آیات قرآن و زیارت‌نامه‌های امام زمان(ع)

الیاس کلانتری

چکیده

زیارت‌نامه‌های متعدّدی در کتب دعا و زیارت برای وجود گرامی حضرت ولیّ‌عصر امام زمان(عج) ذکر شده است که بعضی در حرم شریف آن حضرت و پدر بزرگوار و جدّ کریمش و در سرداب مقدّس خوانده می‌شود و بعضی از راه دور. در این زیارت‌نامه‌ها آیاتی از «قرآن مجید» مورد توجّه قرار گرفته یا به صورت ذکر اصل آیات کریمه یا به صورت تلمیحی از بعضی آیات.

در این مقاله سه زیارت از زیارت‌نامه‌های آن حضرت مورد بررسی قرار گرفته و به ذکر و توضیح موارد آشکاری از توجّه به آیات قرآن اکتفا شده است.

تجلّی آیات قرآن در زیارات امام زمان(ع)

طبق اصول یک ادب جمیل جهت رعایت حرمت حرم‌های مبارک رسول اکرم(ص) و اهل بیت عصمت و طهارت(ع) لازم است زائر قبل از ورود به حرم‌های آن بزرگواران بر در حرم یا صحن حرم توقّف کند و جهت داخل شدن اذن بطلبد که اصطلاحاً به این عمل «اذن خول» گفته می‌شود.

برای زیارت حضرت حجّت(ع) اذن دخول خاصّی وارد نشده است.

زیارت آل‌یاسین

این زیارت از زیارت‌های مشهور امام عصر(ع) است که در سرداب مقدّس خوانده می‌شود و با این عبارت آغاز می‌شود:

«سَلَامٌ عَلَی آلِ يس السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا دَاعِيَ اللَّهِ وَ رَبَّانِيَّ آيَاتِه‏.»1

این قسمت از زیارت‌نامه مشتمل بر آیه‌ای از قرآن مجید است و آن آیة 130 از «سورة صافات» می‌باشد. در قرائت متداول در قرآن مجید، کلمة «اِل‌یاسین» خوانده می‌شود؛ امّا در روایتی از امیرالمؤمنین علی(ع) آمده است که «یس»، محمّد(ص) بوده و ما آل‌یس هستیم.

در «تفسیر المیزان» در بحث روایی مربوط به آیه آمده است که در

کتاب «المعانی» از امام صادق(ع) از آباء خود از امیرالمؤمنین علی(ع) نقل شده است که در مورد آیة «سَلَامٌ عَلَی آلِ يس‏» فرمودند: «یاسین محمّد(ص) و ما آل‌یاسین هستیم.»

علّامه طباطبایی بعد از ذکر این روایت آورده است که مثل این روایت در کتاب «العیون» از امام رضا(ع) هم آمده است و آن مبنی بر قرائت آل‌یاسین است؛ هم‌چنان‌که نافع و ابن‌عامر و یعقوب و زید چنین قرائت کرده‌اند.2

در قطعاتی از این زیارت شریفه، آیاتی از قرآن کریم مورد توجّه قرار گرفته که به بعضی از آن موارد اشاره‌ای می‌کنیم:

1. «السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا بَقِيَّةَ اللَّهِ فِي أَرْضِه‏»: در این عبارت، آیه‌ای از «سورة هود» مورد نظر می‌باشد که مشتمل بر یک اصل کلّی عقیدتی و اخلاقی است و آن اینکه خداوند می‌فرماید:

«بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنين‏؛3

آنچه خداوند ذخیره می‌کند، برای اهل ایمان بهتر است.»

این اصل کلّی در همه‌جا صادق است و برترین و شریف‌ترین مصداق آن، وجود مبارک آخرین حجّت پروردگار عالمیان، امام عصر، حضرت حجّت بن الحسن(ع) می‌باشد و لقب شریف آن حضرت قرار گرفته است.

2. «السَّلَامُ عَلَيْكَ فِي اللَّيْلِ إِذا يَغْشی‏ وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّی‏»: این قطعه از زیارت‌نامة مورد بحث، متضمّن دو آیه از «سورة مبارکة لیل» است. این قطعه در انتهای فصلی از زیارت‌نامه قرار دارد که با این عبارت شروع شده: «السَّلَامُ عَلَيْكَ حِينَ تَقُوم، السَّلَامُ عَلَيْكَ حِينَ تَقْعُدُ.‏»

در این قطعه، حالات مختلف آن وجود مبارک در نمازها و دعاها و صبح‌ها و شب‌ها ذکر شده و در انتهای آن، این دو آیه ذکر شده است؛ یعنی در حالات مختلف بر ای آن حضرت سلام فرستاده شده. اگر مراد از این دو آیه، وقت شب و روز باشد، ذکر آن غیرضروری خواهد بود؛ چون قبل از آن فرمود:

«السَّلَامُ عَلَيْكَ حِينَ تُمْسِي وَ تُصْبِح‏؛

سلام بر تو! وقتی صبح می‌کنی و وقتی وارد شب می‌شوی.»

پس باید از ذکر این دو آیه منظور دیگری باشد.

احتمال دارد مراد از ذکر این دو آیه، اشاره‌ای به زمان غیبت و زمان ظهور آن حضرت باشد؛ یعنی غیبت آن وجود مقدّس مرتبه‌ای از برکات وجودی و نور شخص او را پوشانده و انسان‌ها از این جهت دچار محرومیتی شده‌اند و زمان ظهور او این برکات و این نور را آشکار خواهد کرد.

در تفسیر شریف المیزان در تفسیر این آیه از سورة لیل، «وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّی‏» آمده است:

تعبیر از صفت لیل با فعل مضارع و از صفت نهار با فعل ماضی. وقتی گفته شده «یَغشی» و «تَجلَّی» برای جهتی است که در تفسیر آیات اوّل سورة قبلی ذکر شد.4

و در تفسیر آیه «وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشی‏» از «سورة شمس» گفته شده است:

تعبیر از پوشاندن شب زمین را با فعل مضارع بر خلاف آشکار کردن آن به وسیلة روز را با فعل ماضی وقتی که فرمود: «وَ النَّهارِ إِذا جَلاَّها وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشاها»5 جهت دلالت بر زمان نزول آیه است و در آن اشاره‌ای است به اینکه در ایّام نزول آیه که اوایل زمان ظهور دعوت اسلامی بود، تاریکی فجور زمین را پوشانده بود و قبلاً گفته شد که بین قسم‌ها و آنچه به آن قسم خورده می‌شود، باید نوعی اتّصال و ارتباط باشد.6

نظر مرحوم علّامه طباطبایی در تفسیر این آیه، معنای احتمالی ذکر شده را تقویت می‌کند. به جهت شباهتی که بین این دو مطلب وجود دارد و آن شباهت زمان قبل از ظهور اسلام و بعد از ظهور آن به موضوع غیبت وجود مبارک امام عصر(ع) و تاریکی ناشی از آن غیبت و روشنایی زمین در اثر ظهور آن بزرگوار. امیدواریم خداوند عالم به زودی با ظهور آن بزرگوار تاریکی‌های جهل‌ها و شرک‌ها و فقرها و ظلم‌ها و انواع نابه‌سامانی‌ها را از روی زمین برطرف کند.

در بررسی تفسیر آیة «سورة لیل»، روایتی را یافتیم که ذیلاً از «تفسیر القمی» نقل می‌شود:

«عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ(ع) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ «وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشی.»‏ قَالَ: «اللَّيْلُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ فُلَانٌ غَشِيَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فِي دَوْلَتِهِ الَّتِي جَرَتْ لَهُ عَلَيْهِ- وَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ(ع) يَصْبِرُ فِي دَوْلَتِهِمْ حَتَّی تَنْقَضِيَ»، قَالَ: «وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّی؟» قَالَ: «النَّهَارُ هُوَ الْقَائِمُ(عج) مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ، إِذَا قَامَ غَلَبَ دَوْلَتُهُ الْبَاطِلَ- وَ الْقُرْآنُ ضُرِبَ فِيهِ الْأَمْثَالُ لِلنَّاسِ- وَ خَاطَبَ اللَّهُ نَبِيَّهُ

بِهِ وَ نَحْنُ، فَلَيْسَ يَعْلَمُهُ غَيْرُنَا»؛7

از امام باقر(ع) دربارة معنای کلام خداوند عزّوجلّ آیة «قسم به شب هنگامی که پرده می‌افکند» پرسیدم. فرمودند: «مراد از لیل در این آیه فلانی است که جریان دولت خود، حکومت و برکات وجودی، امیرالمؤمنین(ع) را پوشاند و امیرالمؤمنین(ع) در دولت آنها صبر می‌کرد تا آن حکومت به پایان برسد.» و دربارة «قسم به روز هنگامی که جلوه‌گری می‌کند» فرمودند: «مراد از نهار (روز) قائم ما اهل بیت(ع) است که وقتی قیام می‌کند، دولت او بر باطل غلبه خواهد کرد و قرآن در مورد او مثال‌هایی برای مردم زده و خداوند عالم در مورد او و ما، پیامبرش را مورد خطاب قرار داد و این معانی را غیر از ما نمی‌داند.»8

محتوای این روایت، معنای مورد بحث یا بخشی از آن را تأیید می‌کند و اشاره‌ای دارد به این نکته که قرآن مجید دارای مراتب و انواعی از معانی است و بعضی از مراتب معانی آن، قابل فهم انسان‌های عادی نیست و از معانی باطنی قرآن محسوب می‌شود که علم به آن مراتب در وسع قدرت فهم ذوات مقدّسة معصومان(ع) می‌باشد.

3. «أَنَّ رَجْعَتَكُمْ حَقٌّ لَا شَكَّ فِيهَا يَوْمَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْرا»: این بخش از زیارت، متضمّن آیة 158 از «سورة انعام» می‌باشد که می‌فرماید: «رجعت شما حق است.» یعنی واقع خواهد شد و شکّی در آن نیست؛ امّا در آن زمان و در آن روز ایمان کسی که قبلاً ایمان نیاورده بود، سودی به حال او نخواهد داشت.

خداوند می‌فرماید:

«هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتي‏ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ في‏ إيمانِها خَيْراً قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُون‏؛9

آیا جز این انتظار دارند [کافران] که ملائکه نزد آنان بیایند، یا خود پروردگارت بیاید یا بعضی از آیات پروردگارت بیاید؟! روزی که بعضی از آیات پروردگارت بیاید، ایمان کسی که قبلاً ایمان نیاورده بود، نفعی به حال او نخواهد داشت یا در ایمانش کار خیری انجام داده است. بگو [ای پیامبر به کافران] شما منتظر باشید، ما هم در حال انتظار هستیم.»

مراد از آمدن ملائکه، نزول عذاب الهی است که ملائکه، اجرای حکم خداوند را در آن به عهده دارند؛ یعنی ملائکة حامل عذاب خداوند و مراد از آمدن پروردگار، آمدن امر وی یا ظهور اراده و قدرت اوست و آن در قیامت واقع خواهد شد. در مورد آمدن بعضی از آیات پروردگار، علّامه طباطبایی(ره) می‌فرماید: مراد از آمدن بعضی آیات ربّ آمدن آیتی ست که ملازم تبدیل نشأت حیات برای آنها باشد؛ به طوری که راهی به سوی برگشت به اخیار و قدرت قبلی نباشد؛ مانند آیت موت که نشئت عمل را به نشئت جزای برزخی تبدیل می‌کند یا ملازم استقرار ملکة کفر و جحود در نفوس آنها است؛ به طوری که اذعان به توحید و روی کردن با توجّه قلبی به سوی حق، با آن ممکن نباشد؛ مگر آنچه فقط بر زبان آورده شود به خاطر ترس از عذاب یا آمدن عذابی است از طرف خداوند که برگشتی از آن یا راه فراری نباشد و آنها را به ایمان اضطراری بکشاند؛ لیکن این ایمان اضطراری نفعی به حال آنها نخواهد داشت.10

در این قسمت از زیارت، اشاره‌ای شده است به اینکه ائمّة اهل بیت(ع) رجعتی خواهند داشت و حکومت دینی که حقّ آنها بوده در اختیارشان قرار خواهد گرفت و نظام دین توحیدی در همه‌جا برقرار خواهد شد. امّا کفّار لازم است قبل از آن زمان، به این حقیقت ایمان بیاورند و الّا ایمان در آن زمان نفعی به حال آنها نخواهد داشت، به جهت اینکه آن ایمان اضطراری است و فرصتی هم برای اعمال خیر در کار نخواهد بود.

زیارت دوم

زیارت دیگری برای وجود مبارک امام عصر(ع) نقل شده که کتاب «مفاتیح‌الجنان» آن را دومین زیارت برای حرم شریف آن حضرت آورده است. علّامه مجلسی در «بحارالانوار» آن را از شیخ مفید و شهید و مؤلّف «المزار الکبیر» نقل کرده است.11 این زیارت با عبارت ذیل شروع می‌شود:

«السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا خَلِيفَةَ اللَّهِ وَ خَلِيفَةَ آبَائِهِ الْمَهْدِيِّينَ، السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا وَصِيَّ الْأَوْصِيَاءِ الْمَاضِينَ، السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا حَافِظَ أَسْرَارِ رَبِّ الْعَالَمِين‏...»

در این زیارت هم آیاتی از قرآن مجید تجلّی یافته که بعضی از آنها را مورد بررسی فشرده‌ای قرار می‌دهیم.

1. «السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا نَاظِرَ شَجَرَةِ طُوبَی وَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَی‏»: در این

قطعه از زیارت‌نامه دو آیه از قرآن مجید مورد توجّه قرار گرفته و آن دو عبارتند از:

«الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبی‏ لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآب»12 و «عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهی.»13

در تفسیر المیزان آمده است:

طوبی مؤنّث اطیب و آن صفتی است برای محذوفی و آن - به طوری که از سیاق آن برمی‌آید- حیات یا معیشت است؛ یعنی حیات یا معیشت پاکیزه‌تر، پس «طوبی‌لهم» یعنی برای آنهاست حیات پاکیزه‌تر یا معیشت پاکیزه‌تر.14

در روایات زیادی از رسول اکرم(ص) و ائمّة معصومان(ع) و امیرالمؤمنین علی(ع) قرار دارد و به هر یک از خانه‌های بهشتی، شاخه‌ای از آن کشیده شده است.

در این قسمت، چند روایت از تفسیر المیزان در مورد درخت طوبی ذکر می‌کنیم:

در کتاب «خرائج» از رسول خدا(ص) آمده است که فرمودند: «ای فاطمه! بشارتی از پروردگار در مورد برادرم و پسرعمویم آمده که خداوند عزّوجلّ فاطمه را به ازدواج علی(ع) درآورده و به رضوان خازن بهشت دستور داد تا درخت طوبی را تکان دهد و آن به عدد دوستداران اهل بیت من رقعه‌هایی حمل کرد، پس ملائکه‌ای از نور آفرید و به هر ملکی خطّی داد، وقتی قیامت برقرار شد و اهل آن در آن مستقر شدند. هیچیک از محبّان ما نمی‌ماند که ملائکه به او رقعه‌ای می‌دهند که در آن است برائت از آتش.»

علّامه طباطبایی(ره) بعد از ذکر این روایت، گفته‌است:

در تفسیر «البرهان» از موفّق بن احمد با سندش از بلال بن حمامة از پیامبر اکرم(ص) مثل آن را نقل کرده و همچنین این معنا روایت شده از امّ‌سلمه و سلمان فارسی و علیّ‌بن‌ ابی‌طالب(ع) و در آن است که وقتی خداوند ملائکه را

شاهد گرفت بر ازدواج فاطمه(س) با علیّ بن ابی‌طالب(ع) امر کرد درخت طوبی را که نثار کند حمل خود را و آنچه از زیور و زینت در آن است. پس درخت نثار کرد آنچه در آن بود، ملائکه و حورالعین آنها را برداشتند تا به همدیگر هدیه دهند و تا روز قیامت به آن افتخار کنند و روایت شده قریب به این معنا از امام رضا(ع).