من براي چه از آن طرف دنيا آمده‏ام اينجا پهلوي شما ؟ چرا به اين سرزمين پناه آورده‏ام؟

جملات او سرشار از حقيقتي تلخ بود، حقيقتي كه جان مرا مي‏آزرد و در عين حال قابل انكار نبود. گفتار اين مسلمان اسپانيايي و نتيجه‏اي كه او را از شهر مقدس قم به دامان غرب‏باز گرداند، پاسخ پرسشي است كه شما به دنبال آن هستيد.