اشاره: در قسمتهاي پيشين مقاله حاضر، نويسنده با اشاره به جملهاي از مقام معظم رهبري كه ميفرمايد: »امام كبير ما عصر جديدي را آغاز كردند« به بيان ويژگيهاي عصري كه امام خميني، قدس سره، آغازگر آن بود، پرداختند عصري كه دين و دينداري در آن تجلي دوباره مييابد و جهانيان بار ديگر متوجه ارزشهاي نهفته در تعاليم ديني ميگردند.
در اين قسمت از مقاله نويسنده به بررسي تأثير جريان بازگشت به دين در انديشمندان غربي، اعم از انديشمندن علوم تجربي و علوم انساني، ميپردازد و جلوههاي مختلفي از فرايند عمومي جهان به سمت ديني شدن را نشان ميدهد.
تأثير جريان بازگشت به دين در انديشمندان غربي
آگاهي از كم و كيف تأثيرگذاري و خداجوئي در ميان نسل انديشمند و صاحب فكر جوامع غربي مسلماً ما را با اصالت و عمق و اهميت اين پديده بيشتر آشنا ميكند. گرچه اعتقاد به اصالت دين و دينداري و توجه به اثرات مثبت دين بر حيات آدمي در ميان عالمان و انديشمندن رشتههاي مختلف علمي سابقهاي ديرينه دارد؛ كه از باب نمونه ميتوان به تحولات ايجاد شده در حوزه روانشناسي در طول چند دهه
گذشته اشاره كرد.
يكي از محققان كشورمان در اين زمينه ميگويد: اكنون يك موج ضد فرويدي در كشورهاي غربي پيدا شده است و نسل تازهاي از روانشناسان ظهور كردهاند كه نهايت همدلي را با دين دارند كه از ميان آنان ميتوان از كساني مثل »ويكتور فرانكل«، »مري داگلاس«، »كارن هورناي،«، »كارل راجر«، »الپورت« و »آبراهام مزلو«، نام برد.
اين روانشناسان بر خلاف فرويد كه معتقد بود گرايش به دين در اثر عقده اوديپي حاصل از عشق جنسي فرزند به مادر است و دينداري در واقع نوعي بيماري رواني است، معتقدند كه دينداري گرايش اصيل در وجود آدمي است(1)
مؤيدات گوناگوني فراگير شدن و توسعه كمي و كيفي اين جريان و سرعت نفوذ آن را در ميان نسل تحصيلكرده و انديشمند جهان امروز بروشني مورد تأييد قرار ميدهد.
رئيس پژوهشكده علوم انساني كشورمان با اشاره به برخي از اين مؤيدات ميگويد:
شما اگر وضعيت بيست سال پيش اروپا و آمريكا را با حالا مقايسه كنيد اصلاً قابل قياس نيست؛ حتي هفت، هشت سال پيش را كه من با حالا مقايسه ميكنم تفاوت بسيار است چند سال پيش براي سمينار )تعبير فيزيكي نظريه نسبيت( در لندن بودم بحث كيهانشناسي مطرح بود. يك فيزيكدان فيلسوف بلژيكي در ضمن آنكه داشت راجع به يك مدل كيهانشناسي صحبت ميكرد اسمي هم از خدا آورد. يك فيزيكدان آمريكايي )از دانشگاه آكسفورد( گفت: در كنفرانس فيزيك جايي برا آوردن اسم خدا نيست!، اين را من خودم شاهد بودم.
اما الآن وضعيت آنچنان تغيير كرده كه:
چهار سال پيش انجمن آمريكايي پيشرفت علم كه بزرگترين انجمن علمي در آمريكاست و بسياري از شخصيتهاي برجسته علمي آمريكا عضو آن هستند، سمينار دورهاي برگزار كرده بود، در آن سمينار كاري كه براي اولين بار كرده بودند اين بود كه غير از جلسات موازي كه معمولاً در رابطه با كنفرانسها ميگذارند يكي دو جلسه هم در ارتباط با رابطه علم و دين قرار داده بودند. اين جلسات آنچنان شلوغ شده بود كه بقيه جلسات را تحتالشعاع قرار داده و سر و صداي اولياي سمينار را در آورده بود.
يك وقتي اسم دين را آوردن در محيطهاي علمي و آموزشي و غيره بر خلاف مد روز بود اما الآن اينطور نيست.(2)
محقق ديگري با اشاره به رويكرد مجدد بشريت به دين و ارزشهاي اخلاقي گستره، نفوذ اين پديده را در مجامع علمي و... چنين توصيف مينمايد:
بشر كنوني در پايان هزاره دوم و در آستانه شروع هزاره سوم درگير بزرگترين بحرانها (Cvisis) شده است.
تنها تكيهگاهي كه ممكن است اين موضوع را تعديل بخشد و اميدي تازه در روح نسل آينده بدمد روي آوردن مجدد بشريت به مسائل اخلاقي و ارزشي و بازگشت به پايگاه خليفةاللهي انسان در كره زمين است كما اينكه نشانههاي اين بازگشت از مفاد قطعنامهها، بيانيهها، دستور كارها و منشورهاي جهاني بخوبي آشكار شده است.(3)
»ژيل كيل« جامعهشناس معروف فرانسوي در تغيير علل رويكرد مثبت عالمان و انديشمندان به باورهاي ديني ميگويد:
افراد غير مذهبي تحصيلكرده معتقدند كه فرهنگ غير مذهبي آنها را در بنبست قرار داده است و نتايج اين بنبست را هم در شدت جنايت و طلاق و ايدز و مواد مخدر ميبينند.
وي اضافه ميكند:
آنها نسبت به تكنيك احساس تنفّر ندارند چون آنها تضاد سنتي بين علم و ايمان را نفي ميكنند.(4)
هفتهنامه فرانسوي »تورل ابزرواتور« هم طي تحليلي در اين زمينه مينويسد:
در اين زمان كه علم انفورماتيك و تكنيك پيشرفتهاي سرسامآوري داشتهاند؛ هر روز بصورت فزايندهتري با سقوط و اضمحلال بنيادهاي فكري ماترياليستها و غير مذهبيون مواجه ميشويم...
...ديگر اين خداشناسي نيست كه مفهومات علمي را به سود خود مورد استفاده قرار ميدهد بلكه در حال حاضر اين علم است كه بشدت
خواستار خداوند است.
اين نشريه فرانسوي ميافزايد:
نيمي از پژوهشگران مركز ملي پژوهشهاي علمي در فرانسه به خدا ايمان دارند و خيليها هم احساس ميكنند به اين مرحله نزديك شدهاند.(5)
از رهگذر تحولات ايجاد شده در حوزه دينگرايي بشر معاصر، نظرات پوشالي و موهومي كه ضمن القاي تعارض جدي بين علم و دين زمينه انزواي هر چه بيشتر دين را از صحنه اداره زندگي بشر فراهم ميكردند؛ امروزه بيش از هر زمان ديگر از درجه اعتبار ساقط ميشوند.
جريان رويكرد ديني در ميان عالمان علوم تجربي و دانشمندان علوم مختلف در جهان بسرعت در جهت تبيين واقعيت عدم تعارض علم و دين و نياز علم به دين جهت كشف مجهولات هستي و در حال گسترش است. نويسندهمحترم كتاب ارزشمند »از علم سكولار تا علم ديني« در توضيح بيشتر اين واقعيت با ذكر مصاديق مهمي، چنين مينويسد:
الف) امروزه براي فيزيكدانان، كيهانشناسان، منجمان غربي سودآور شده است كه در عنوان كتابهايشان اسم خدا را بگذارند حتي اگر در داخل كتاب، كاري به خداي سنتي نداشته باشند، لذا عناويني نظير physicsGod and the new يا The mind of Godو غيره ظاهر شده و دليلش هم اين است كه اقبال عامه به اين قبيل كتابها زياد بوده است، زيرا بسياري از مردم ميخواهند تعارض بين علم و دينشان حل شود. به آنها گفته شده بايد بين اين دو يكي را انتخاب كنند، اما آنان هر دو را ميخواهند...
ب) در ژانويه 1986 «كنگره جهاني تلفيق علم و دين» در هند تشكيل شد كه در آن بيش از 1100 نفر از فيزيكدانان، شيميدانان، زيستشناسان، فيلسوفان، الهيون،... از سراسر جهان شركت داشتند.
ج) چند سالي است كه دانشگاه «كمبريج» رشته سخنراني و علم و الهيات را شروع كرده است و در سال 1998 مبلغ يك ميليون و يكصد هزار پوند به دانشگاه »آكسفورد« اهداشد تا كرسي علم و دين را تأسيس كند. همچنين دانشگاه »ليدز« انگليس اولين مركز ميان رشتهاي براي آموزش و تحقيق درباره تعامل علم دين را دائر كرد و دانشگاه »بوستون« در آمريكا برنامه دكتري در علم و دين و فلسفه را به راه انداخته است.
د) در اروپا و آمريكا، خصوصاً در آمريكا، انجمنها و مراكز تحقيقاتي مرتبط با علم و دين به طور روزافزوني در حال تأسيس است... همچنين در سالهاي اخير درس علم و دين در تعداد زيادي از دانشگاههاي آمريكايي و اروپايي عرضه شده است و طبق برآورد مجله New Scientist، اين پررشدترين رشته علمي بوده است.
ه) انجمن علوم سياسي آمريكا Association()American Political Science بيش از ده سال است كه بخش دين و سياست را به راه انداخته است و هر ساله جايزهاي را به بهترين كتاب در اين زمينه اهداء ميكند.
و( مجله آمريكايي Time در شماره هفتم آوريل 1980 خود نوشت كه انقلابي ساكت در تفكر استدلال در حال وقوع است و خدا دارد برميگردد و اين خصوصاً در حوزه فيلسوفان آكادميك صادق است.
مجله آمريكايي News week در شماره بيستم ژوئيه 1998 خود نوشت كه علم خدا را مييابد.(6)
همچنين ارتباط پروفسور بروس مينگن (Bruce mongon) استاد شناخت پژوهشي دانشگاه كاليفرنيا در بركلي در دومين كنگره جهاني تلفيق علم و دين )هندوستان، ژانويه 1996) طي سخنراني خود با اشاره به اينكه از اوائل قرن حاضر روش علمي به جمود گرائيد و به مشاهده واقعيات خشك خارجي محدود گشت و به دين و تجربه ديني به چشم دشمن ابدي خود نگريست گفت:
خوشبختانه از آغاز دهه كنوني علاقه به آگاهي و تجارب ديني معنوي در كار علمي تجديد شده است.(7)
تحولات ياد شده در حوزه دينگرايي آنچنان عميق و غير قابل انكار است كه اعتراف به حيات مجدد دين، امروزه در قالب نظريات معتبر و مسلم علمي نهادينه شده و جاي خود را در ميان كتب مرجع و متون معتبر رشتههاي مربوطه علوم مختلف باز نموده است، من باب نمونه جاي دارد اشاره شود به كتاب
جامعهشناسي به قلم پروفسور آنتوني گيدنز جامعهشناس سرشناس انگليسي و استاد دانشگاه كمبريج،(چاپ 1993).
در اين كتاب بخشي اختصاص داده شده است به «پديده نوزايي ديني»، اين فصل اينگونه آغاز ميشود:
در گذشته سه غول فكري جامعهشناسي يعني ماركس، دوركيم و ماكس وبر، با كم و بيش اختلافاتي فرايند عمومي جهان به سمت سكولاريزاسيون و به حاشيه رفتن دين ميديدند ولي از آغاز دهه هشتاد و با انقلاب اسلامي ايران شاهد تحقق عكس اين قضيه هستيم يعني:
فرآيند عمومي جهان روند معكوسي را آغاز و به سمت ديني شدن، پيش ميرود.(8)
پينوشتها:
پانویس‌های این مقاله
- ۱
1. همتي، همايون، كيهان فرهنگي، ش 136، مهر 1376.
بازگشت به متن ↑ - ۲
2. گلشني، مهدي، در مصاحبه با روزنامه كيهان، 75/11/7.
بازگشت به متن ↑ - ۳
3. كريمي، عبدالعظيم، رويكردهاي ديني و تربيت ديني، 1374.
بازگشت به متن ↑ - ۴
4. مجله سروش، ش 551، فروردين، 1370.
بازگشت به متن ↑ - ۵
5. روزنامه كيهان، صفحه علمي، 1370/9/25.
بازگشت به متن ↑ - ۶
6. گلشني، مهدي، از علم سكولار تا علم ديني، چاپ پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، ص 58-60.
بازگشت به متن ↑ - ۷
7. روزنامه اطلاعات، 1376/4/3.
بازگشت به متن ↑ - ۸
8. كيدنز، آنتوني، جامعهشناسي، ترجمه منوچهر صبوري، نشر ني، 1374.
رجعت
آوای سپیده آید از نای فلق
در برکه خون، نشسته سیمای فلق
هشدار که پاید این سحرگاه بسی
تا رجعت بشکوه «مسیحای»ی فلق
سیّد حسن ثابت محمودی(سهیل)
کتاب بهار
یار ما در پرده هم خورشیدوار
می‌درخشد در نگاه روزگار
صبح، خطّی از خطوط سرخ اوست
آب، نقشی از نگاهش در گذر
صخره‌ها سختی از او آموختند
کوه‌ه از صبر او بی‌اعتبار
نخل‌ها بنشانده در باغ سحر
چشم‌ها بر جاده‌ها در انتظار
زنگ از آیینه‌ها پرداخته
صیقل صد آفتابش بر عذار
در تقاضای حضورش، شاهدان
در هوای صبح طالع، اشکبار
آه می‌دانم که حجم سبز از اوست
خواهد آمد با کتابی از بهار
عزیزالله زیادی
صبح فرج
پردة شب بدرد، چهر ار بگشایی
قصّ کوتاه شود یکسره، گر باز‌آیی
آفابی و دل منتظران تنشنة توست
تا بیایی و در «خیبر» شب بگشایی
باقی عشق تویی، از تو بقا یافته عشق
گر نبودی تو، نمی‌بود دگر فردایی
غم دل را بتوان با تو به یک سفره نشست
رأفت «امّ‌أبیها» پسر «زهرا»یی
دست تنهای «خلیل» است و مقابل؛ صف پیل
چون خلیل است یل عرصه، یقین با مایی
نشود قامت پیدایی تو را پنهان کرد
در پس ابر هم ای صبح فرج، با مایی
عزیزالله زیادی
آفتاب
آه می‌کشم تو را با تمام انتظار
پر شکوفه کن مرا ای کرامت بهار
در رهت به انتظار، صف به صف نشسته‌اند
کاروانی از شهید، کاروانی از بهار
ای بهار مهربان! در مسیر کاروان
گل پاش و شک بپاش، گل به‌کار و گل به‌کار
بر سرم نمی‌کشی دست مهر اگر، مکش
تشنة محبّتند لاله‌های داغدار
دسته دسته گم شدند سهره‌های بی‌نشان
تشنه تشنه سوختند نخل‌های روهز‌دار
می‌رسد بهار و من بی‌شکوفه‌ام هنوز
آفتاب من بتاب، مهربان من، ببار
علیرضا قزوه
آرزوی دیدار امام زمان
آرزویم همه اینست که بینم رویت
جان شیرین بسپارم به خم ابرویت
مهر من! چند پس پرده نهان خواهی بود
روز عشاق شد از هجر، سیه چون مویت
به تمنای وصال تو دلم خوش باشد
وای اگر طی شودم عمر و نبینم رویت
ای امید دل ماه آه که در ظلمت غم
جان سپردیم و ندیدیم رخ دلجویت
تشنگانیم به دیدار تو ای وادی عشق
چه شود گر که بنوشیم نمی از جویت
گر چه خود ای گل خندان ز نظر پنهانی
خرم و تازه بود باغ حیات از بویت
آخر ای نور خدا از افق غیب برآی
که بود جشم امید همه دلها سویت
از پی حشر عبث رنج برد اسرافیل
تو بیا تا که قیامت کنی از بازویت
یک اشارت کن و از خاک، بن کفر برآر
ای که پیوسته به نیروی خدا نیرویت
محمّد حسین بهجتی(شفق)
در انتظار رؤیت خورشید
ای گنج پرعطوفت دریاها، کی می بری غبار غم انگیزی
جانم به لب رسید و دلم خون شد، زان ناز و عشوه ها و شکرریزی
در انتظار رؤیت خورشیدیم، چشمانمان به کعبه و میخانه
کی می شود نقاب ز رخ شویی، طوفان شور و شوق برانگیزی
وقتی که باد بوسه زیبایی بر چهره شکفته گل می زد
بلبل به عشق و شور و شعف می خواند، طی شد غروب خسته پاییزی
کی می شود به عشوه و طنازی، از پشت ابر تیره برون آیی ویران کنی
قساوت کسری ها بر هم زنی حکومت چنگیزی
ای ذوالفقار خشم اهورایی، تا کی در انتظار شکوفایی
مستضعفان، اسیر غمت هر دم، باید که شرق و غرب به هم ریزی
هر جا که سر زنیم و خبر گیریم، تفتیده است و منتظر آب است
محتاج یک نگاه تو این دنیا، ای آنکه از نگاه تو لبریزی
فرهادم و در آتش شیرینم، با تیشه ای که کوه بلرزاند
یا می رسم به شهد شکر ریزش، یا جان دهم ز فتنه پرویزی
در خلوت غروب چنین گوید، حقدل ز آه و حسرت دیدارت
کی با عصا و آن ید بیضایت، آثار ساحران برون ریزی
محمدعلی حقدل جهرمی
گل نرگس
زلف آشفته کن، آشفتگی عالم بین
به شکر خنده بزن، بندگی آدم بین
خال جادو بنگر، خانه دل پرغم بین
طاق ابرو بنما، کلبه پر از ماتم بین
گل بستان محمد، تو قدم رنجه نما
قدمی رنجه نما، بر سر و چشمم نه پا
خاتم و ملک سلیمان کنون در دستت
جام جمشید منور ز دو چشم مستت
نفرت و ننگ به اعدای پلید و پستت
دشمنان خوار نمودی تو که ناز شستت
گل بستان محمد، تو قدم رنجه نما
قدمی رنجه نما، بر سر و چشمم نه پا
مجلس بزم، مهیاست، تویی بس زیبا
دیدن روی تو حقا که بود آب بقا
یا اباصالح اگر روی نمایی تو به ما
جان فدای تو کنم، نیک پی نیک لقا
گل بستان محمد، تو قدم رنجه نما
قدمی رنجه نما، بر سر و چشمم نه پا
دیرگاهی است که ما تشنه دیدار توایم
قد رعنا بنما جمله خریدار توایم
گر چه با دست و زبان موجب آزار توایم
گل نرگس نظری ما همگی خار توایم
گل بستان محمد، تو قدم رنجه نما
قدمی رنجه نما، بر سر و چشمم نه پا
باطل از چهره حق جلوه نماید امروز
خر دجال پلیدی بفزاید امروز
نعمت و راحت ما را بزداید امروز
در تزویر و ریا باز گشاید امروز
گل بستان محمد، تو قدم رنجه نما
قدمی رنجه نما، بر سر و چشمم نه پا
ما که آزرده ایام و هزاران فتن ایم
دست آموز بلایا شده یار محن ایم
تا تصور ننمایی تو که با خویشتن ایم
گر که فرمان بدهی در ره تو جان فکنیم
گل بستان محمد، تو قدم رنجه نما
قدمی رنجه نما، بر سر و چشمم نه پا
تو بغل باز کنی با سر و با جان آییم
پای کوبان و سرافشان و غزل خوان آییم
لشکر انس و ملک دشمن شیطان آییم
خود نه تنها که همه خیل سواران آییم
گل بستان محمد، تو قدم رنجه نما
قدمی رنجه نما، بر سر و چشمم نه پا
کوس رسوایی دجال فلک کوفته است
رخت افلاس و ریا بر تن او دوخته است
گه فلک کوفته است گاه ملک کوفته است
کاخ و بنیاد ستمگر، همگی سوخته است
گل بستان محمد، تو قدم رنجه نما
قدمی رنجه نما، بر سر و چشمم نه پا
تو که آشفتگی امت ما می بینی
که کند شکوه ز هجران لب شیرینی
«سر راحت ننهاده است سر بالینی »
«آخر ای ماه به درد دل ما تسکینی »
گل بستان محمد، تو قدم رنجه نما
قدمی رنجه نما، بر سر و چشمم نه پا
گر چه ما منتظران واله و دوریم ز تو
تا تصور ننمایی که صبوریم ز تو
خیل ما سوختگان پر ز سروریم ز تو
یوسف فاطمه ما غرق غروریم ز تو
گل بستان محمد، تو قدم رنجه نما
قدمی رنجه نما، بر سر و چشمم نه پا
علم شیفتگی بر همه عالم زن
سرمه خواب ز چشمان همه بر هم زن
سر به این کلبه طوفان زده آدم زن
دست رد بر سر و بر سینه نامحرم زن
گل بستان محمد، تو قدم رنجه نما
قدمی رنجه نما، بر سر و چشمم نه پا
یادگاری صنما ز آن گل رخسار بده
ساغری ز آن می گل رنگ به احرار بده
درس آزادگی حیدر کرار بده
درسی از دین خدا خاطر کفار بده
گل بستان محمد، تو قدم رنجه نما
قدمی رنجه نما، بر سر و چشمم نه پا
هادی خدیور
ماه دل آرا
ای زهره زیبایی، تو کعبه دلهایی
بتها به سجود افتد، هر پرده که بگشایی
با دست مسیحایی، عطری چو ببخشایی
رخساره مریم را، با عشق بیارایی
ای عشق! گوارایی، صهبای مصفایی
مست تو بهار آمد، تو هست بهار آیی
در حلقه مینایی، ماهی تو، دل آرایی
صد دیده به رقص آمد، یک جلوه چو بنمایی
یوسف رخ یکتایی، محبوب زلیخایی
مجنون تو شد دیده، لیلای دل مایی
در مذهب زیبایی، تو خال لب بایی
یک قطره تلاوت کن، زان کوثر دریایی
ای حسن تماشایی، در اوج تمنایی
لبیک تو ما را بس، در مشعر تنهایی
معصومه نجفی مطیعی
بازگشت به متن ↑