ولايت و عبادت

رضا بابايي

مرج البحرين يلتقيان. بينهما برزخ لا يبغيان. فباي الاء ربكما تكذبان. يخرج منهما اللؤلؤ و المرجان. فباي الاء ربكما تكذبان. (1)

دو دريا را [به گونه‏اي] روان كرد [كه] با هم برخورد كنند. ميان آن دو، حد فاصلي است كه از هم عبور نكنند. پس به كدام يك از نعمتهاي پروردگارتان منكريد؟ از هر دو [دريا] مرواريد و مرجان برآيد. پس كدام يك از نعمتهاي پروردگارتان را منكريد؟

اگر ميان دو درياي سوره الرحمن، برزخي است كه به هماغوشي آنها رشك مي‏برد و اختلاط و اتحاد آن دو را بر نمي‏تابد، نماز و ولايت آن چنان اقيانوسهايي هستند كه چون برگهاي گل در هم تنيده‏اند و چون دو مصراع يك شعر وامدار يكديگرند.

آن دو دريا، نه آسمان و زمين، و نه درياي روم و هند، و نه دنيا و عقبا، و نه زندگي و مرگ، و نه درياي فارس و درياي روم، و نه درياي شيرين و درياي شور، كه هر زلالي است كه با زلالي ديگر درآميزد. چونان علي، عليه‏السلام، كه رهاورد همسري و همسفري او با زهرا، سلام‏الله‏عليها، مرواريد حسن و ياقوت حسين بود. (2) و چونان تلاقي ولايت و عبادت كه هزار هزار طبق اسرار و آسمان آسمان خورشيد حقيقت و ستاره معرفت پيش روي هر بينا دلي نهاد. ولايت پيشگي را جز به بهاي سجده و ركوع نتوان خريد و سجاده عبادت را جز به مي ولايت، رنگين نبايست كرد:

به مي سجاده رنگين كن، گرت پير مغان گويد

كه سالك بي خبر نبود ز راه و رسم منزلها

هم بدين خاطر است كه به زير يك سايه نشاندن نماز و ولايت در گنجنامه حكمت الهي، شايسته تشريع و بايسته تكوين است. اين دو تنها همسايگاني هستند كه از هم ارث مي‏برند (3) و از خانه خود نه روزني كه دري به روي هم گشاده دارند. در شيوا سخن وحي، هرجا كه نشان از سروهاي بوستان ولايت است - بصراحت‏يا كنايت - سجاده نماز نيز گسترده است، و هرگاه مؤذن عرش از مناره تنزيل، سرود نياز سر مي‏دهد، بانگ عزت علوي و نجابت فاطمي و سخاوت حسني و لابت‏حسيني شورها مي‏افكند و گوشها را نوازشي ديگر مي‏دهد.

ثواب روزه و حج قبول آن كس برد

كه خاك ميكده عشق را زيارت كرد

نماز در خم آن ابروان محرابي كسي

كند كه به خون جگر طهارت كرد

آب اين دريا را نمي‏توان كشيد، اما آنقدر كه مرغ جان از قفس حرمان و بيم خذلان رهيده باشد. دل و دين را به نفس رحماني قرآن، تازه مي‏كنيم و بر شماري چند از ستارگان اين پهنه لاجوردي انگشت مي‏نهيم.

مجملش گفتم نكردم من بيان

ورنه هم لبها بسوزد، هم دهان

هرچه گويم عشق را شرح و بيان

چون به عشق آيم خجل باشم از آن

گرچه تفسير زبان روشنگر است

ليك عشق بي زبان روشنتر است

چون قلم اندر نوشتن مي‏شتافت

چون به عشق آمد قلم برخود شكافت

آفتاب آمد دليل آفتاب

گر دليلت‏بايد از وي رو متاب (4)

آيه ولايت

انما وليكم الله و رسوله و الذين و امنوا الذين يقيمون الصلوة و يؤتون الزكات و هم راكعون. و من يتول الله و رسوله و الذين امنوا فان حزب الله هم الغابون. (5)

ولي شما، تنها خدا و پيامبر اوست و كساني كه ايمان آورده‏اند؛ همان كساني كه نماز بر پر مي‏دارند و در حال ركوع زكات مي‏دهند. و هر كس خدا و پيامبر او و كساني را كه ايمان آورده‏اند، ولي خود بداند [پيروز است، چرا كه] حزب خدا همان پيروزمندان‏اند

اين آيه، در شمار آياتي است كه نام و عنواني ويژه دارند. دانشمندان علوم قرآني و مفسران شيعي (6) از آن به آيه ولايت نام برده، آن را از دلايل محكم امامت‏حضرت امير، عليه‏السلام، مي‏شمارند.

مفسران بزرگي چون «شيخ طوسي‏»، «ابوالفتوح‏» و «طبرسي‏»، به هنگام تفسير اين آيات، در حقانيت و آشكارايي امامت علي بن ابي طالب، عليه‏السلام، نكات و لطايف بسياري بر قلم آورده‏اند. (7) تقريبا همه مفسران اهل سنت نيز اين كريمه را در حق و شان حضرتش مي‏دانند. تفاوت اساسي ميان آنچه در كتب تفسيري شيعه و تفاسير عامه وجود دارد، معنا و تفسير ولايت و مشتقات ديگر آن است؛ كه البته اين نزاع، به همين جا ختم نشده، سر از مباحث كلامي و اصول اعتقادات مذهبي برمي‏آورد.

«ميبدي‏»، «زمخشري‏»، «قرطبي‏»، «بيضاوي‏»، «آلوسي‏» و گروهي ديگر از مفسران اهل سنت در شان نزول اين بخش از سوره مائده و اينكه اين آيات جامه‏اي با شكوه و فاخر بر بالاي علي بن ابي طالب، عليه‏السلام، است، با شيعيان آن حضرت همداستان‏اند. (8)

جاي دارد كه نخست تفسير يكي از نامدارترين مفسران شيعي را پيش رو گيريم تا جايگاه كلامي و اعتقادي آيه ولايت، بيش از پيش آشكار گردد.

مرحوم ملا محسن فيض كاشاني، سخن خود را در تفسير آيه ولايت اينگونه آغاز مي‏كنند:

در كتاب كافي از حضرت صادق، عليه‏السلام، در تفسير اين آيه نقل شده است كه «ولي شما» يعني كسي كه به شما و جان و مالتان اولي و سزاوارتر است. مراد از «الذين امنوا» علي و اولاد معصومش، عليهم‏السلام، مي‏باشد. ايشان را اينگونه وصف كرد، زيرا امير مؤمنان در ركوع دوم از نماز ظهر خود به سائلي حله خود را انفاق فرمود. سپس اين آيات از سوره مائده نازل شد... در مجمع البيان آمده است كه حضرت بدان سائل انگشتري خود را زكات داد. (9)

هرچند در شمارش انفاقات حضرت و همچنين در آنچه ايشان به سائل عطا كردند، اختلاف است، در اينكه اين سخاوت علوي در پاكيزه‏ترين حالات معنوي، يعني نماز واقع شده است، نزاعي ميان مفسران نيست.

به زبان نحوي، «ولي‏» در آيه ولايت مبتدا (نهاد) است و «الله‏»، «رسول‏» و «الذين امنوا»، اخبار (گزاره‏هاي) پي در پي آن‏اند. از آنجا كه «الذين امنوا» بر خلاف «الله‏» و «رسول‏»، نياز به گزارش و تعريف دارد، خداوند ايشان را چنين مي‏شناساند:

«الذين يقيمون الصلوة و يؤتون الزكوة و هم راكعون.»

اينگونه شناساندن - گويا - بدان خاطر است كه خداوند اراده فرموده است كه شكوهمندترين شمايل ولي خود را از منتظر منزه‏ترين قاب بتاباند.

علوي‏ترين آفريده خدا را تنها مقدس‏ترين آيين او، تاب مي‏آورد و در اين آيينه است كه مي‏توان بازتاب روحي به شكوه همه خوبيها و مهربانيها و بزرگيها را ديد. پس ما بر مدار ولايتي هستيم كه كانون آن پرستش حضرت حق (نماز) و افت‏بر خلق (زكات) است. بحقيقت اين آيين الهي (نماز) راستگوترين آيينه‏اي بود كه مي‏توانست رخسار ولايت را بتاباند و رشك ماه و خورشيد گرداند.

جلوگاه رخ تو ديده من تنها نيست ماه و خورشيد همين آينه مي‏گردانند

سخن عبدالرزاق لاهيجي

آفرينندگان آثار كلامي، هماره بخش معتنابهي از كتاب خود را به بيان دلايل پنهان و آشكار بر امامت و ولايت اميرالمؤمنين، عليه‏السلام، اختصاص داده‏اند. اين بخش از مباحث كلامي كه با عنوان «امامت‏» مورد مداقه قرار گيرد، ناظر به دلايل عقلي و نقلي بر اثبات موضوع است. بتقريب در همه اين آثار آيه ولايت مورد بحث و نظر است. مرحوم ملا عبدالرزاق لاهيجي (فياض) از نامدارترين متكلمان شيعي در قرن يازدهم است. وي حكمت را از محضر صدرالمتالهين شيرازي آموخته و سپس به افتخار دامادي استاد نايل آمده است. مدرسه معصوميه قم كه اينك به نام

اين دانشمند گرانقدر، فيضيه ناميده مي‏شود، سالها شاهد درس و بحثهاي عميق او بوده است. مهمترين اثر كلامي لاهيجي «شوارق الالهام‏» است.

شوارق، شرحي ناتمام بر كتاب تجريد خواجه نصير طوسي است و بي هيچ ترديدي، شيواترين تاليف فارسي او، «گوهر مراد» است. گوهر مراد، يكي از خواندني‏ترين و استوارترين متنهاي علمي - كلامي در روزگار ماست. نصر شيوا و تركيب و سامان هنجار اين كتاب، آن را به گوهري كه مراد همگان است تبديل نموده است. فياض لاهيجي در كتاب ياد شده از آيه ولايت اينگونه سخن مي‏گويد:

قوله تعالي: « انما وليكم الله و رسوله و الذين امنوا ... جمهور مفسرين متفق‏اند كه اين آيه در شان علي، عليه‏السلام، نازل شده و در اكثر كتب اهل سنت مذكور است و بلا شبهه به حد تواتر رسيده. و بيان دلالتش بر مطلوب آن است كه «انما» كلمه حصر است و معناي آيه اين است كه نيست ولي شما مگر خدا و رسول و مؤمناني كه نماز كنند و در حالت ركوع صدقه دهند. سپس هرگاه حصر مراد باشد بايد كه مراد از ولي متصرف در امور باشد، چه معناي ديگر از معناي لفظ ولي مانند محب و ناصر مناسب حصر نيست. و لفظ «الذين‏» اگرچه صيغه جمع است ليكن متصف به اوصاف مذكوره به اعتبار دادن صدقه در حالت ركوع، نيست‏بالاتفاق مگر علي، عليه‏السلام. پس مضمون آيه اين باشد كه علي متصرف در امور شماست. چنانكه خدا و رسول. و مراد از امام نيست مگر متصرف در امور به وجه استحقاق. (10)

سخن سيد عبدالله شبر

يكي از فشرده‏ترين و مفيدترين تفسيرهايي كه در دو سه قرن اخير نگاشته شده از آن محقق جليل القدر مرحوم سيد عبدالله شبر است. توضيحات كوتاه اما مفيد اين مفسر ژرف نگر در فهم بيشتر و درك روشنتر از آيه ولايت فايده بخش است. وي در چند سطري كه در تفسير آيه ولايت مي‏نويسد به چند نكته اساسي اشاره مي‏كند:

1. ولي در ابتداي اين آيه به معناي متولي امور و «الاولي بكم‏» است. اين نكته نشان مي‏دهد كه ولايت گستره‏اي جديتر و اجتماعي‏تر دارد.

2. خداوند كلمه «ولي‏» را به صيغه مفرد ذكر فرموده و اين بدان خاطر است كه ولي جز يكي نيست اصالتا؛ اما رسول، صلي‏الله‏عليه‏وآله، و علي، عليه‏السلام، به تبع نيابت از ولايت الهي، ولي امر همه انسانها هستند.

اين سخن نيز با روح توحيدي، وحدت گرايانه اسلام هماهنگ و همسوست.

3. كلمه‏اي كه در آيه ولايت‏به حضرت علي، عليه‏السلام، قابل انطباق است «الذين امنوا الذين يقيمون الصلوة‏» است. حال آنكه مي‏دانيم الذين جمع است. مرحوم شبر در توجيه اين ناهماهنگي لفظي و معنايي مي‏نويسد:

عبر عنه بصيغة الجمع تعظيما او لدخول اولاده الطاهرين.

تعبير فرموده از حضرت به صيغه جمع به جهت تعظيم و تفخيم مقام حضرت و يا به خاطر داخل كردن فرزندان پاك و معصومش. (11)

4. دلالت اين آيت‏بر امامت‏حضرت علي، عليه‏السلام، به خاطر حصر آن بر آن جناب است. همچنين در ذكر اوصاف و حالات حضرت به بيان نمونه‏اي اكتفا شده است كه

مشهور خاص و عام بود؛ يعني زكات در حال نماز. (12)

نكته سنجي صاحب مثنوي

مولانا، جلال الدين رومي بلخي در كتاب جاوداني خود، مثنوي، كه برخي آن را قرآن پهلوي خوانده‏اند، بارها و بارها به ساحت پاك علوي اظهار ارادت نموده و عرشي‏ترين مدايح معنوي را به پاي اين سدرة المنتهاي عارفان نثار كرده است. پايان بخش دفتر نخست مثنوي حكايت نبرد خندق است. در اين مصاف كه پيشتر كارزار پاكي با پليدي است داستاني رخ مي‏دهد كه دستمايه مولانا براي پردازش و تصويرگري اخلاص عمل است:

از علي آموز اخلاص عمل

شير حق را دان منزه از دغل (13)

آنگاه كه افراسياب خندق و بنده بت احزاب از سكون و آرامش علي، عليه‏السلام، در جنگ حيرت مي‏كند و پرسان مي‏شود كه: «سبب افكندن شمشير از دست چه بوده است در آن حالت؟» از شاه ولايت و امير ايمان و مولاي تقوا مي‏شنود:

گفت من تيغ از پي حق مي‏زنم

بنده حقم نه مامور تنم

شير حقم، نيستم شير هوا

فعل من بر دين من باشد گوا

خون نپوشد گوهر تيغ مرا

باد از جا كي برد ميغ مرا!؟

كه نيم، كوهم ز حلم و صبر و داد

كوه را كي در ربايد تندباد

آنكه از بادي رود از جا خسي است

زانكه باد ناموافق خود بسي است

باد خشم و باد شهوت، باد آز

برد آن را كه نبود اهل نماز (14)

بازنگري در تفسير «ولي‏»

اختلاف بر سر معنا و مفهوم ولايت، عمري به درازاي تاريخ اسلام دارد. اين اختلاف به يك معنا، ريشه بسياري از نزاعهاي عمده كلامي است و از منظري ديگر خود شاخ و برگ درخت ناساز تفرقه است. آنان كه اساس غدير و حديث آن را پذيرفته‏اند؛ اما به ولايت غديري تن در نمي‏دهند، حجت ناموجه خود را در معناي مولا جسته‏اند. برخي مولا را دوست و برخي آزاده معنا كرده‏اند. اين خطا - به عمد يا به سهو - منشا كژ انديشيهاي بسياري شد؛ كه گفته‏اند: «ماهي از سر گنده گردد...». اين مقال، گنجايي تفصيل ندارد و نگارنده آن نيز سر آن ندارد كه داخل كوچه پس كوچه‏هاي مباحث كلامي شود. اما گريزي از ياد كرد اين دقيقه نيز نيست كه اين معنا از ولايت هر جاي ديگر كه پذيرفتني باشد. در سوره مباركه مائده مقبول نمي‏افتد. زيرا اولا پيش از آيه « انما وليكم الله...» قرآن كريم مؤمنان را - به كنايت - از ارتداد نهي كرده، آنان را تهديد به جايگزيني قومي ديگر مي‏كند: