زمزمه‏هاي ظهور

ابراهيم شفيعي سروستاني

برخي حوادث و رويدادهايي كه در يكي دو سال گذشته در جهان رخ داده، بويژه انتشار اخباري در زمينه انتظار مسيحيان براي بازگشت‏حضرت عيسي مسيح، عليه السلام، در آغاز هزاره سوم ميلادي، شور و شوق ظهور مصلح آخرالزمان، حضرت بقية‏الله الاعظم، ارواحنافداه، را در جامعه ما دامن زده است و اين زمزمه را در ميان بسياري از مشتاقان و منتظران قدوم آن حضرت پديده آورده كه آيا ظهور نزديك نيست؟ آيا نبايد در آينده نزديك در انتظار وقوع واقعه خوش ظهور بود؟ و...

حتي عده‏اي در اين ميان به پيش‏بيني زمان ظهور پرداخته و مردم را به آمادگي براي استقبال از قدوم حضرت مهدي، عليه السلام، در آينده‏اي بسيار نزديك فرا خوانده‏اند!

اگر چه گسترش شور و شوق عمومي براي ظهور حضرت حجت، عليه‏السلام، پديده مباركي است و جاي اين دارد كه علاقه‏مندان آن حضرت اشتياق ظهور را بيش از پيش در جامعه ما گسترش دهند و مردم را براي ظهور آماده سازند؛ اما اگر اين پديده منجر به تعيين زمان براي ظهور و اميدوار ساختن مردم به ظهور حضرت حجت، عليه‏السلام، در زماني معين گردد، جاي تامل بسيار دارد. زيرا بر اساس روايات نقل شده از ائمه اهل‏بيت، عليهم‏السلام، هيچكس جز خداي تبارك و تعالي از زمان دقيق ظهور آگاهي ندارد و لذا تعيين وقت‏براي ظهور (توقيت) جايز نيست و هيچكس حق ندارد كه بر اساس برداشتهاي شخصي خود، به پيش‏بيني زمان رخداد عظيم ظهور بپردازد.

براي روشن شدن بيشتر موضوع ياد شده در اين مقاله در ضمن چند عنوان به بررسي جوانب مختلف موضوع تعيين زمان براي ظهور مي‏پردازيم.

1. انتظار، رمز پايداري و پويايي شيعيان

پيش از اين در باب مفهوم، فلسفه و كاركرد انتظار در عصر غيبت‏سخن گفته‏ايم (1) و در اينجا قصد تكرار مباحث پيشين را نداريم و تنها به ذكر خلاصه‏اي از اين مباحث‏بسنده مي‏كنيم.

انتظار منجي از سويي عاملي براي پايداري و شكيبايي در برابر سختيها و مشكلات عصر غيبت و از سويي ديگر عاملي براي پويايي و تحرك شيعيان و آماده باش هميشگي آنان است. بر اساس تعاليم ائمه معصومين، عليهم‏السلام، منتظر بايد هر لحظه آماده ظهور باشد و زندگي خود را چنان سامان دهد كه هر زمان كه اراده خدا به ظهور تعلق گرفت‏بتواند با سربلندي در پيشگاه حجت‏خدا ظاهر شود.

به عبارت ديگر انتظار ظهور حجت در آينده‏اي نامشخص هم بيم‏دهنده و هم نويدبخش است. بيم‏دهنده است؛ چرا كه منتظر با خود مي‏گويد شايد همين سال، همين ماه و يا همين روز ظهور رخ دهد و لذا بايد آماده حضور در پيشگاه حجت‏خدا و ارائه اعمال خود به آن حضرت باشم.

و اميدبخش است؛ چرا كه منتظر مي‏انديشد شايد در آينده‏اي نزديك ظهور رخ دهد و سختيها و مشكلات او به پايان برسد و لذا بايد پايداري و مقاومت ورزيد و تسليم جريانهايي كه در پي غارت سرمايه‏هاي ايماني و اعتقادي‏اند نشد.

با توجه به مطالب ياد شده مي‏توان گفت كه تعيين زمان براي ظهور بر خلاف مفهوم و فلسفه انتظار است و چه بسا منتظر را به سستي و يا نااميدي بكشد. زيرا وقتي گفته شود كه تا فلان زمان مشخص، هر چند آينده‏اي نه چندان دور، ظهور به وقوع نخواهد پيوست، ما به طور طبيعي دچار سكون و ركود مي‏شويم و به اين بهانه كه هنوز تا ظهور فاصله داريم از به دست آوردن آمادگي لازم براي ظهور خودداري مي‏كنيم.

از سويي ديگر اگر ظهور به هر دليل در زماني كه به ما وعده داده شده رخ ندهد ما دچار نااميدي و ياس مي‏شويم و چه بسا كه در اصل اعتقاد به ظهور منجي آخرالزمان نيز دچار ترديد شويم. اين نكته‏اي است كه در روايات نيز مورد توجه قرار گرفته است.

از جمله در روايتي كه فضيل بن يسار از امام محمد باقر، عليه‏السلام، نقل كرده، آن حضرت در پاسخ اين پرسش كه «آيا براي اين امر (برخاستن قائم، عليه‏السلام) وقت (مشخص) وجود دارد، فرمود:

كذب الوقاتون، كذب الوقاتون، كذب الوقاتون، ان موسي، عليه‏السلام، لما خرج وافدا الي ربه واعدهم ثلاثين يوما، فلما زاده الله علي الثلاثين عشرا قال قومه: قد اخلفنا موسي فصنعوا ما صنعوا... (2)

كساني كه براي اين امر وقت تعيين مي‏كنند، دروغ مي‏گويند (آن حضرت سه مرتبه اين سخن را تكرار كرد و آنگاه فرمود: ) زماني كه موسي، عليه‏السلام، قومش را براي رفتن به قراري كه با پروردگارش داشت ترك كرد، به آنها وعده داد كه تا سي روز ديگر برمي‏گردد، اما زماني كه خداوند ده روز ديگر بر آن سي روز افزود، قومش گفتند: موسي خلاف وعده كرد پس آن كردند كه كردند...

داستان ارتداد قوم يهود و گوساله‏پرست‏شدن آنها در پي تاخير ده روزه حضرت موسي در تاريخ مشهور است و اين هشداري است‏به همه كساني كه در پي تعيين وقت‏براي ظهورند.

آنچه در روايت امام باقر، عليه‏السلام، در مورد فلسفه تعيين نشدن وقت ظهور آمده بود، به بياني ديگر در روايتي كه از امام موسي كاظم، عليه‏السلام، نقل شده، آمده است. آن حضرت در اين زمينه مي‏فرمايد:

فلو قيل لنا: ان هذا الامر لا يكون الي مائتي سنة او ثلاث مائة سنة لقست القلوب و لرجع عامة الناس عن الاسلام، ولكن قالوا: ما اسرعه و ما اقربه تالفا لقلوب الناس و تقريبا للفرج. (3)

اگر به ما گفته شود: اين امر [ظهور قائم] تا دويست‏سال و يا سيصد سال ديگر واقع نمي‏شود؛ دلها سخت مي‏شد و

بيشتر مردم از اسلام برمي‏گشتند. اما گفته‏اند: اين امر چه باشتاب پيش مي‏آيد و چه نزديك است! تا دلهاي مردم الفت گيرد و فرج نزديك احساس شود.

بنابراين همه نويسندگان و گويندگاني كه به عشق امام عصر، عليه‏السلام، قلم مي‏زنند و سخن مي‏رانند بايد تلاش خود را متوجه اصل قضيه انتظار فرج، منتظر نگه‏داشتن مردم، حفظ شادابي و سرزندگي انتظار در آنها و يادآوري وظايف منتظران كنند و از نوشته‏ها و سخناني كه مردم را بدون دليل به وقوع ظهور در وقت مشخصي اميدوار مي‏كند، خودداري نمايند.

2. ظهور ناگهاني فرا مي‏رسد

در بسياري از رواياتي كه از پيامبر گرامي اسلام، صلي‏الله‏عليه‏وآله، و امامان معصوم، عليهم‏السلام، نقل شده، اين نكته مورد تاكيد قرار گرفته كه ظهور نيز همانند قيامت، ناگهاني و غيرمنتظره فرا مي‏رسد و زمان آن را هيچكس جز خداوند حكيم نمي‏داند. از جمله در روايتي كه امام رضا، عليه‏السلام، به واسطه پدران بزرگوارش از پيامبر اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، نقل مي‏كند چنين آمده است:

ان النبي، صلي‏الله‏عليه‏وآله، قيل له: يا رسول‏الله متي يخرج القائم من ذريتك؟ فقال، عليه‏السلام: مثله مثل الساعة التي «لا يجليها لوقتها الا هو ثقلت في‏السموات و الارض لا ياتيكم الا بغتة (4) ». (5)

به پيامبر، صلي‏الله‏عليه‏وآله، عرض شد: اي رسول خدا آن قائم كه از نسل شماست چه وقت ظهور مي‏كند؟ آن حضرت فرمود: ظهور او مانند قيامت است. «تنها خداوند است كه چون زمانش فرا رسد آشكارش مي‏سازد. فرارسيدن آن بر آسمانيان و زمينيان پوشيده است. جز به ناگهان بر شما نيايد».

امام باقر، عليه‏السلام، نيز در تفسير اين آيه شريفه:

هل ينظرون الا الساعة ان تاتيهم بغتة و هم لا يشعرون. (6)

آيا چشم به راه چيزي جز آن ساعتند كه ناگاه و بي‏خبرشان بيايد؟

مي‏فرمايد:

هي ساعة القائم، عليه‏السلام، تاتيهم بغتة. (7)

مراد از ساعت، ساعت [قيام] قائم، عليه‏السلام، است كه ناگهان برايشان بيايد.

حضرت صاحب‏الامر، عليه‏السلام، نيز در يكي از توقيعات خود بر اين نكته تاكيد مي‏ورزند كه ظهور ناگهاني و دور از انتظار فرا مي‏رسد:

فان امرنا بغتة فجاة حين لا تنفعه توبة و لا ينجيه من عقابنا ندم علي حوبة. (8)

فرمان ما به يكباره و ناگهاني فرا مي‏رسد و در آن زمان توبه و بازگشت‏براي كسي سودي ندارد و پشيماني از گناه كسي را از كيفر ما نجات نمي‏بخشد.

اين دسته از روايات از يك سو هشداري است‏به شيعيان كه در هر لحظه آماده ظهور حجت‏حق باشند و از سويي ديگر تذكري به همه كساني كه در پي تعيين وقت‏براي ظهورند.

3.نهي از تعيين وقت‏براي ظهور

چنانكه گفته شد تعيين وقت‏براي ظهور جايز نيست و بر اساس روايات معصومين، عليهم‏السلام، ما وظيفه داريم كساني را كه به تعيين وقت‏براي ظهور مي‏پردازند تكذيب كنيم. در اينجا براي آشنايي شما عزيزان به برخي از اين روايات اشاره مي‏كنيم.

امام صادق، عليه‏السلام، در روايتي خطاب به محمدبن سلم مي‏فرمايد:

يا محمد، من اخبرك عنا توقيتا فلاتهابن ان تكذبه، فانا لانوقت لاحد وقتا. (9)

اي محمد! هر كس براي تو خبري از ما درباره تعيين وقت [ظهور] نقل كرد در تكذيب او درنگ نكن؛ زيرا ما [اهل‏بيت] براي هيچكس وقت ظهور را تعيين نكرده‏ايم.

در روايت ديگري وقتي «مهزم‏» به امام صادق، عليه‏السلام، عرض مي‏كند:

جعلت فداك، اخبرني عن هذا الامر الذي ننتظر، متي هو؟

فدايت‏شوم، در مورد اين امري كه ما در انتظار آنيم، مرا آگاه كنيد كه چه زماني واقع مي‏شود؟

آن حضرت مي‏فرمايد:

يا مهزم كذب الوقاتون و هلك المستعجلون، و نجا المسلمون. (10)

اي مهزم! آنان كه [براي اين امر] تعيين وقت مي‏كنند دروغ مي‏گويند و آنها كه [در اين امر] شتاب مي‏كنند نابود مي‏شوند و كساني كه تسليم

مي‏شوند نجات مي‏يابند.

همچنين در توقيعي كه از ناحيه مقدسه صاحب‏الزمان، عليه‏السلام، در پاسخ به پرسشهاي «اسحاق بن يعقوب‏» وارد شده چنين مي‏خوانيم:

و اما ظهور الفرج فانه الي الله تعالي ذكره، و كذب الوقاتون. (11)

اما آشكار شدن فرج، به اراده خداوند است و آنان كه [براي ظهور] وقت تعيين مي‏كنند دروغ مي‏گويند.

توجه به روايات ياد شده بخوبي اين نكته را بر ما روشن مي‏سازد كه ما نه تنها حق نداريم به استناد برخي رويدادهاي اجتماعي و يا حوادث طبيعي به پيش‏بيني زمان ظهور و تعيين وقت‏براي آن بپردازيم. بلكه بر ما لازم است كه ادعاي كساني را كه مدعي دانستن زمان ظهورند تكذيب كنيم و جلوي نشر اين گونه ادعاها را بگيريم.

فلسفه اين حكم نيز روشن است؛ شما تصور كنيد اگر هر از چند گاهي زماني براي ظهور تعيين شود و ظهور به وقوع نپيوندد چه پيش خواهد آمد. آيا مردم رفته رفته نااميد نمي‏شوند و اعتقاد خود را نسبت‏به اصل انديشه مهدويت و ظهور منجي از دست نمي‏دهند؟ بنابراين بايد بسيار مواظب بود و اجازه نداد كه «انتظار فرج‏» به عنوان ارزشمندترين سرمايه اعتقادي شيعه در عصر غيبت‏بازيچه دست جاهلان و يا شهرت‏طلبان گردد.

4. ظهور را از نزديك ببينيم

اگر چه ما از تعيين زمان براي ظهور نهي شده‏ايم اما اين بدان معنا نيست كه با موضوع ظهور به عنوان واقعه‏اي دور از دسترس كه در آينده‏اي دور و نامعلوم به وقوع مي‏پيوندد برخورد كنيم، بلكه بايد همواره خود را در چند قدمي ظهور ببينيم و اميدوار باشيم كه در زمان حيات خود، ظهور حضرت حجت، عليه‏السلام، را درك كنيم.

اين نكته‏اي است كه از مجموع رواياتي كه در اين زمينه از ائمه معصومين، عليهم‏السلام، نقل شده استفاده مي‏شود؛ كه از جمله مي‏توان به بخشي از دعاي عهد كه از امام صادق، عليه‏السلام، نقل شده، اشاره كرد. در بخشي از دعاي ياد شده چنين مي‏خوانيم:

اللهم اكشف هذه الغمة عن هذه الامة بحضوره و عجل لنا ظهوره انهم يرونه بعيدا و نريه قريبا... (12)

بارخدايا! اندوه و دلتنگي اين امت را با حضور ولي خود برطرف ساز و در ظهور او شتاب كن. ديگران ظهور او را دور مي‏بينند ولي ما آن را نزديك مي‏بينيم...

5. توجه به نشانه‏هاي ظهور

بخش عمده‏اي از رواياتي كه در زمينه مهدويت و انتظار از پيامبر گرامي اسلام، صلي‏الله‏عليه‏وآله، امامان معصوم، عليهم‏السلام، نقل شده مربوط به نشانه‏هاي ظهور است. كه اين نشانه‏ها عبارتند از برخي رويدادهاي اجتماعي مانند جنگها، شورشها، كشته شدن افرادي خاص، زوال برخي حكومتها و...؛ برخي رويدادهاي طبيعي مانند، سيلهاي ويرانگر، قحطي، خشكسالي، خورشيدگرفتگي و ماه گرفتگي غير عادي و... و همچنين برخي حوادث غيرعادي مانند برخاستن ندايي در آسمان كه نام قائم، عليه‏السلام، را در همه جا طنين‏انداز مي‏سازد. (13)

چنانكه در روايات تصريح شده وقوع برخي از نشانه‏هاي ياد شده حتمي است و تا آنها واقع نشوند ظهور رخ نخواهد داد. برخي از آنها نيز غير حتمي بوده و چه بسا كه واقع نشوند. اين نشانه‏ها از يك سو هشدار و آماده‏باشي براي منتظران و از سويي راهي براي شناخت ادعاهاي بي‏اساس و مدعيان دروغين مهدويت و به عبارت ديگر وسيله‏اي براي حفظ مردم از درافتادن در خطا و اشتباه است. بنابراين همه ما وظيفه داريم كه نشانه‏هاي ظهور را بر اساس روايات صحيح و قابل اعتماد بشناسيم و از كم و كيف آنها بدرستي آگاه شويم تا هر ادعايي را بدون دليل نپذيريم.

6. دعا براي تعجيل فرج

يكي از وظايف اصلي ما در دوران غيبت دعا و استغاثه به درگاه الهي براي تعجيل فرج است و هيچ چيز نبايد ما را از اين وظيفه باز دارد.