نگرشي به زيارت آل ياسين

السلام عليك يا خليفة‏الله و ناصر حقه.

سلام بر تو اي خليفه و جانشين خدا و ياور حق او.

سيد مجتبي بحريني

قسمت چهارم

در اين جمله سلام، از دو مقام ديگر آن وجود مقدس سخن به ميان آمده است؛ يكي مقام خلافت‏اللهي، ديگري منزلت ناصري و ياري‏كنندگي حضرتش به حق پروردگار.

مقام نخست مقامي است‏بس رفيع. جايگاه بلندي است كه مخلوق و بنده‏اي به مقام خلافت و جانشيني ذات ربوبي نائل آيد و در حقش گفته شود خليفة‏الله.

خليفه را در لغت چنين معني كرده‏اند:

من يخلف غيره و يقوم مقامه و السلطان الاعظم و في الشرع: الامام الذي ليس فوقه امام. (1)

كسي كه جانشين ديگري مي‏گردد و به جاي او مي‏نشيند و همچنين سلطان اعظم را خليفه گويند و در شرع امام و پيشوايي را مي‏گويند كه بالاتر از او پيشوايي نيست.

فيومي گويد:

خليفه در اصل خليف بوده بدون هاء؛ زيرا به معناي فاعل است و هاء آن براي مبالغه اضافه شده و بعضي گفته‏اند: خليفة‏الله فقط به آدم و داود گفته مي‏شود؛ زيرا، آن دو نفر بصراحت چنين ناميده شده‏اند. (2)

جميع معاني‏اي كه براي خليفه ذكر شده است‏بر آن وجود مقدس به نحو اكمل و اتم صادق است. او مقام خلافت و جانشيني دارد؛ سلطان اعظمي است كه همه سلطنتهاي عظيم، حتي ملك و سلطنتهاي حقه چون ملك داوودي و سلطنت‏سليماني، در كنار ملك و سلطنت او حقير است و كوچك؛ امام و پيشوايي است كه فوق او پيشوايي نيست.

آري، آن وجود مقدس خليفة‏الله است. در اين مورد به ذكر يك حديث‏بسنده مي‏كنيم:

قال رسول‏الله، صلي‏الله‏عليه‏وآله: «يخرج المهدي علي راسه غمامة فيها مناد ينادي: هذا المهدي خليفة الله فاتبعوه.» (3)

رسول خدا، صلي‏الله‏عليه‏وآله، فرمود: «مهدي، عليه‏السلام، خروج مي‏كند در حالي كه بر سرش ابري است. در ميان آن منادي‏اي است كه ندا مي‏كند: اين مهدي خليفه خداست؛ از او پيروي نماييد.»

اطلاق كلمه خليفة‏الله اقتضا مي‏كند كه آن وجود مقدس - در هر شاني كه مي‏شود خليفتي و جانشيني از حق متعال محقق شود - خليفة‏الله است؛ خليفة‏الله مطلق است، نه مطلق خليفة‏الله.

هر خليفه و جانشيني بايد با آن كسي كه جانشين او شده از هر جهتي شباهت كامل داشته باشد. كسي كه ديگري را خليفه و جانشين خود قرار مي‏دهد هر چه دارد - و مي‏شود به غير منتقل كند - به آن جانشين مي‏بخشد و الا مورد اعتراض قرار مي‏گيرد. خليفة‏الله كسي است كه هر چه خدا دارد و مي‏شود به غير خود بدهد، جميع آنها را به خليفه‏اش ارزاني مي‏دارد؛ با حفظ رابطه وجوب و امكان و خالقي و مخلوقي و الا خليفة‏الله نيست.

و ناصر حقه: دومين مقام در اين سلام، مقام ناصر حق خدا بودن است. گرچه همه اولياي حق صاحب چنين منزلتي هستند، اما، فعليت تامه اين مقام به آن وجود مقدس اختصاص دارد و خداوند سبحان او را براي نصرت حق خود و ياري دين‏اش ذخيره نموده است.

براي توضيح اين جمله بايد ديد حق خدا چيست كه امام زمان، عليه‏السلام، ناصر حق اوست. حق خداي متعال در آغاز حديث‏حقوق امام چهارم، عليه‏السلام، چنين آمده است:

فاما حق الله الاكبر عليك فان تعبده [و] لا تشرك به شيئا... (4)

حق خداي بزرگ بر تو اين است كه او را عبادت كني و چيزي را شريك او قرار ندهي.

پس حق خداي توحيد است؛ توحيد در ذات و صفات و افعال. حق خداي پرستش اوست و نفي شريك از او و اين حق از آغاز عالم به نحو كلي محقق نشده است. گرچه همه انبيا و اوليا و تمامي اوصيا ناصر حق خدا هستند، نصرت حق خدا و ايفاي حق وحدانيت او در عصر و روزگار هر كدام از آنها در حد محدودي بوده است؛ تا آنجا كه در حق نوح پيامبر، بعد از نهصد و پنجاه سال دعوت، مي‏خوانيم:

و ما آمن معه الا قليل.

حتي در روزگار پيامبر خاتم و نبي مكرم هم اين حق تحقق نيافت. خداوند سبحان اين مقام، مقام نصرت حق خودش را به قول مطلق در سطح هستي براي آن وجود مقدس ذخيره ساخته است. در روزگار اوست كه اثري از شرك باقي نمي‏ماند و وعده آيه‏56 سوره نور محقق مي‏شود:

يعبدونني لا يشركون بي شيئا.

اهميت اين مقام با اين تشبيه تا حدودي روشن مي‏شود: گاهي انسان حقي بر كسي دارد و يا حقوقي بر جمعي، ديگري مي‏آيد و مقداري از حق او را ايفا مي‏نمايد؛ به همان مقدار موجبات سرور صاحب حق را فراهم مي‏آورد. گاه كسي پيدا مي‏شود و همه حق انسان را تمام و كمال ايفا مي‏نمايد. معلوم است چه جايي در نزد صاحب حق پيدا مي‏كند!

اين آقايي كه به عنوان ناصر حق خداي به او سلام مي‏كنيم كسي است كه همه حق حق متعال را ايفا نموده و به دنبال آن حقوق همه صاحبان حق را ايفا مي‏نمايد. مقام و منزلت‏خاص، چنين ناصر حقي را آن خدايي مي‏داند كه اين آقا را ناصر حق خودش قرار داده است.

لازم به تذكر است كه ناصر و منصور هر دو در ادعيه و زيارات به امام عصر، عليه‏السلام، اطلاق شده است. آن وجود مقدس از حيثي ناصر و از جهتي منصور است. او ناصر حق خداست؛ ناصر دين خداست؛ ناصر اولياي خداست؛ ناصر كتاب خداست و ناصر هر چه متعلق به حق متعال است. مقام ناصريت چنين اقتضا مي‏كند كه نصرت حق مناسب با اين ناصري شامل حال او باشد و او منصور قرار بگيرد. خداوند سبحان چنان نصرت و ياري در حق او خواهد نمود كه از آغاز عالم تا انجام آن در حق كسي چنان نصرتي محقق نشده است. در اينجا فقط به ذكر يك حديث‏بيشتر بسنده مي‏كنيم و آن اينكه: فرمانده آن چهار هزار فرشته‏اي كه براي نصرت و ياري سيدالشهداء، عليه‏السلام، آمدند و موفق نشدند و گرداگرد قبر شريفش با چهره‏اي غمين و موهاي گردآگين باقي ماندند

تا در عصر ظهور موفور السرور فرزندش مهدي آل محمد، عجل‏الله‏تعالي‏فرجه، جزء ياران و ناصران حضرتش باشند، ملكي است‏به نام منصور. (5)

آري، خداي ناصر امام ناصر و منصورش را به فرشتگاني كه تحت فرماندهي منصور ملك هستند ياري مي‏كند. نصرت‏الاهي و منصور آسماني به نصرت و ياري ناصر حق خدا مي‏آيند. و او به انجام آنچه مامور است قيام و اقدام مي‏نمايد. چه خوب است اين جملات دعاي شريف افتتاح را - كه بيانگر مقام ناصري و منصوري آن وجود مقدس است - با توجه كامل عرضه بداريم:

اللهم اعزه و اعزز به و انصره (6) و انتصر به و انصر نصرا عزيزا و افتح له فتحا يسيرا و اجعل له من لدنك سلطانا نصيرا.(7)

پي‏نوشتها: