اسماعیل شفیعی سروستانی
شايد پايان قرن بيستم و آغاز قرن بيست و يكم آنچنان كه در غرب در ميان ساكنان دو قاره آمريكا و اروپا مطرح است در ميان ما مطرح نباشد. دليل اين امر هم معلوم است. براي همه مردمي كه در سرزمينهاي اسلامي زندگي ميكنند مبدا تاريخ، هجرت حضرت رسول اكرم، صلياللهعليهوآله، است و از اينرو از منظر مسلمين، ما در حال گذر از نيمه اول قرن چهاردهم هستيم و نه قرن بيستم.
اما اگر درستبه ماجرا بنگريم - و صرف نظر از موضوع مبدا تاريخ - اين كشورها از نظر موقعيت تاريخي نيز در قرن بيستم زندگي نميكنند كه حالا گذر از آن برايشان از اهميت ويژهاي برخوردار باشد. چرا كه طفيليان فرهنگ و تمدن معاصر غربي با فاصلهاي بيش از يكصد سال سر در پي آنها نهادهاند. و تنها با حفظ صورتي ضعيف و نمور از تمدن قرن بيستم اروپا از خود صورتكي از انسان قرن بيستمي ساختهاند. كامپيوترهاي فعال در اين كشورها هم به اسباببازيهايي شبيهاند كه دخالت مستقيمي در حيات نظامي و اقتصادي و صنعتي آنها ندارند كه كسي بخواهد برايشان دل بزند. به همين خاطر است كه تنها طي يكي دو ماه اخير از Y2K يا همان «بحران سال دو هزار» در ايران سخن به ميان آمده است. و از همه مهمتر مردم اين كشورها مسلمانند و مسيح و آئين او همواره در حاشيه و سايه زندگي آنها قرار داشته است. از همين رو گذر بيست قرن از ظهور و بعثت عيسي، عليهالسلام، موضوع مبتلا به ذهن و زبان اين مردم نبود.
با اينهمه قرن بيستم، با همه ماجراها و حوادثي كه به همراه داشتسپري شد. آنچه كه در دنياي سياست رخ داد، دستاوردهاي تكنيكي، تغيير جغرافياي جهان، مبادلات اقتصادي، جنگها و موضوعات ديگري از اين دست ميتوانند موضوع بحث كساني واقع شوند كه سعي در بازنگري قرن بيستم دارند. اما سعي ما بر آن است تا از منظر «مطالعات فرهنگي» با نگاهي اجمالي به ويژگيهاي اين مقطع از حيات انسان معاصر بنگريم.
آغاز مرحله سوم از حيات تاريخي
بروز و ظهور فراگير تكنولوژي و تمدن با جلوههاي گوناگونش موجب بوده كه در وقت گفتگو از غرب و حتي نقد و نظر درباره فرهنگ و تمدن آن، قرن بيستم بيش از ساير قرون موضوع بحث و مجادله باشد. بيراه هم نيست چون غرب در اين قرن بيشترين نقش را در صحنه حيات مادي و فرهنگي انسان معاصر ايفا كرده است.
اگر قرن نوزدهم ميلادي را قرن ظهور و نضج فرهنگ معاصر غرب بشناسيم، قرن بيستم قرن «ظهور تمام نماي تكنولوژي» آنست.
تاريخ جديد كه آغاز شد؛ تفكري رخ نمود كه از همه حيث تفكر انسان غربي را معطوف به زمين كرد. و شايد از همين روست كه وجه تمايز اساسي دو دوره تاريخي جديد و قديم را در همين «رجوع حيث تفكر انسان» بايد دانست. در تاريخي، همه نگاهها معطوف به آسمان بود و در تاريخي ديگر همه نگاهها معطوف به زمين.
به اقتضاي اين تاريخ، تفكر جديد در خلوت فلاسفه و انديشمندان غربي جان گرفت و از آن پس در بياني اجمالي نقل مجالس و محافلي شد كه سعي در بيان تفسيري جديد اما انساني از عالم و آدم داشت. اين طفل نوزاد در دامان ادبيات و به كمك شاعران و داستانپردازان و نويسندگان پرورش يافت تا در هيات فرهنگ و ادبي فراگير جماعت آدميان را به ادب جديد مؤدب سازد. و بزودي «تفسير جديد از عالم و آدم» تفسيري عمومي شد. ادبي جاري و فرهنگي كه در همه وجوه خود اين دريافت جديد و صرفا انساني از هستي را به نمايش ميگذاشت. «تفكر جديد، فرهنگ جديد و انسان متجدد» دست در گردن هم همه بناي پيشين را فرو ريختند تا پايههاي بناي نوين فرهنگ و تمدن مغربزمين را بركشند.
قرن نوزدهم تماميت فرهنگ جديد را عرضه داشت؛ در حالي كه بستر مورد نياز «تمدن» جديد را نيز فراهم ميساخت. اما قرن بيستم بتمامي شاهد رشد و گسترش تمدن غربي شد. گويي گذر ايام و قرون دريافتهاي كلي را از اجمال به تفصيل كشيد تا خود را در هيات اخلاق و فرهنگ و بالاخره تمدن آشكار سازد. در اين زمان به همان سان كه اين فرهنگ را در آثار اهل ادب ميشد خواند؛ در گستره زمين و در قالب مجسم نيز ميشد ديد. از همين روست كه اين قرن را بمثابه «ظهور مرحله سوم و آخرين مرحله از حيات تاريخي انسان معاصر» ميشناسيم.
آغاز و انجام با اميدواري
روزي يكي از روشنفكران غربي گفته بود: «تفسير جهان بس است؛ بياييد جهان را تغيير دهيم» يا سخني با همين مضمون؛ قرن نوزدهم اميدواري عجيبي ايجاد كرد، اميد به آنكه با بسط فرهنگ و علم جديد بشر روي سعادت معهود و موعود را خواهد ديد. از همه غمها رها خواهد شد و الهه خوشبختي را در آغوش خواهد گرفت.
همه سالهاي اوليه قرن بيستم يا در واقع چند دهه اول اين قرن با اميد سپري شد. هر روز در هواي روزي كه علم و تكنولوژي دردها را درمان، ويرانيها را آباد و بيعدالتيها را مقهور نمايد و بشر را از همه نگونبختيها رهايي بخشد. چنانكه اين تمنا دستمايه آثار بسياري از شاعران، هنرمندان، نقاشان و... بود. جنبشهاي بسياري در سرتاسر عالم به مدد اين دريافت و تمنا رخ داد. مردان و زناني كه در هواي محو ظلم و ظالم و رسيدن به حقوق خويش سر در پي ايدئولوژيها، مرامها و سياستبازيهاي غربي گذاشتند و جان و مال را در آستانش قرباني كردند. هر چه از قرن بيستم گذشتسايه ياس، انفعال و احساس تنهايي، بيش از پيش گسترده شد تا آنجا كه در ميانه اين قرن سرمايهداريهاي عنانگسيخته، فاصلههاي طبقاتي وحشتناك، بحرانهاي اخلاقي، درهم ريختگي عناصر طبيعي و ظهور بيماريهاي نادري كه تا پيش از آن سابقه نداشت؛ پيش از همه ساكنان كره ارض، غربيان را با ترديد روبرو ساخت. گوئيا تجربه تمام و كمال اين تاريخ در وجوه فكري، فرهنگي و مدني موجب شده بود تا دريابند: «در غرب خبري نيست».
فرزانه مرداني چون گوته آلماني، كهيركيگورد، آلدوس هايكسلي و ديگران سعي كردند همه دريافتخود را از وضع انسان و جهان قرن بيستم در قالب نمايشنامه، رمان و آثار فلسفي به تصوير كشند و در كنار آنها جماعتي با رويگرداني از غرب روي به نوعي زندگي يله و رها آوردند. هيپيها در كنار مشتاقان سنتهاي هندي، چيني، ژاپني و امثال آنها انعكاس نوعي سرخوردگي بودند.
همه اميدواري دهههاي اول قرن بيستم مبدل به ياس مفرط در ميانه اين قرن و دهههاي پايانياش شد. اما، بزودي از ميانه همه سياهيها نوري دميدن گرفت. برقي ساطع شد و جماعتي چند در عين نااميدي اميدوار به دميدن خورشيدي نو شدند.
نزديك شدن سالهاي پاياني قرن بيستم، اخبار منتشر در ميان معتقدان به مسيحيت و يهوديت درباره ظهور منجي خستگي و ياس فراگير از تمدني كه همه چيز را ميبلعيد اين اميد را زنده ميساخت كه «مردي ميآيد».
در هيچ دورهاي به اندازه يك دهه اخير در اروپا و نه كشورهاي مسلماننشين و يا به اصطلاح جهان سومي، درباره ظهور مسيح و منجي مسيحيت گفتگو نشده و يا آثار هنري و مطبوعاتي و حتي سمعي و بصري به وجود نيامده است.
از همين روست كه ميتوان گفت: اين قرن با اميد آغاز شد و با اميد هم به پايان رسيد. و اميدواري نتيجه مايوس شدن از همه فرهنگ و تمدني بود كه گمان ميرفت همه آرزوها را برآورده خواهد كرد.
پايان تاريخ غرب و آغاز تاريخ جديد
در همه آثاري كه به بررسي و مطالعه وضعيت فرهنگي و مادي انسان معاصر ميپردازند از «تاريخ و تفكر»ي كه طي چهارصد سال اخير (يعني بعد از قرن16 تا به امروز) ظهور كرده با عنوان تاريخ جديد و يا تفكر جديد ياد ميشود. جديد در نسبتبا تاريخ قبل از آن است.
در قرن بيستم در ميان غوغاي تكنولوژي ميشد زنگ مرگ و پايان اين تاريخ را شنيد. اين سخن براي كساني كه صورت را مينگرند و تكنولوژي و تمدن را اساس نظر خود قرار ميدهند، غريب و گاه اغراقآميز به نظر ميرسد.
تاريخ يك قوم با تمدن آغاز نميشود و بعكس با تمدن رو به ضعف و سستي مينهد. چه مدنيت همه توان بالقوه يك تفكر و فرهنگ ويژه را به نمايش ميگذارد و به عبارت ديگر ظهور تمدن، ظهور آخرين مرحله و ظهور وجه ناپيداي فكري و فرهنگي است و پس از آن ديگر چيزي نيست.
در قرن بيستم انسان غربي و تمدن غربي در عين ايستايي و ركود تنها در خود تكرار ميشد.
اگر چه ايدئولوژيهاي سياسي و اجتماعي سعي در روي پا نگه داشتن اين تمدن داشتند اما، رنگباختگي انواع ايدئولوژيهاي متكي به تفكر امانيستي بزودي تكرار بيهوده غرب را در خودش به نمايش گذاشت.
آنگاه كه تاريخي به سر ميآيد، دورهاي سپري ميشود و رگهها و نشانههاي تاريخ جديد رخ مينمايد.
قرن بيستم، اين تاريخ را به پايان آورد و در بستر خود نشانههاي ظهور تاريخ جديد را نمودار ساخت. ديگر هيچ مسيحادمي قادر به احياي امانيسم و فرهنگ ليبراليستي نيست.
بايد متذكر شد كه عليرغم آنكه غرب و غربيان اين مراحل را پشتسر نهادهاند بسياري از كشورهاي معروف به «توسعهنيافته» لنگ لنگان بدنبال نيل به موقعيتي هستند كه غرب با ترديد و انكار ناگزير به بازگشت از آنست.
هر روز شاهد تلاش جماعتي هستيم كه در وجوه سياسي، اقتصادي و فرهنگي سعي در سوق دادن جوامع شرقي و مسلماننشين به سوي ليبراليسم و كاپيتاليسم دارند و براي آن سر و دست ميشكنند.
تكرار ليبراليسم ناقص در اينگونه كشورها به همان اندازه مضحك است كه تقليد تجدد و روشنفكري عصر قاجار در ايران. بيگمان تاريخ جديد انعكاس هواجس شيطاني و نزول مقام آدمي از حيثيت آسماني به شان نبات و حيوان نيست، چه بشر يكبار و براي هميشه تا اسفل درجه حيات در آن پيش رفته است. رويكرد كامل او به زمين برايش ارمغاني جز «نيهيليسم و ابتذال» نداشت.
زنگ تاريخ جديد در نهانخانه قلب مردان مرد بصدا درآمده است؛ تاريخي كه با نام «خدا» آغاز ميشود. و هيچ قدرتي قادر به جلوگيري از اين رويكرد نيست.
در دو دهه پاياني قرن بيستم بسياري با گوش جانشان صداي اين زنگ را شنيدند. چنانكه خميني بزرگ شنيد. اما بايد اعتراف كنيم كه ما هنوز صداي اين زنگ را نشنيدهايم، كه اگر شنيده بوديم استراتژي «تعرب بعد الهجره» را پيشه نميكرديم.
انقلاب اسلامي و تاريخ آينده
تقارن «انقلاب اسلامي» با فصل جديدي كه حيات بشر را ديگرگون ميكند براي بسياري از آنان كه از صورت ميگذرند خبر از اين حادثه بزرگ دارد و اين تاريخ سير اكمالي خود را طي ميكند. تفكر خود را ميگسترد، فرهنگ خود را مينماياند و بشر را ناگزير مؤدب به ادب دين ميكند حتي اگر همگان امروز انكارش كنند. حتي اگر همه ايرانيان سر در پي روشنفكري منفعل بگذارند. وقت جديد، بخت دولتي را ميگشايد كه وعده داده شده. چنانكه فرموده بودند براي هر كسي دولتي است. دولتحق در تاريخ جديدي كه شكفتن آغازيده ظهور خواهد كرد «ولو كره المشركون».
قرن بيستم، همه سرها را به سنگ ياس و نوميدي كوفت، همه ادعا را شكست تا دانسته شود صاحب قدرت، و ولي مطلق خداوندي است كه اگر همه عالميان بدو كفر ورزند بر دامن كبريايش ننشيند گرد. به همان سان كه قدرت آدمي را در تجربه بزرگ زميني نمودار ساخت. ديدار انسان قرن بيستم، ديدار موجودي است كه در عين «قدرتمندي» در «ياس» دست و پا ميزند. ظاهربينان قدرت را مينگرند اما از تماشاي عجز و ياس آن غافلند.
قرن بيستم ميداني فراهم ساخت تا انسان با غور در زمين همه جمال و جلال سنتهاي نهفته در ميان پديدهها را دريابد اما، بغلط اينهمه را به خود منتسب نمايد و مستغني از غير خود روي به خودكامگي و استكبار آورد. اما، فرو غلتيدن در همه بحرانهاي اخلاقي، اقتصادي، سياسي و طبيعي او را متذكر ميسازد كه راهي جز رجعتبه حقيقت هستي ندارد.